Samorząd terytorialny w Polsce

SamorządsamorządSamorząd to forma organizacji życia zbiorowego, za pomocą której członkowie wyodrębnionej grupy społecznej uczestniczą w sprawowaniu władzy publicznej. Działa on na podstawie ustaw i w ich granicach, w celu realizacji zadań publicznych, które wynikają z potrzeb tej wspólnoty.

Członkostwo we wspólnocie samorządowej wynika z faktu zamieszkiwania na jego obszarze terytorialnym. Członkami wspólnoty samorządowej są zatem jej mieszkańcy, czyli osoby fizyczne, które przebywają na jej terenie. Nie jest istotne ich obywatelstwo, zameldowanie, poziom dochodów czy angażowanie się w sprawy społeczności lokalnej. Samorząd terytorialnysamorząd terytorialnySamorząd terytorialny na poziomie gminy przywrócono 8 marca 1990 r., a jego funkcjonowanie zostało potwierdzone zapisami Małej konstytucji z 1992 r.

Gmina została uznana za podstawową jednostkę podziału terytorialnego kraju, zagwarantowano jej podmiotowość prawną i prawo własności. Członków organów władz gminy wybiera się w powszechnych, jawnych i równych wyborach, w głosowaniu tajnym. Mieszkańcy mają zagwarantowane prawa do referendum lokalnego. Podstawą obecnej pozycji ustrojowej samorządu gminnego jest zasada domniemania kompetencji, w myśl której gmina ma realizować wszystkie zadania, niezastrzeżone dla innych organów władzy.

Po uchwaleniu Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z 2 kwietnia 1997 r. zapadła decyzja o wprowadzeniu trójstopniowego podziału administracyjnego w kraju. Stało się to faktem 1 stycznia 1999 r. – wprowadzono trzy szczeble samorządu:

  • gminny;

  • powiatowy;

  • wojewódzki.

Każdy z tych szczebli samorządu terytorialnego otrzymał własne organy uchwałodawcze i wykonawcze. Ponadto nastąpiło zmniejszenie liczby województw z 49 do 16. Tym samym od 1 stycznia 1999 r. każdy obywatel Polski na mocy prawa należy do trzech wspólnot samorządowych – gminnej, powiatowej i wojewódzkiej.

R9ThEJlNzTq1g1
Schemat drabiny samorządu terytorialnego w Polsce. Zastanów się, jaką funkcję pełnią miasta na prawach powiatu.
Źródło: Englishsquare.pl sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Podstawy prawne funkcjonowania samorządu terytorialnego w Polsce

RlNWpcSpwXKwL1
Prezentacja.
Źródło: Englishsquare.pl sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Zasady działania samorządu terytorialnego w RP

Samorząd terytorialny działa na podstawie kilku podstawowych zasad:

R7HCtTJvguCuZ
Zasada unitarności W Rzeczypospolitej Polskiej podział na jednostki samorządu terytorialnego (gminy, powiaty i województwa) ma charakter wyłącznie administracyjny i jest wyrazem decentralizacji państwa. Żadna jego część nie jest samodzielna i nie ma autonomii; państwo stanowi całość. Na całym terytorium państwa działa to samo prawo i jeden system prawny., Zasada subsydiarności (pomocniczości) Obywatel powinien mieć możliwość załatwienia spraw dla niego istotnych w instytucjach mu najbliższych, tj. w gminach. Dlatego nie należy jednostce wyższego rzędu (powiatowi, województwu) powierzać zadań, z których wykonaniem mogą sobie poradzić jednostki mniejsze. Jedynie w sytuacji, gdy zadania przekraczają możliwości poziomu niższego, wykonanie przejmują wyższe instancje., Zasada względnej samodzielności Jest rozumiana jako wykonywanie zadań na własną odpowiedzialność; prawo precyzyjnie określa, kiedy administracja państwowa może ingerować w obszar samodzielnego działania organów samorządu., Zasada demokracji Społeczność lokalna podejmuje rozstrzygnięcia w głosowaniu wyborczym, w referendum, w drodze konsultacji z mieszkańcami oraz za pośrednictwem organów samorządu terytorialnego.

Cechy jednostki samorządu terytorialnego w Polsce:

  • powstaje tylko z mocy prawa krajowego i działa w granicach przez prawo określonych;

  • członkami wspólnoty samorządowej z mocy prawa są wszyscy mieszkańcy jednostki samorządu terytorialnego;

  • ma własną demokratyczną organizację ustaloną przez ustawę i własny statut;

  • powołana jest do wykonywania zadań z zakresu administracji publicznej w formach właściwych dla tej administracji;

  • corocznie uchwala własny budżet, niebędący częścią budżetu państwa ani innej jednostki samorządu terytorialnego;

  • jest podmiotem zarówno prawa publicznego (dysponując kompetencjami administracyjnoprawnymi), jak i prawa prywatnego (osobą prawa cywilnego, mającą zdolność sądową);

  • podejmuje decyzje w imieniu własnym i na własną odpowiedzialność;

  • jej względną samodzielność ogranicza zdecentralizowany nadzór organów państwowych o charakterze weryfikacyjnym, z reguły ograniczony do kryterium legalności;

  • jest kontrolowana i chroniona przez niezawisłe sądy administracyjne i sądy powszechne.

RlmHcL4GLjTP71
Schemat struktury samorządu terytorialnego w Polsce. Zastanów się, jaki jest wpływ elektoratu na skład władz samorządowych.
Źródło: Englishsquare.pl sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Uprawnienia nadzorcze Prezesa Rady Ministrów i wojewody wobec organów samorządu terytorialnego w RP

Organami sprawującymi nadzór są premier oraz wojewodowie, natomiast w zakresie spraw finansowych – regionalne izby obrachunkowe.

Art. 148 Konstytucji RP zawiera kompetencje Prezesa Rady Ministrów, w tym wobec samorządu terytorialnego w Polsce. Punkt szósty tego artykułu mówi, że:

(…) sprawuje [on – dop. red.] nadzór nad samorządem terytorialnym w granicach i formach określonych w Konstytucji i ustawach.

Kompetencje Prezesa Rady Ministrów określają akty prawne:

RjFiAPvq2WgjG
Art. 171 ust. 3 Konstytucji RP, art. 96 ust. 1 ustawy o samorządzie gminnym, art. 83 ust. 1 ustawy o samorządzie powiatowym, art. 84 ust. 1 ustawy o samorządzie wojewódzkim Wnioskowanie do sejmu o rozwiązanie organu stanowiącego jednostki samorządu terytorialnego, jeżeli organ ten rażąco narusza Konstytucję RP lub ustawy, oraz wyznaczenie osoby pełniącej funkcję rozwiązanego organu., Art. 96 ust. 2 ustawy o samorządzie gminnym, art. 83 ust. 2 ustawy o samorządzie powiatowym, art. 84 ust. 2 ustawy o samorządzie wojewódzkim Odwołanie organu wykonawczego w sytuacji powtarzającego się naruszania Konstytucji RP lub ustaw przez ten organ oraz wyznaczenie osoby, która będzie pełniła jego funkcje., Art. 97 ustawy o samorządzie gminnym, art. 84 ustawy o samorządzie powiatowym, art. 85 ustawy o samorządzie wojewódzkim Zawieszanie organów samorządu oraz ustanawianie zarządu komisarycznego w przypadku nierokującego nadziei na szybką poprawę i przedłużającego się braku skuteczności w wykonywaniu zadań publicznych., Art. 3 ust. 2 ustawy o samorządzie gminnym. Uzgodnienie statutu gminy powyżej 300 000 mieszkańców., Art. 7 ust. 1 ustawy o samorządzie wojewódzkim. Uzgodnienie statutu województwa.

Wskazać tu też należy art. 171 ust. 1 Konstytucji RP, który stanowi, że działalność samorządu podlega nadzorowi z punktu widzenia legalności. W przypadku powtarzającego się naruszania Konstytucji RP lub ustaw przez organy jednostki samorządu terytorialnego premier może zawiesić dany organ i ustanowić zarząd komisaryczny na okres do dwóch lat, ale nie dłuższy niż do kolejnych wyborów samorządowych. Komisarzy rządowych w gminie, powiecie lub województwie powołuje premier na wniosek wojewody, zgłoszony za pośrednictwem ministra spraw wewnętrznych i administracji.

Wojewoda jest właściwy w tych sprawach, które nie należą do kompetencji Prezesa Rady Ministrów lub regionalnej izby obrachunkowej, można zatem stwierdzić, iż jest organem nadzoru o kompetencji ogólnej. Wojewoda ma za zadanie kontrolowanie działalności jednostek samorządu terytorialnego w zakresie np. badania zgodności z prawem aktów wydawanych przez organy jednostek samorządu terytorialnego.

Regionalna izba obrachunkowa

Regionalna izba obrachunkowa (RIO)regionalna izba obrachunkowa (RIO)Regionalna izba obrachunkowa (RIO) to państwowy, zewnętrzny i niezależny organ kontroli i nadzoru nad jednostkami samorządu terytorialnego w Polsce. Regionalną izbę obrachunkową powołała do życia dopiero ustawa z 7 października 1992 r. Zadaniem RIO jest kontrola gospodarki finansowej, realizacja zobowiązań podatkowych oraz zamówień publicznych. Prezesów izb powołuje Prezes Rady Ministrów na wniosek ministra spraw wewnętrznych i administracji (MSWiA).

R18xYV1MobiDU1
Mapa myśli. Lista elementów: Nazwa kategorii: [bold]zadania regionalnej izby obrachunkowej wobec samorządu terytorialnegoElementy należące do kategorii [bold]zadania regionalnej izby obrachunkowej wobec samorządu terytorialnegoNazwa kategorii: kontroluje uchwały i zarządzenia organów jednostek samorządu terytorialnego w sprawie procedury uchwalenia budżetu i jego zmianyNazwa kategorii: kontroluje uchwały i zarządzenia dotyczące budżetu i jego zmiany, zaciągania zobowiązań wpływających na wysokość długu publicznego jednostek samorządu terytorialnego oraz udzielania pożyczekNazwa kategorii: kontroluje uchwały i zarządzenia dotyczące zasad i zakresu przyznawania dotacji z budżetu jednostkom samorządu terytorialnegoNazwa kategorii: kontroluje uchwały i zarządzenia dotyczące podatków i opłat lokalnych, udzielenia absolutorium, uchwalenia wieloletniej prognozy finansowej i jej zmianyKoniec elementów należących do kategorii [bold]zadania regionalnej izby obrachunkowej wobec samorządu terytorialnego
Źródło: Englishsquare.pl sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Ponadto regionalne izby obrachunkowe mogą dokonywać kontroli doraźnych w jednostkach samorządu terytorialnego. Odbywa się to na wniosek organów samorządu terytorialnego lub organów administracji rządowej. Obowiązkiem izby jest też przeprowadzenie raz na cztery lata kompleksowej kontroli gospodarki finansowej jednostek samorządu terytorialnego. W wyniku przeprowadzonej kontroli RIO może w całości lub częściowo zakwestionować uchwałę budżetową w danej jednostce samorządu terytorialnego.

Słownik

regionalna izba obrachunkowa (RIO)
regionalna izba obrachunkowa (RIO)

państwowy, zewnętrzny i niezależny organ kontroli i nadzoru jednostek samorządu terytorialnego oraz innych podmiotów określonych w ustawie, w zakresie gospodarki finansowej, np. budżetu i zamówień publicznych

samorząd
samorząd

forma organizacji życia zbiorowego, za pośrednictwem której członkowie wyodrębnionej grupy społecznej, zwanej wspólnotą samorządową, mogą w sposób niezależny od władz decydować o własnych sprawach

samorząd terytorialny
samorząd terytorialny

organizacja społeczności lokalnej (gmina, powiat) lub regionalnej (województwo samorządowe) i jednocześnie forma administracji publicznej, w której mieszkańcy tworzą z mocy prawa wspólnotę; jednostki samorządu terytorialnego działają na własną odpowiedzialność w granicach przyznanych im ustawowo kompetencji przez władzę centralną