Wróć do informacji o e-podręczniku Wydrukuj Pobierz materiał do PDF Pobierz materiał do EPUB Pobierz materiał do MOBI Zaloguj się, aby dodać do ulubionych Zaloguj się, aby skopiować i edytować materiał Zaloguj się, aby udostępnić materiał Zaloguj się, aby dodać całą stronę do teczki
bg‑green

Typy aparatów gębowych owadów

W zależności od sposobu pobierania pokarmu przez owady wyróżnia się pięć typów aparatów gębowychgębowe narządy owadówaparatów gębowych.

RIXTdG6pBaEQn1
Ilustracja przedstawia typy aparatów gębowych owadów. Pierwszym z przedstawionych typów jest aparat gryzący u mrówki. Tuż pod oczami owada wyrastają trzony czułków. Są to krótkie, cienkie, zagięte rurki o budowie segmentowej. Następnie mamy wargę. Dalej żuwaczkę, czyli parzystą część narządu gębowego przypominającą płaskie szerokie szczypce. Żuwaczka jest ruchomo połączona z puszką głowową i położona prostopadle do osi ciała. Narząd ten jest posiada ostre krawędzie od wewnętrznej strony i ma ostro zakończone wierzchołki. Żuwaczka służy do odcinania, gryzienia i miażdżenia stałego pokarmu. Pod nią znajdują się szczęki, które mają kształt zagiętych szczypców. Na samym końcu znajduje się języczek. Następnie przedstawiony jest aparat liżący. Widoczny jest stożkowaty błoniasty narząd, tak zwany ryjek lub dzióbek zakończony szerszą tarczą oralną. W górnej części znajduje się warga górna. Poniżej dzióbka znajduje się Haustellum. Dalej o owalnym kształcie tarczka oralna. Na środku ilustracji widoczny jest aparat ssący u motyla. Nad okiem owad ma umiejscowione długie cienkie czułki. Poniżej oczu u motyla znajdują się przylegające ściśle do wargi górnej głaszczki szczękowe - są one krótkie i płaskie. Dalej znajduje się najbardziej charakterystyczny narząd aparatu liżącego, czyli cieniutka zwinięta rurka. Są to żuwki zewnętrzne. Aparat kująco-ssący na przykładzie komara. Warga górna ma formę cienkiej nitki z parabolicznymi wypustkami. Warga dolna znajduje się na końcu podłużnego, zwężającego się ku dołu stożka i ma formę kielicha. Od powierzchni bocznej stożka odchodzą podłużne żuwaczki, zakończone przez szczękę. Ostatnim typem jest aparat gryząco-liżący, na ilustracji przedstawiony na przykładzie pszczoły. Na wysokości oczu pszczoły wyrastają długie zagięte czułki o budowie segmentowej. Poniżej u owada występuje para żuwaczek w postaci krótkich ostrych łukowatych wypustek służące nie tylko do rozdrabniania pokarmu, ale i do walki. Umożliwiają one wciąganie płynnego pokarmu. Dalej w aparacie gryząco-liżącym występują długie rynienkowate szczęki i warga dolna połączone w kompleks szczękowo-wargowy.
Typy aparatów gębowych owadów.
Źródło: Englishsquare.pl Sp. z o. o., licencja: CC BY-SA 3.0.
bg‑orange

Aparat gębowy gryzący

Aparat gębowy gryzący jest przystosowany do pobierania pokarmu o konsystencji stałej: zwierzęcego, roślinnego lub odpadków  organicznych. Jest to pierwotny typ aparatu gębowego, występujący u większości żyjących współcześnie grup owadów.

R1GO2M7ldHyEd1
Wybierz jedno nowe słowo poznane podczas dzisiejszej lekcji i ułóż z nim zdanie.
RzuXkM7tX8KRf1
Budowa aparatu gębowego gryzącego.
Źródło: Englishsquare.pl Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Aparat gębowy gryzący spotykany jest u ważek, termitów, prostoskrzydłych (pasikoników, szarańczaków, świerszczy), patyczaków, chrząszczy i niektórych larw motyli, np. gąsienic.

bg‑orange

Aparat gębowy gryząco‑liżący

Aparat gębowy gryząco‑liżący przystosowany jest do pobierania pokarmu płynnego, np. nektaru kwiatowego. Zachowane silne żuwaczki umożliwiają odrywanie, rozdrabnianie pokarmu i ugniatanie pokarmu lub innych substancji (np. wosku).

R8ynFM5zmL9bC1
Wymyśl pytanie na kartkówkę związane z tematem materiału.
R1SLFox33ZqmU1
Budowa aparatu gębowego gryząco‑liżącego.
Źródło: Englishsquare.pl Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Aparat gębowy gryząco‑liżący występuje m.in. u pszczół, trzmieli i os.

bg‑orange

Aparat gębowy liżący

Aparat gębowy liżący ma postać języczka zakończonego ruchomą tarczą gębową (powstałą z przekształconych głaszczek). Jest przystosowany do zlizywania z powierzchni pokarmów o płynnej konsystencji.

Rag2fNrmYXT5O1
Wymyśl pytanie na kartkówkę związane z tematem materiału.
R1Z9Lu6aqwqLs1
Budowa aparatu gębowego liżącego.
Źródło: Englishsquare.pl Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Aparat gębowy liżący występuje u wielu muchówek, np. u muchy domowej.

bg‑orange

Aparat gębowy ssący

Aparat gębowy ssący składa się z długiej, cienkiej, spiralnie zwiniętej trąbki ssącej, używanej do pobierania pokarmu płynnego, np. nektaru kwiatowego.

RYIkI8lugjORN
Wymyśl pytanie na kartkówkę związane z tematem materiału.
RVTkyPkzbX4Tr1
Budowa aparatu gębowego ssącego.
Źródło: Englishsquare.pl Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Aparat gębowy ssący występuje u motyli.

Ciekawostka

Zawisaki potrafią utrzymywać się w powietrzu, równocześnie zanurzając długą ssawkę w kielichu kwiatowym.

bg‑orange

Aparat gębowy kłująco‑ssący

Aparat kłująco‑ssący umożliwia przebicie tkanek roślinnych (m.in. w przypadku mszyc) lub zwierzęcych (np. u komarów, wszy i pcheł), a następnie wyssanie z nich płynów.

RXn2T9l8YzdLV1
Wymyśl pytanie na kartkówkę związane z tematem materiału.
RE19Bpm8vhl4Z1
Budowa aparatu gębowego kłująco‑ssącego.
Źródło: Englishsquare.pl Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Aparat gębowy kłująco‑ssący występuje u wszy, pcheł i komarów żywiących się krwią ssaków, u cykad oraz u pluskwiaków równoskrzydłych (mszyc) i różnoskrzydłych (np. pluskiew domowych).

bg‑green

Ułożenie głowy owadów

U owadów wyróżnia się trzy typy ułożenia głowy w stosunku do osi ciała. Większość współcześnie żyjących gatunków posiada otwór gębowy po spodniej stronie głowy (skierowany w dół), a płaszczyzna czoła ustawiona jest prostopadle do osi ciała zwierzęcia. Ten typ ustawienia głowy nazywany jest ortognatycznymgłowa ortognatycznaortognatycznym. Jednak, w wyniku adaptacji do pobierania różnego rodzaju pokarmu, w niektórych grupach nastąpiło przesunięcie otworu gębowego: do przodu, kiedy to aparat gębowy jest ustawiony na przedłużeniu ciała zwierzęcia (typ prognatycznygłowa prognatycznaprognatyczny) lub do tyłu (typ hipognatycznygłowa hipognatyczna hipognatyczny). W przypadku typu hipognatycznego początkowy odcinek układu pokarmowego jest zagięty nawet do 180°.

1
Zapamiętaj!

U owadów wyróżnia się trzy typy ułożenia głowy w stosunku do osi ciała:

  • głowa prognatyczna występuje u gatunków z rzędu termitów (Isoptera) i chrząszczy (Coleoptera) oraz z rodziny turkuciowatych (Gryllotalpidae);

  • głowa hipognatyczna występuje u gatunków z rzędu pluskwiaków (Hemiptera) i z podrodziny miecznikowatych (Conocephalinae);

  • głowa ortognatyczna występuje u większości gatunków z rzędu prostoskrzydłych (Orthoptera) i z rodziny karaczanowatych (Blattidae).

RRzjN4h9y6nCB1
Grafika przedstawia zbliżenia na różne owady. Są to kolejno: 1. Głowa prognatyczna u biedronki siedmiokropki (Coccinella septempunctata)., 2. Głowa hipognatyczna u miecznika ciemnego (Conocephalus fuscus)., 3. Głowa ortognatyczna u konika polnego Schistocerca americana., 4. Głowa prognatyczna u lesza truskawczaka Nebria brevicollis., 5. Głowa hipognatyczna u wtyka straszyka (Coreus marginatus)., 6. Głowa ortognatyczna u przybyszki amerykańskej (Periplaneta americana).
Źródło: Gilles San Martin, Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 2.0, Nikk, Flickr, licencja: CC BY 2.0,, Pierre Bornand, Flickr, licencja: CC BY-NC 2.0, Sharadpunita, Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 3.0, Thomas G. Moertel, Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 2.5, Tom Friedel, BirdPhotos, Wikimedia Commons, licencja: CC BY 3.0.

Słownik

chityna 
chityna 

wielocząsteczkowy polisacharyd, związek azotowy nierozpuszczalny w wodzie; stanowi główny składnik pancerzy stawonogów, jest wytwarzany przez nabłonek

gębowe narządy owadów
gębowe narządy owadów

odnóża głowowe owadów przystosowane do pobierania pokarmu; w ich skład wchodzą: warga górna, para żuwaczek, para szczęk z głaszczkami i warga dolna z głaszczkami; zależnie od sposobu pobierania pokarmu, rozróżnia się następujące typy budowy: gryzący, gryząco‑liżący, liżący, kłująco‑ssący i ssący

głowa hipognatyczna 
głowa hipognatyczna 

(gr. hypo – pod; gnathos – szczęka) ułożenie głowy, w którym czoło tworzy z osią ciała kąt ostry, zaś narządy gębowe skierowane są w dół i ku tyłowi

głowa ortognatyczna
głowa ortognatyczna

(gr. orthos – prosto; gnathos – szczęka) ułożenie głowy, w którym czoło tworzy z osią ciała kąt prosty, zaś narządy gębowe skierowane są w dół

głowa prognatyczna
głowa prognatyczna

(gr. pro – przed; gnathos – szczęka) ułożenie głowy, w którym czoło znajduje się na przedłużeniu osi ciała, zaś narządy gębowe skierowane są do przodu

haustellum
haustellum

element aparatu gębowego stawonogów przystosowany do ssania; u wielu muchówek, np. muchy domowej, zbudowany jest z wargi górnej, podgębia oraz wargi dolnej

sensilla
sensilla

receptor narządu zmysłowego, który odbiera bodźce otoczenia (np. zapach, dźwięk, światło)

ssawka, trąbka, rurka ssąca
ssawka, trąbka, rurka ssąca

silnie wydłużone żuwki zewnętrzne u owadów mających aparat gębowy ssący; umożliwia ona pobranie płynnego pokarmu (zasysanie) nawet z trudno dostępnych części kwiatów

Aplikacje dostępne w
Pobierz aplikację ZPE - Zintegrowana Platforma Edukacyjna na androida