Przeczytaj
Czym jest montaż?
Żeby uświadomić sobie, czym w istocie jest powstający w ramach produkcji filmowej montaż, warto zwrócić uwagę na strukturę pojedynczego ujęcia. Ujęcie zbudowane jest z jednej lub wielu naświetlonych klatek, które usytuowane są na danym odcinku taśmy filmowej. I to właśnie metodę spajania ujęć (pierwszego z drugim, drugiego z trzecim itd.) nazywa się montażem, który określić można także jako sztukę sklejania ze sobą początku i końca kolejnych ujęć, tak żeby tworzyły one harmonijną, płynną oraz dynamiczną całość.
Sposobów samego łączenia ujęć wyróżnia się przynajmniej kilka, z czego najpopularniejszym do lat 90. XX wieku było cięcie, które zostało stopniowo zastąpione przez montaż cyfrowy.
Film Art. Sztuka filmowa. WprowadzenieCięcie polegało na łączeniu ujęć specjalnym klejem lub taśmą klejącą. Niektórzy twórcy „tną” już podczas robienia zdjęć, w taki sposób planując ujęcia, aby zarejestrowany w kamerze film był gotowy do pokazania. W takich wypadkach fizyczne połączenie ujęcia z ujęciem jest dokonywanie w trakcie filmowania. Montowanie w kamerze to dosyć rzadka praktyka i najczęściej jest wykorzystywana w filmach eksperymentalnych lub amatorskich. Normą pozostaje montaż po zakończeniu fazy zdjęć. Współcześnie większa część pracy montażysty wykonywana jest za pomocą komputera, w postaci plików cyfrowych przechowywanych na twardym dysku, tak że cięcia dokonywane są bez dotykania taśmy filmowej. Ostateczna wersja filmu, przygotowana na potrzeby kopiowania, powstaje poprzez pocięcie i sklejenie negatywu.
Źródło: D. Bordwell, K. Thompson, Film Art. Sztuka filmowa. Wprowadzenie, Warszawa 2010, s. 248.
W rezultacie, dzięki pracy montażysty, widz postrzega dane ujęcie jako ciągły i spójny fragment czasu ekranowego, nie zdając sobie sprawy, że do jego stworzenia wykorzystano wiele złożonych technik, takich jak właśnie cięcie czy też przenikanie, ściemnienie, rozjaśnianie, roletki, czyli efekty optyczne nanoszone na taśmę filmową podczas pracy w laboratorium lub podczas obróbki cyfrowej.
![Zdjęcie przedstawia stół montażowy wykorzystywany do montowania taśmy filmowej. Na stole znajduje się osiem bębnów, na które zakładana i nawijana jest taśma filmowa. Jest także szereg rolek na stole, które umożliwiają przesuwanie taśmy klatka po klatce. Do stołu doczepiona jest nieduża lampa.](https://static.zpe.gov.pl/portal/f/res-minimized/RyJcuCQGWmdRi/1677593866/13DUWInDJsRYUlquVNTxDKBOxKUidCwF.jpg)
Montaż ciągły
Błyskawiczny progres technologii cyfrowej, jaki towarzyszy człowiekowi od początku trwania XXI wieku, przyczynił się m.in. do rewolucji w branży kinematograficznej. Nowe techniki zdjęciowe oraz inscenizacyjne doprowadziły do ogromnego rozwoju metod montażu ciągłego (continuity editing), który w bogatej historii filmu był i jest obecnie najpopularniejszą metodą łączenia poszczególnej ujęć.
Montaż ciągły, nazywany również montażem kontynuacyjnym lub przyczynowo‑skutkowym, konstruuje poszczególne sceny tak, żeby logicznie z siebie wynikały. Dzięki takiej uporządkowanej narracji wizualnej odbiorca ma wrażenie, że akcja ilustrowana w danym filmie dzieje się w koherentnej przestrzeni oraz czasie. Kolejne sceny spajane są w dłuższe sekwencje, które w sposób chronologiczny oraz liniowy prezentują wydarzenia zawarte w scenariuszu. Następujące po sobie ujęcia przechodzą w siebie w sposób łagodny (miękki), przez co percepcja widza bardzo łatwo je przyswaja.
Film Art. Sztuka filmowa. WprowadzeniePostacie są zrównoważone i symetrycznie rozmieszczone w kadrze, a całościowa tonacja oświetlenia pozostaje stała. Akcja zazwyczaj zajmuje centralną strefę ekranu. Po drugie, rytm montażu jest zwykle uzależniony od odległości kamery w danym ujęciu. Ujęcia w planie ogólnym pozostają na ekranie dłużej niż ujęcia w planie średnim, a te z kolei są widoczne dłużej niż zbliżenia. Założenie jest bowiem takie, że widz potrzebuje więcej czasu na ogarnięcie tego ujęcia, które zawiera więcej szczegółów. Co prawda w scenach akcji (…) często mamy do czynienia z przyspieszonym rytmem montażu, jednak ogólna zasada jest taka, że im bliżej kamera, tym krótsze ujęcie. Jako że styl ciągły ma za zadanie przedstawić historię, można powiedzieć, że montaż wspiera narracyjną ciągłość przede wszystkim poprzez kontrolowanie czasu i przestrzeni.
Źródło: D. Bordwell, K. Thompson, Film Art. Sztuka filmowa. Wprowadzenie, Warszawa 2010, s. 263.
Oprócz montażu ciągłego istnieją również inne techniki łączenia poszczególnych ujęć, z których najchętniej stosowaną jest montaż równoległy, który polega na prezentacji akcji filmu w różnych przestrzeniach. Czynności i sytuacje przestawione w filmie dzieją się więc w tym samym czasie (równolegle), ale na dwóch różnych płaszczyznach i lokacjach. Najczęściej w ostatecznym rozrachunku zbiegają się ze sobą na jednym planie czasowo‑przestrzennym.
![Zdjęcie przedstawia stół na którym znajduje się klawiatura komputerowa, myszka i duży monitor. Monitor jest włączony, widać na nim otwarty program do montażu dźwięku.](https://static.zpe.gov.pl/portal/f/res-minimized/RhsY6CyBNVDuR/1677593867/Y7Erlr570jwUbcjzFD21RlT5zIeb769m.jpg)
Kolejność ujęć oraz rytm filmu
Warto pamiętać, że w czasach dla kina pionierskich, kiedy filmy były jeszcze nieme, a reżyser pełnił zazwyczaj rolę montażysty – montaż traktowano bardzo swobodnie oraz intuicyjnie. Twórcy eksperymentowali na żywej tkance, jaką była taśma filmowa. Przykładowo reżyser i scenarzysta rosyjski Siergiej Michajłowicz Eisenstein (1898‑1948) dopiero podczas procesu montażu kreował ostateczny koncept swoich dzieł, doprowadzając do perfekcji m.in. metodę tzw. montażu na zakładkęmontażu na zakładkę oraz tworząc montaż atrakcjimontaż atrakcji. Ta niczym nieskrępowana żonglerka ujęciami i ich sekwencjami została wydatnie ograniczona poprzez pojawienie się dźwięku w filmie (w 1927 r. na ekrany wszedł Śpiewak jazzbandu, pierwszy w pełni udźwiękoiony film fabularny).
Technika montażu filmowegoW filmach dźwiękowych swoboda w ustalaniu kolejności ujęć i eksperymentowania w montażowi jest poważnie ograniczona. Częściowo dzieje się tak, ponieważ dźwięk synchroniczny „kotwiczy” obraz. Ponadto koszt produkcji filmu dźwiękowego jest tak wysoki, że niepraktyczna jest rejestracja dużej ilości materiału, który mógłby koniec końców nie zostać w ogóle wykorzystany. Dialog często przekazuje niezbędne dla fabuły informacje, które nie mogą być podane w żadnym innym miejscu historii, i z tego powodu towarzyszący mu obraz staje się ściśle przypisany do miejsca od momentu rejestracji sceny.
Źródło: K. Reisz, G. Millar, Technika montażu filmowego, Warszawa 2021, s. 38.
Dlatego jeszcze przed rozpoczęciem zdjęć na planie filmowym układa się w sekwencje ujęcia, które korzystają z dźwięku synchronicznego, co w zasadzie obarcza scenarzystów odpowiedzialnością za montaż.
Udźwiękowianie filmu zmieniło również stosunek filmowców do tzw. rytmu filmowego, którego teorię opracował wspomniany już Siergiej Eisenstein – rosyjski artysta w sposób perfekcyjny operował nagłymi zmianami tempa poszczególnych ujęć. Warto mieć na uwadze, że każde ujęcie posiada swoją określoną długość, którą mierzy się w stopach, klatkach czy też metrach. I tak film posiadający dźwięk w jedną sekundę prezentuje 24 klatki. Poszczególne ujęcia można bez trudu regulować, pozwalając im trwać od jednej do nawet tysięcy klatek. To właśnie ta kontrola nad ich długością nazywana jest rytmem montażu.
![Zdjęcie przedstawia fragment artykułu Siergieja Epsteina. Ukazane są tu cztery relacje: klatki filmu do zapisu nutowego muzyki, rozrysowanej sceny filmu i natężenia dźwięku.](https://static.zpe.gov.pl/portal/f/res-minimized/R11wQYLN5HPYG/1677593870/14srT8MF1QjUREvMUMOeI9L8cljj4IzQ.jpg)
Film Art. Sztuka filmowa. WprowadzenieCzęsto twórcy wykorzystują czas trwania ujęcia do podkreślenia czy zaakcentowania jakiegoś ważnego momentu w filmie (…) Rytmiczne możliwości montażu dają o sobie znać wtedy, gdy kilka ujęć o różnej długości zaczyna tworzyć zauważalny wzór. Równy rytm można osiągnąć za pomocą ujęć o podobnej długości. Oczywiście twórca może także sprawić, że tempo będzie bardziej dynamiczne. Stopniowe wydłużanie ujęć spowolni tempo, podczas gdy sukcesywne ich skracanie spowoduje przyspieszenie. (…) Mówiąc ogólnie, kontrolując rytm montażu, twórca kontroluje ilość czasu, który mamy na uchwycenie i pojęcie tego, co oglądamy.
Źródło: D. Bordwell, K. Thompson, Film Art. Sztuka filmowa. Wprowadzenie, Warszawa 2010, s. 256–257.
Słownik
będący spójną całością
termin dotyczący techniki montażu sformułowany przez Siergieja Eisensteina. Technika ta polegała na łączeniu ze sobą w sekwencje ujęć o silnym nacechowaniu emocjonalnym oraz estetycznym (kolejnych atrakcji), bazowała często na zasadzie kontrastu (np. skonfrontowanie ujęć z rzeźni z ujęciami obrazującymi masakrę robotników w filmie Strajk z 1924 r.)
inaczej montaż narracyjny, zachowujący spójny system reprezentacji czasu, przestrzeni i przebiegu wydarzeń
metoda montażu polegająca na celowym wydłużeniu czasu trwania akcji poprzez częściowe powtórzenie zakończenia jednego ujęcia na początku ujęcia kolejnego. Bardzo często taki zabieg służył podkreśleniu wagi danego momentu wydłużonej sceny