Nowa Lewica

RWLSwCrRLvnFP1
Po reinterpretacji doktryny Marksa przez radzieckich intelektualistów przyjęło się używać określenia „marksistowski” na oznaczenie doktryny zreinterpretowanej po tej ingerencji, podczas gdy na oznaczenie doktryny samego Marksa, ze szczególnym uwzględnieniem jej wczesnej, humanistycznej postaci, zaczęto używać określenia „Marksowski”.

Osobnym zjawiskiem, które wywarło znaczący wpływ na współczesne myślenie o państwie i społeczeństwie, jest Nowa LewicaNowa LewicaNowa Lewica. Dzieje komunizmu radzieckiego, a ostatecznie jego upadek, zdaniem wielu zdyskredytowały ostatecznie projekt marksistowski. Jednak wielu innych wykazywało, że Marksowskie analizy dehumanizujących skutków kapitalizmukapitalizmkapitalizmu są wciąż aktualne i że wciąż mogą inspirować do szukania adekwatnego remediumremediumremedium. Najpopularniejszą w pewnym okresie wersją tych poszukiwań był projekt amerykańskiej Nowej Lewicy. Jego najważniejszymi reprezentantami ideowymi byli: Herbert Marcuse, Charles A. Reich oraz Charles W. Mills, natomiast najbardziej kojarzonymi z nim zjawiskami społecznymi – studenckie ruchy kontestacyjnekontestacjakontestacyjne i kontrkulturowe późnych lat sześćdziesiątych. Kiedy w 1968 r. studenci francuscy wyszli na ulice w proteście przeciw polityce władz i zalewowi płytkiego konsumpcjonizmu, dość popularne były w ich rękach transparenty z napisem „3×M”, co miało symbolizować trzy duchowe autorytety przyświecające ich protestom: Marks, Mao i Marcuse.

Jedną z najważniejszych inspiracji, a także intelektualnym fundamentem ruchu Nowej Lewicy, są dwie książki Herberta Marcusego: Eros i cywilizacja (1955) oraz Człowiek jednowymiarowy. Badania nad ideologią rozwiniętego społeczeństwa przemysłowego (1964).

Stanowisko Marcusego jest przede wszystkim bezkompromisową i bardzo szczegółową krytyką tzw. społeczeństwa obfitości. Chroniąc się przed nazistami w USA, miał dwadzieścia lat na przyglądanie się amerykańskiemu społeczeństwu, by następnie przedstawić jego diagnozę, w której stwierdził, że jest ono jedynie inną, bardziej wyrafinowaną formą totalitaryzmutotalitaryzmtotalitaryzmu. Głównym przedmiotem ataku Marcusego był przede wszystkim świat zachodni, niekiedy jednak obejmował on swoją krytyką także Związek Radziecki (zwłaszcza takie zjawiska, jak: dominacja zasady wydajności, panowanie aparatu administracji nad jednostką, jednowymiarowe język i myślenie).

bg‑azure

Herbert Marcuse

RBMz1I0giBSkn
Zdjęcie przedstawia starszego mężczyznę, który siedzi na leżaku w ogrodzie. Ma na kolanach książkę, a w lewej ręce trzyma palące się cygaro. Mężczyzna uśmiecha się. Ma krótkie, siwe włosy oraz wydatny nos. Ubrany jest w jasny sweter, pod którym ma założoną koszulę. 1. Herbert Marcuse (1898—1979) Niemiecki filozof, uważany za najważniejszego teoretyka ruchu Nowej Lewicy. Pochodził z rodziny niemieckich Żydów. Studiował filozofię we Fryburgu Bryzgowijskim, gdzie uzyskał tytuł doktorski w 1922 r. Po krótkim epizodzie berlińskim powrócił w 1928 r. do Fryburga, kontynuując studia pod opieką Husserla i Heideggera. W 1932 r. przystąpił do szkoły frankfurckiej. Od 1933 r., czyli od dojścia do władzy NSDAP, przebywał na emigracji w Szwajcarii i Stanach Zjednoczonych. Nigdy już na stałe nie powrócił do ojczyzny, odbył tylko kilka podróży. W 1940 r. uzyskał obywatelstwo amerykańskie. W Ameryce też opublikował swoje najważniejsze prace, które przyniosły mu światowy rozgłos. Wykładał m.in. na Uniwersytecie Columbia i Uniwersytecie Harvarda. Był zaangażowany w protesty studenckie w latach 1967—1968, ale nie lubił, kiedy określano go mianem ojca Nowej Lewicy.
Za jego najważniejsze jego prace uważa się: Rozum i rewolucja. Hegel a powstanie teorii społecznej (1941), Eros i cywilizacja (1955), Człowiek jednowymiarowy. Badania ideologią rozwiniętego społeczeństwa przemysłowego (1964).
Źródło: licencja: CC BY-SA 3.0.

Szkoła frankfurcka

Rdxx0EkMO3kqu1
Szkoła frankfurcka to określenie grupy lewicowo zorientowanych filozofów i socjologów, skupionych we frankfurckim Instytucie Badań Społecznych, potem także (po dojściu Hitlera do władzy) w paryskiej École Normale Supérieure i nowojorskim Uniwersytecie Columbia. Zajmowali się badaniami nad kondycją współczesnego człowieka. Do najważniejszych myślicieli tego ruchu należeli: Max Horkheimer, Theodor W. Adorno, Herbert Marcuse, Jürgen Habermas czy Walter Benjamin (niektórzy historycy zaliczają tu też Ericha Fromma). Odwoływali się oni do filozofów takich jak Kant, Hegel, Schopenhauer czy Nietzsche, a także czerpali inspiracje ze współczesnej socjologii oraz psychoanalizy Freuda. Wypracowana przez szkołę teoria określana jest mianem teorii krytycznej — głównym przedmiotem tej krytyki była oświeceniowa wiara w potęgę rozumu i rozwój naukowy, co stało się powodem wytworzenia ukrytych form zniewolenia człowieka. Poszczególni przedstawiciele szkoły projektowali modele wyzwolenia człowieka od ograniczeń nakładanych na niego przez współczesne techniczne i masowe społeczeństwo.
Źródło: https://commons.wikimedia.org/, licencja: CC BY-SA 3.0.

Według Marcusego, współczesnymi społeczeństwami wysoko rozwiniętymi rządzą trzy siły: zasada wydajności, racjonalność technologiczna i rozum technologiczny. Razem wzięte determinują totalitarny charakter tych społeczeństw. Kapitalizm opiera się na zasadzie wydajności − chodzi o wytworzenie w jak najkrótszym czasie jak największej ilości potrzebnych człowiekowi dóbr. Zasada ta uległa jednak w toku jej wdrażania racjonalizacji, w wyniku czego sytuacja współczesnego człowieka jest jednocześnie lepsza i gorsza. Lepsza – bo kultura, dawniej elitarna, stała się teraz szerzej dostępna, powszechniejsze stało się też uczestnictwo w wytwarzanych dobrach. Gorsza – bo panujący system kształtuje człowieka jednowymiarowego, tj. takiego, który najlepiej realizuje zasadę wydajności. Ta jednowymiarowość jest konsekwencją tłumienia możliwości i potrzeb człowieka, niezgodnych z racjonalnością technologiczną, którą Marcuse rozumie jako złożony zespół narzędzi do wytwarzania dóbr i organizacji procesu produkcji. Rzecz w tym, że częścią tego systemu jest człowiek jako wytwórca i konsument. Aby to wytwarzanie i konsumowanie stanowiło spójną całość, ludzka mentalność, potrzeby i aspiracje wymagają ujednolicenia. Procesem tego ujednolicenia kieruje rozum technologiczny. Wytwarza on jednowymiarowe język i sposób myślenia, co powoduje, że ludzie nie są już nawet świadomi innych potrzeb − po dniu ciężkiej pracy oddają się jałowym rozrywkom, sądząc (na skutek manipulacji), że na tym właśnie polega udane życie. Istotą rozumu technologicznego, który manipuluje ludzkimi potrzebami i świadomością (człowiek ma poczucie, że jest zadowolony, mimo że jest zniewolony), jest fakt, że manipuluje on i ubezwłasnowolnia nie w imieniu jakiejś elity, jak to było dawniej – wszyscy są po równo manipulowani, wszyscy stają się niewolnikami wydajności, konsumpcji, technologii.

Herbert Marcuse Człowiek jednowymiarowy. Badania nad ideologią rozwiniętego społeczeństwa przemysłowego

Znowu stajemy wobec jednego z najbardziej drażliwych aspektówaspektaspektów rozwiniętej cywilizacji przemysłowej: racjonalnego charakteru jej irracjonalności. Jej produktywność i wydajność, zdolność do pomnażania i rozpowszechniania komfortu, do przekształcania marnotrawstwa w potrzebę, a zniszczenia − w tworzenie, zakres, w jakim ta cywilizacja przekształca świat uprzedmiotowiony w przedłużenie ludzkiego umysłu i ciała sprawia, że samo pojęcie alienacjialienacjaalienacji staje się wątpliwe. Ludzie rozpoznają się w swoich towarach; odnajdują swoją duszę we własnym samochodzie, sprzęcie hi‑fi, wielopoziomowym mieszkaniu, wyposażeniu kuchennym. Zmienia się sam mechanizm wiążący jednostkę ze społeczeństwem, a społeczna kontrola zakorzenia się w nowych potrzebach, które wytworzyła.

fil Źródło: Herbert Marcuse, Człowiek jednowymiarowy. Badania nad ideologią rozwiniętego społeczeństwa przemysłowego, tłum. S. Konopacki, Warszawa 1991, s. 27.
RmjNAOqgPuKKJ1
Na ile nowa komórka, aplikacja, aktualizacja jakiegoś systemu są dziś czymś, czego potrzebujemy, a na ile narzuca nam ją sam ten system? Na ile potrzebujemy czegoś, co jest wyrazem nas samych, a na ile nasze potrzeby wytworzone są przez reklamodawców, portale społecznościowe, mody itp.? Odpowiedź Marcusego na te bardzo współczesne pytania byłaby identyczna jak pięćdziesiąt lat temu − jesteśmy niewolnikami.

Oprócz Marksa ważnym źródłem inspiracji Marcusego był Freud. Przy czym, o ile austriacki psychoanalitykpsychoanalizapsychoanalityk mówił o popędzie seksualnym, Marcuse pod pojęciem erosa przedstawił wizję autentycznej miłości, którą blokuje rozum technologiczny. Wierzył on, że współczesnego człowieka stać na rewolucję, w efekcie której technologię podporządkuje się człowiekowi i jego autentycznym potrzebom, a nie na odwrót. Teoria ta opiera się wszak na założeniu istnienia jakiejś natury człowieka, co wielu u Marcusego krytykowało.

O ile Marks upatrywał źródeł rewolucji w uciśnionej klasie robotniczej, o tyle Marcuse uważał, że współczesna klasa robotnicza została zmanipulowana przez system, a jedyna nadzieja pozostaje w nonkonformistycznychnonkonformistanonkonformistycznych grupach mniejszościowych (np. rasowych, płciowych i seksualnych) i kontestującej młodzieży. Te właśnie grupy podchwyciły jego hasła i wywołały swego rodzaju rewolucję, która faktycznie odmieniła trochę amerykańskie społeczeństwo, wbijając w nie swego rodzaju trwały klin nonkonformizmu.

Na dłuższą metę projekt Marcusego zawiódł, jego koncepcja okazała się zbyt mglista w szczegółach, jakkolwiek jego hasła wciąż są przypominane przy okazji różnych kontestacji, obecnie np. przez ruch oburzonych oraz minimalistów. Poczucie zmęczenia rozumem technologicznym, manipulacją przez media i reklamodawców, przerostem biurokracji i kontroli jest dziś bowiem może nawet bardziej dojmujące niż w czasach Marcusego. Wciąż jednak nie wiadomo dokładnie, jaka jest alternatywa.

Słownik

alienacja
alienacja

(łac. alienus, alienum — obcy, cudzy) proces, w którym pewne wytwory działalności ludzkiej odrywają się od swych twórców i podporządkowują ich sobie

aspekt
aspekt

(łac. aspectus — spojrzenie, wygląd) punkt widzenia, z którego się coś rozpatruje

kapitalizm
kapitalizm

(łac. capitale — kapitał < caput — głowa) system społeczno‑gospodarczy oparty na prywatnej własności, wolnej konkurencji i rozwiniętej gospodarce rynkowej

kontestacja
kontestacja

(łac. contestari — protestować) kwestionowanie, zwłaszcza publiczne, wartości i norm obowiązujących w życiu społecznym, politycznym itp.

nonkonformista
nonkonformista

(ang. non- — nie- + łac. conformis — podobny) człowiek sprzeciwiający się bezkrytycznemu uleganiu normom i opiniom obowiązującym w danym środowisku

Nowa Lewica
Nowa Lewica

ideologia i ruch społeczny w drugiej połowie XX w., wyrażające rozczarowanie zarówno kapitalizmem, jak i komunizmem w Europie Wschodniej

psychoanaliza
psychoanaliza

(gr. psyche — dusza, analysis — rozkładanie, rozbiór) kierunek w psychologii XX w., wyjaśniający funkcjonowanie i rozwój osobowości człowieka działaniem nieświadomych instynktów, popędów i dążeń pozostających we wzajemnym konflikcie

remedium
remedium

(łac. remedium — lekarstwo) tu: środek zaradczy

totalitaryzm
totalitaryzm

(łac. totalis — całkowity) system rządów, który dąży do pełnej kontroli publicznego i prywatnego życia swoich obywateli