Dlaczego potrzebujemy kryteriów typologii systemów politycznych?

Typologia współczesnych systemów politycznych wymaga zastosowania zarówno kryteriów, które dotyczą samych reżimów politycznychreżim politycznyreżimów politycznych, jak i tych, które opisują państwo. Do najważniejszych należy zaliczyć takie elementy, jak:

  • organizacja aparatu państwowego;

  • struktura terytorialna państwa.

W nauce o państwie i polityce podejmuje się więc próby rożnych klasyfikacji systemów politycznych. Wydaje się to niezwykle ważne i potrzebne ze względu na:

  • aspekty poznawcze (do których można zaliczyć np. ocenę występujących systemów);

  • wartości dydaktyczne (przekaz wiedzy o ich właściwościach strukturalno‑organizacyjnych i funkcjonalnych).

Typologia Arystotelesa

RJVikwXu3uAyS1
Arystoteles (384–322 p.n.e.)
Źródło: Lizyp - Eric Gaba (User: Sting), licencja: CC BY-SA 2.5.

Najbardziej znaczący system typologii został stworzony przez Arystotelesa w IV wieku p.n.e. Bazował on na analizie 138 greckich miast‑państwmiasto‑państwomiast‑państw i głosił, że formy rządzenia kategoryzować można, odpowiadając na dwa pytania: Kto rządzi? Kto odnosi korzyści z rządzenia? Na podstawie tych dwóch odpowiedzi Arystoteles wyróżnił sześć form rządzenia:

  • monarchię;

  • arystokrację;

  • politeję;

  • demokrację;

  • oligarchię;

  • tyranię.

Te trzy pierwsze były - zdaniem Arystotelesa - prawidłowe, gdyż rządzący (jednostka w monarchii, mniejszość w arystokracji, większość w politei) kierowali się dobrem ogółu. Trzy ostatnie zaś - w opinii filozofa - były zwyrodniałe. Sprawujący władzę (większość w demokracji, mniejszość w oligarchii, jednostka w tyranii) mieli na względzie bowiem tylko swój partykularny interes. Poglądy Arystotelesa rozwijane były później przez innych myślicieli. W starożytnym Rzymie tropami greckiego filozofa podążał Cyceron, który przekonywał, że każda z czystych form ustrojowych ma skłonność do degenerowania się. Aby temu zapobiec należy stworzyć ustrój mieszany - taki, który łączyłby różne cechy poszczególnych ustrojów.

Klasyczna klasyfikacja systemów politycznych

R1WI9ZCrjHg6G
Max Weber (1864–1920)
Źródło: domena publiczna.

Niemiecki socjolog z początku XX wieku, Max Weber, w swojej klasyfikacji systemów politycznych, przyjął jako kryterium rodzaj legitymizacjilegitymizacjalegitymizacji, na jaką powołują się rządzący.

R12TqEVj9OgZE1
Prezentacja.
Źródło: Englishsquare.pl sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Typologie współczesne

W typologii współczesnych systemów politycznych niewątpliwie należy brać pod uwagę:

  • charakter systemu politycznego (demokratyczny, autorytarny, totalitarny);

  • strukturę i organizację instytucji systemu politycznego (system prezydencki, system półprezydencki, system parlamentarny, mieszany, system rządów zgromadzenia);

  • strukturę terytorialno‑administracyjną państwa (państwa unitarne, państwa złożone – federalne).

W klasyfikacji tej można dostrzec dominującą rolę państwa w systemie politycznym. Nie można zaprzeczyć, że stanowi ono główną instytucję tego systemu. To wokół niego pojawia się szczególne natężenie składników występujących w systemie politycznym.

Współczesne typologie systemów politycznych odwołują się do trzech płaszczyzn:

R11HqSFmXNZ73
Podejście ekonomiczno-ideologiczne przywiązywało szczególną wagę do materialnego rozwoju, czynnika ideologicznego oraz politycznych i strategicznych uwarunkowań. Wyróżnia ono „trzy światy”:
  • pierwszy świat (bazował na liberalno-demokratycznej polityce) są to systemy polityczne przemysłowych państw Zachodu. Jego główna cecha to „kapitalistyczne” zasady, do których należą: ochrona własności prywatnej, materialne motywacje, wolny rynek;
  • drugi świat (oparty na dominacji partii komunistycznej) to reżimy komunistyczne, które odwoływały się do „komunistycznych” wartości: socjalna równość czy scentralizowane planowanie;
  • trzeci świat (oparty na rządach tradycyjnych monarchów, dyktatorów lub wojska) to systemy polityczne krajów rozwijających się w Afryce, Azji i Ameryce Łacińskiej.
, Podejście konstytucjonalno-instytucjonalne (rozwijane w XIX w. i na początku XX) podkreśla różnice między skodyfikowanymi i nieskodyfikowanymi konstytucjami, parlamentarnym i prezydialnym systemem rządów, strukturami federalnymi i unitarnymi., Podejście strukturalno-funkcjonalne koncentruje się bardziej na tym, jak funkcjonuje system polityczny w praktyce. Koniec lat 80. przyniósł Europie Wschodniej wielki przełom. Spowodowane to było szczególnie funkcjonowaniem systemu politycznego w praktyce. We współczesnym świecie stale wzrasta liczba systemów politycznych. Można więc zidentyfikować pięć głównych typów systemów politycznych, do których należą:
  • liberalne systemy polityczne,
  • postkomunistyczne systemy polityczne,
  • wschodnioazjatyckie systemy polityczne,
  • islamskie systemy polityczne,
  • reżimy wojskowe.

Liberalne systemy polityczne

Liberalne systemy polityczne występują w Ameryce Północnej, Europie Zachodniej i Australii. Ich cechy charakterystyczne można również odnaleźć w innych krajach (Indie, Japonia).

R6hfMRTr8ayeZ
Mapa myśli. Lista elementów: Nazwa kategorii: cechy systemów liberalnychElementy należące do kategorii cechy systemów liberalnychNazwa kategorii: konkurencyjny system partyjny Nazwa kategorii: instytucjonalne zabezpieczenie praw obywatelskichNazwa kategorii: silne społeczeństwo obywatelskieNazwa kategorii: regularnie przeprowadzane wolne wybory poddane społecznej kontroliKoniec elementów należących do kategorii cechy systemów liberalnych
Źródło: Englishsquare.pl sp. z o.o., domena publiczna.

W liberalnych systemach politycznych występują też zasadnicze różnice. Polegają one na bazowaniu na:

  • demokracji większościowej;

  • demokracji konsensualnej.

Demokracja większościowa zdeterminowana jest podziałami w parlamencie. Opiera się na szczególnych cechach, do których można zaliczyć: jednopartyjny rząd, brak separacji władz między egzekutywą i legislatywą, parlament jedno- lub dwuizbowy, system dwupartyjny, pluralistyczny system wyborczy oraz niepisaną konstytucję (przykładem jest system polityczny Wielkiej Brytanii).

Demokracja konsensualna

Demokracja konsensualna jest typowa dla społeczeństw podzielonych pod różnymi względami (np. religijnymi, ideologicznymi, regionalnymi itd.). Szczególnymi cechami konsensualnego systemu politycznego są:

RACxhyexhcR2O1
Schemat. Lista elementów: Nazwa kategorii: cechy demokracji konsensualnejElementy należące do kategorii cechy demokracji konsensualnejNazwa kategorii: koalicyjny rządNazwa kategorii: separacja władzy między egzekutywą a legislatywąNazwa kategorii: system wielopartyjnyNazwa kategorii: federalizm lub decentralizacjaNazwa kategorii: konstytucja pisanaKoniec elementów należących do kategorii cechy demokracji konsensualnej
Źródło: Englishsquare.pl sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Postkomunistyczne systemy polityczne

Postkomunistyczne systemy polityczne swój początek biorą z przemian zapoczątkowanych w Europie Wschodniej w latach 1989–1990. To w tym okresie rozpoczął się proces demokratyzacji, który czerpał wzorce z zachodniego liberalnego modelu. Przejawem tego była adaptacja wielopartyjnych wyborów i otwarcie na gospodarkę rynkową. Był to proces tzw. transformacji ustrojowo‑systemowej. Postkomunistyczne systemy polityczne zawierają w sobie jeszcze wiele elementów, do których zaliczamy m.in.:

  • bezwzględną cenzurę;

  • tłumienie opozycji;

  • monizm partyjny (partia komunistyczna);

  • słaby system partyjny;

  • agregację interesów społecznych.

W tym systemie politycznym częstym zjawiskiem jest rosnąca rola partii postkomunistycznych, które (dzięki swojemu socjaldemokratycznemu programowi) dążą do stabilizacji systemu politycznego. Zadania transformacyjne w systemach postkomunistycznych wynikają z różnego tempa ich realizacji. Zjawiskom tym sprzyja również słabość władzy państwowej, która bywa niezdolna do rozwiązywania konfliktów etnicznych i narodowościowych.

Wschodnioazjatyckie systemy polityczne

Wschodnioazjatyckie systemy polityczne dotyczą takich państw, jak: Korea Południowa, Tajwan, Hongkong i Singapur.

Priorytety charakterystyczne dla wschodnioazjatyckich systemów politycznych

R1OGHIYqoxEVp
Prezentacja.
Źródło: Englishsquare.pl sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

W tych systemach politycznych (oprócz różnic, jakie występują między nimi – zwłaszcza na płaszczyźnie społeczno‑ekonomicznej i politycznej) istnieje ograniczona gotowość asymilacji idei indywidualizmu i praw człowieka.

Islamskie reżimy polityczne

Islamskie systemy polityczne są zgodne z zasadami religijnymi. Występują w Afryce Północnej, na Bliskim Wschodzie i w niektórych obszarach Azji. Przybierają one różne formy – od fundamentalistycznej (kojarzonej zwykle z Iranem) do skrajnie pluralistycznej (przykładem połączenia islamu z politycznym pluralizmem jest Malezja).

Reżimy wojskowe

Reżimy wojskowe cechują się podporządkowaniem wszystkich czynników kształtujących system polityczny władzy wojskowej. Występują one często w Ameryce Łacińskiej, na Bliskim Wchodzie, w Afryce i Azji Południowo‑Wschodniej. Normy prawno‑konstytucyjne w tym systemie politycznym są zwykle zawieszone. Nie funkcjonują instytucje, pozwalające opozycji na wyrażanie swoich stanowisk. Wolna prasa jest zakazana lub reglamentowana, a  wybierane ciała mają ograniczone prawa. Współcześnie występują jako dyktatura wojskowa – juntajuntajunta, lub rządy cywilne, ale lojalne wobec armii.

Słownik

junta
junta

przejęcie rządów przez wojskowych na drodze zbrojnego zamachu stanu

legitymizacja
legitymizacja

uznanie jakiegoś systemu politycznego za najbardziej odpowiedni dla danego typu społeczeństwa

miasto‑państwo
miasto‑państwo

forma państwowości obejmująca swoim zakresem terytorialnym samorządne i niezależne od innych podmiotów miasto lub aglomerację; często, zwłaszcza dawniej, w jego skład wchodziły także okoliczne ziemie wraz z lokalnymi wsiami i mniejszymi miejscowościami

reżim polityczny
reżim polityczny

ogół metod, którymi posługuje się władza państwowa w stosunku do ludności, a także zasady, jakimi się ona kieruje w tych relacjach; stanowi istotny element składowy formy państwa