Rqc2TGT4QXg6p1

Przenikanie się i integracja sztuk w dzisiejszym świecie

Źródło: online-skills, licencja: CC0.

Ważne daty

1597 – premiera Dafne Jacopo Periego.

1607 – premiera Orfeusza Claudia Monteverdiego.

1

Scenariusz lekcji dla nauczyciela

RJnoDrR60LFcw1
Scenariusz zajęć do pobrania.
Źródło: online-skills, licencja: CC0.

I. Muzyka w ujęciu historycznym – periodyzacja, język, właściwości i charakterystyka.

1. Muzyka w prehistorii. Uczeń:

1) wymienia i omawia hipotezy dotyczące powstania muzyki;

2. Starożytność (Egipt, Grecja, Rzym i in.). Uczeń:

1) wymienia i omawia funkcje muzyki (użytkowa, obrzędowa, rozrywkowa, wojskowa);

4) omawia miejsce muzyki w nauce i filozofii starożytnej (Pitagoras – teoria muzyki, Platon i Arystoteles – znaczenie muzyki w wychowaniu młodego pokolenia, wartości etyczno‑moralne).

4. Renesans. Uczeń:

1) charakteryzuje muzykę renesansową, jej odniesienia do starożytnych ideałów i wartości;

7. Romantyzm. Uczeń:

1) charakteryzuje muzykę romantyczną w kontekście estetyki epoki:

c) wymienia charakterystyczne cechy romantyzmu (uczuciowość, elementy narodowe i ludowe, wirtuozeria (wirtuozi, np. Niccolo Paganini, Fryderyk Chopin, Ferenc Liszt, Henryk Wieniawski i in.).

II. Analiza i interpretacja dzieł muzycznych. Uczeń:

3. zna konteksty kulturowe i naukowe powstawania muzyki;

4. dokonuje analizy percepcyjnej, uwzględniając:

c) cechy stylów muzycznych,

e) funkcje: np. religijna, społeczna, użytkowa, artystyczna i in.;

5. rozpoznaje cechy stylistyczne utworu reprezentującego określoną epokę muzyczną.

Nauczysz się

wskazywać jak kształtowały się łączenie oraz integracja sztuk;

opowiadać o integracji sztuk w poszczególnych epokach;

tłumaczyć formy oraz dzieła, które łączą odmienne dziedziny sztuki;

definiować pojęcia: DrzeworytDrzeworytDrzeworyt, HappeningHappeningHappening, KomiksKomiksKomiks, MasqueMasqueMasquePerformancePerformancePerformance.

Sztuka. Łączenie i synteza w czasach antyku, średniowiecza i renesansu.

Rcr9sIsyzcLLP
Ilustracja interaktywna przedstawia: Egipskie hieroglify. Dodatkowo na ilustracji umieszczono następujące informacje: 1. Sztuka oraz dzieła artystyczne, które narodziły się wraz z ludzką cywilizacją, zawsze były trudne do precyzyjnego i jednoznacznego zdefiniowania. Głównym problemem był fakt, iż artyści wyrażają się poza przyjętymi ramami; Ernst Gombrich, austriacki historyk sztuki, wysnuł nawet tezę, iż nie istnieje coś takiego jak sztuka - są tylko artyści i ich dzieła, a jakiekolwiek klasyfikacje czy definiowanie ma ułatwiać orientację oraz pewnego rodzaju uporządkowanie twórczości. Ilustracja przedstawia żółtą tablicę z hieroglifami.
Egipskie hieroglify, online-skills, CC BY 3.0

Samo łączenie oraz integracja różnych sztuk istnieje już od epoki antyku. Chociaż ta lekcja dotyczy współczesności, to warto prześledzić historyczne przykłady wskazujące na syntezę sztuk. Wskazuje się, iż egipskie hieroglify stanowią połączenie słowa oraz obrazu. Równie ważne było połączenie liryki z muzyką w starożytnej Grecji, które zakładało, iż częścią wiersza była melodia, a tekst był wyśpiewywany. Tragedia starogrecka często używała chóru, który łączył w sobie muzykę, taniec oraz słowa (w śpiewie). Maski były przykładem wykorzystania sztuki wizualnej.

Łączenie i synteza sztuk w czasach średniowiecza i renesansu.

Ważnym przykładem na łączenie różnych dziedzin sztuki podczas epok średniowiecza oraz renesansu były książki oraz księgi. Powstanie księgi łączyło sztukę kaligraficzną mnichów i ilustracje tworzone przez malarzy. Mogły zawierać iluminacje, a także malunki; stanowiły połączenie działań kaligrafa oraz ilustratora.

RLBOh8n9z1rVa
Ilustracja interaktywna przedstawia: Drzeworyt Albrechta Dürera, „Czterej Jeźdźcy Apokalipsy”, z końca XV wieku, Muzeum sztuki w Karlsruhe – Niemcy. Dodatkowo na ilustracji umieszczono następujące informacje: 1. Podczas renesansu książki były drukowane. Pojawiły się grafiki (najczęściej drzeworyty, z czasem inne ryciny). Rycina jest czarno - biała. Przedstawia kotłujących się jeźdźców na koniach, anioły i chmury.
Drzeworyt Albrechta Dürera, „Czterej Jeźdźcy Apokalipsy”, z końca XV wieku, Muzeum sztuki w Karlsruhe - Niemcy, wikimedia.org, Domena publiczna

Innym przykładem na połączenia sztuk może być pojawienie się tańców towarzyskich w średniowieczu. Sam taniec bardzo szybko rozpoczął wykorzystywać także inne dziedziny artyzmu - wykorzystując akompaniament muzyczny (zarówno instrumentalny, jak i wokalno‑instrumentalny) oraz wzornictwo i stroje. Ten trend był kontynuowany w epoce renesansu. Pojawiły się także widowiska taneczne, które jeszcze mocniej czerpały z różnych dziedzin sztuki.

Łączenie i synteza sztuk w czasach baroku, klasycyzmu i romantyzmu.

Podczas baroku poszukiwano jedności wszystkich sztuk. Najważniejszym przykładem na wykorzystanie tej idei jest powstanie gatunku opery na przełomie XVI i XVII wieku. Przyczyniła się do tego grupa, którą współcześnie nazywa się Cameratą florencką. Jej program zakładał wskrzeszenie starożytnej tragedii greckiej oraz nawiązanie do jej wzorów. Nowa forma muzyczna uzyskała nazwę opera. Miał to być utwór syntetyczny - łączący muzykę oraz literaturę, a także plastykę i inne sztuki wizualne oraz ruch. Pierwsza opera Jacopo Periego o tytule „Dafne” miała premierę w 1597 roku.

R2n7BwwnCuKuL
Ilustracja interaktywna przedstawia: Claudio Monteverdi. Dodatkowo na ilustracji umieszczono następujące informacje: 1. Kolejnym ważnym wydarzeniem była dzieło w zupełnie nowym stylu - „Orfeusz” Claudia Monteverdiego. Dodatkowo we Francji wiele oper zawierało fragmenty baletowe. Z czasem balet wyodrębnił się od opery, tworząc inny gatunek muzyczny. W Anglii popularne były widowiska sceniczne znane pod nazwą masque (czyli maska). Łączyły one muzykę, taniec oraz pantomimę; ich specyfika polegała na tym, iż uczestniczyli w nich członkowie dworu. Fotografia przedstawia starszego meżczyznę ubranego w czarny płaszcz i białą koszulę z kołnierzem. Mężczyzna ma dłuższe włosy i brodę. Ręce trzyma złożone na książce.
Claudio Monteverdi, wikimedia.org, Domena publiczna
R1djKmjKg0jt81
Utwór muzyczny: Claudio Monteverdi - toccata z opery „Orfeusz”. Kompozycja posiada szybkie tempo. Cechuje się żywiołowym charakterem.
R1TM0gQnbir6z1
Jean-Georges Noverre, wikimedia.org, Domena publiczna
Rlj2ai3FKxO5H
Utwór muzyczny: Wolfgang Amadeusz Mozart - Aria Królowej Nocy z opery Czarodziejski Flet. Kompozycja posiada umiarkowane tempo. Cechuje się majestatycznym, wirtuozerskim charakterem.
RcOamwYlWFBIe1
Portret Ryszarda Wagnera na znaczku pocztowym, online-skills, CC BY 3.0

Romantyzm to czas kultywacji marzeń, legend, mitów oraz duchowości. W zakresie sztuki wierzono w połączenie jej różnych dziedzin. Szczególnie w Niemczech ważne było zjawisko „Gesamtkunstwerk”, czyli dzieła totalnego, uniwersalnego, rozumianego jako synteza różnych sztuk. Początkowo koncepcja była rozwijana przez myślicieli, takich jak Karl Trahndorff. Z czasem została ona wykorzystana przez kompozytora Ryszarda Wagnera, który stworzył dramat muzyczny. Nowa forma czerpała z koncepcji syntezy sztuk, podporządkowując wszystko przebiegowi akcji. Korzystał z muzyki, tekstu oraz oprawy wizualnej i choreografii. Sam Wagner tworzył nie tylko muzykę i libretta, ale także starał się mieć swój udział w kwestiach wizualnych oraz dotyczących ruchu aktorów. W taki sposób powstały „Tristan i Izolda” oraz składający się z czterech dzieł cykl „Pierścień Nibelunga”. Przykłady na łączenie różnych dziedzin sztuki można odnaleźć także wśród wielu poetów, również polskich, takich jak Adam Mickiewicz, Juliusz Słowacki czy Cyprian Kamil Norwid (który był dodatkowo malarzem i rysownikiem).

RXxeZu2BCBQYa
Utwór muzyczny: Ryszard Wagner - Tristan i Izolda, uwertura. Kompozycja posiada umiarkowane tempo. Cechuje się tajemniczym charakterem.

Łączenie i synteza sztuk od początku XX wieku.

Kolejne nurty w sztuce - takie jak symbolizm czy modernizm - również chętnie sięgały po połączenie różnych dziedzin artyzmu. W musicalach najważniejsze jest połączenie akcji wraz z fabułą, śpiewu i muzyki oraz tańca. Pozostałe elementy, takie jak aspekt wizualny, dotyczący scenografii oraz kostiumów jest również istotny, jednak ma przede wszystkim ubarwiać i uwypuklać umiejętności wykonawców. Film jako odrębna dziedzina może bardziej dowolnie odwoływać się do dziedzin sztuki. Istnieją filmy taneczne czy musicalowe, jednak w części produkcji fabularnych nie ma ani tańca, ani śpiewu. W filmie zazwyczaj główny nacisk jest położony na umiejętności aktorskie, akcję dramatyczną oraz aspekt wizualny. Istotną kwestią jest też oprawa dźwiękowa. Początkowo filmy były nieme, od końca lat dwudziestych zyskały one też dźwięk. Od tego czasu rozpoczął się rozwój muzyki filmowej, która ma za zadanie współgrać z wydarzeniami z ekranu, podkreślać emocje, a także wprowadzać w nastrój.

RG3JiffzJKT8V
Ilustracja interaktywna przedstawia: Broadway - amerykańskie centrum musicali. Dodatkowo na ilustracji umieszczono następujące informacje: 1. Ważnymi dla syntezy sztuk zjawiskami był rozwój musicalu oraz filmu. Chociaż oba wywodziły się od greckiej tragedii (chociaż nie w sposób bezpośredni), to w inny sposób traktowały swoje części składowe. Fotografia przestawia fragment budynku i słup z napisem BROADWAY.
Broadway - amerykańskie centrum musicali, online-skills, CC BY 3.0
RPOGZZRrnhsLS1
Utwór muzyczny: Nino Rota - motyw muzyczny z filmu „Ojciec Chrzestny”. Kompozycja posiada umiarkowane tempo. Cechuje się spokojnym charakterem.

Omówienie poprzednich epok w kontekście integracji oraz łączenie dziedzin sztuki miało na celu nie tylko ukazanie historii tego zjawiska. Wiele z nich jest nadal obecnych w kulturze i wciąż kultywowanych. Opera, pomimo faktu, iż istnieje od ponad czterystu lat, nadal jest popularna i chętnie oglądana przez widzów. Podobnie jest z baletem. Musicale oraz filmy to nie tylko olbrzymi biznes, ale też tysiące produkcji tworzonych rocznie, które znajdują swoich odbiorców na całym świecie.

RMnbTrSJ2XTJS
Ilustracja interaktywna przedstawia: Artystka Marta Minujín i jej happening o nazwie „Reading the news”. Dodatkowo na ilustracji umieszczono następujące informacje: 1. Powstały też nowe obszary sztuki, które chętnie korzystają z innych dziedzin (tak samo, jak film czy musical). W XX wieku zaistniały takie zjawiska, jak happening, performance czy komiks oraz wideoklip. W każdym z nich można odnaleźć połączenie czy przenikanie się istniejących wcześniej dziedzin sztuki - na przykład wideoklip łączy obraz oraz dźwięk, natomiast happening często korzysta z elementów teatru oraz plastyki. W przypadku niektórych dzieł trudno wymienić, co dokładnie wchodzi w ich skład oraz z czego korzystał artysta. Niektóre występy, jak happeningi czy performance, jeśli nie są zarejestrowane, to nie są później możliwe do odtworzenia. To wszystko pokazuje, jak mocno zintegrowane są różne dziedziny sztuki we współczesnym świecie. Fotografia przedstawia osobę, która ma całe ubranie zrobione z czarno-białych gazet. Również nakrycie głowy, z któego wystaje tylko nos. Cała twarz jest zasłonięta.
Artystka Marta Minujín i jej happening o nazwie „Reading the news”, wikipedia.org, Domena publiczna

Instrument wymyślony przez Ryszarda Wagnera, czyli tuba wagnerowska

RJ2wrwohKh5j61
Prezentacja 3D obiektu przedstawiająca instrument wymyślony przez Ryszarda Wagnera, czyli tubę wagnerowską. Tuba wagnerowska to instrument dęty blaszany, który stanowi połączenie waltorni oraz tuby. Budowa zupełnie nowej konstrukcji charakteryzującej się nieznanym brzmieniem została zlecona przez Ryszarda Wagnera. Szukał on mocno uroczystego, ale też donośnego brzmienia do swojego cyklu o nazwie Pierścień Nibelunga. Na pomysł stworzenia nowego instrumentu wpadł podczas wizyty w sklepie i zakładzie Adolfa Saxa, budowniczego instrumentów, który w XIX wieku wynalazł saksofon oraz sakshorn oraz ich odmiany. W późniejszym czasie zlecił wynalazcy stworzenie instrumentu według swoich wytycznych. Konstrukcja powstała w dwóch wersjach: tenorowej, strojącej w F, oraz basowej, strojącej w B. Do gry wykorzystano waltornistów, gdyż system wentyli oraz ich obsługa za pomocą lewej ręki są dość podobne w obu tych instrumentach. Opisuje się, iż tuby wagnerowskie mają miękkie brzmienie, charakterystyczne dla rogów, jednak brzmią jednocześnie odmiennie, na co wpływa pokrewieństwo instrumentu z tubą oraz puzonem. Zdarza się, iż w części orkiestr z powodu małej popularności instrumentu w utworach, w których występuje jest zastępowany przez eufonium, jednak efekt jest wyraźnie inny. Tuba wagnerowska nie jest zbyt popularnym instrumentem, jednak na składy instrumentalne z jej użyciem pisał nie tylko Ryszard Wagner. Wykorzystał ją także Anton Bruckner w swojej VII Symfonii, jak również Richard Strauss w swojej Symfonii alpejskiej oraz operze Elektra. Także XX-wieczni kompozytorzy wykorzystywali tubę wagnerowską, a wśród nich można wyróżnić Igora Strawińskiego, Arnolda Schönberga, Bélę Bartóka czy Johna Williamsa.
Źródło: online skills, cc0.

Zadania

RhfGDLeLhcah9
Ćwiczenie 1
W starożytnej Grecji muzyka była łączona z inną dziedziną sztuki. Z jaką? Możliwe odpowiedzi: 1. Z malarstwem, 2. Z liryką, 3. Z rzeźbą
R11FKD2tGS7kt
Ćwiczenie 2
Średniowieczne księgi to połączenie dwóch dziedzin sztuki. Które to z nich? Możliwe odpowiedzi: 1. Kaligrafia, 2. Iluminacja, 3. Litografia
R1IqmHhDlSvPl
Ćwiczenie 3
Wybierz w jakim okresie powstała dana forma sztuki. Teatr grecki- 1. XX wiek, 2. starożytność, 3. romantyzm, 4. barok. Teatr grecki - 1. XX wiek, 2. starożytność, 3. romantyzm, 4. Barok. Opera[#2] - 1. XX wiek, 2. starożytność, 3. romantyzm, 4. Barok. Dramat muzyczny- 1. XX wiek, 2. starożytność, 3. romantyzm, 4. Barok. Happening- 1. XX wiek, 2. starożytność, 3. romantyzm, 4. Barok.Dramat muzyczny- 1. XX wiek, 2. starożytność, 3. romantyzm, 4. barok. Happening- 1. XX wiek, 2. starożytność, 3. romantyzm, 4. barok.
R1djKmjKg0jt81
Utwór muzyczny: Claudio Monteverdi - toccata z opery „Orfeusz”. Kompozycja posiada szybkie tempo. Cechuje się żywiołowym charakterem.
RwrFmYPOCZeEK
Ćwiczenie 4
Kiedy miała premierę opera Orfeusz Claudia Monteverdiego? Możliwe odpowiedzi: 1. W 1607, 2. W 1597, 3. W 1600
RlwN01obUw8rr
Ćwiczenie 5
W którym z poniższych państw opery w epoce baroku bardzo często zawierały fragmenty baletowe? Możliwe odpowiedzi: 1. W Niemczech, 2. W Portugalii, 3. We Francji
RvAOZXl0QZmUb
Ćwiczenie 6
Które z poniższych dziedzin sztuki, oprócz gry aktorskiej, są najważniejsze w musicalach? Możliwe odpowiedzi: 1. Rzeźba, 2. Muzyka, 3. Taniec
RMqQP0ajcuUDW
Ćwiczenie 7
Połącz twórcę z jego dziełem. Ryszard Wagner Możliwe odpowiedzi: 1. Dafne, 2. Tristan i Izolda, 3. Czarodziejski Flet. Jacopo Peri. Możliwe odpowiedzi: 1. Dafne, 2. Tristan i Izolda, 3. Czarodziejski Flet. Wolfgang Amadeusz Mozart. Możliwe odpowiedzi: 1. Dafne, 2. Tristan i Izolda, 3. Czarodziejski Flet.

Słownik pojęć

Drzeworyt
Drzeworyt

Najstarsza technika graficzna wypukła (grafika), także nazwa odbitki.
Na drewnianym klocku powleczonym gruntem opracowuje się rysunek; metalowymi dłutami lub rylcami wycina się tło (na odbitce białe), partie wypukłe pokrywa się farbą i odbija ręcznie na papierze.

Happening
Happening

Forma wypowiedzi artystycznej, operująca ciągiem zdarzeń o częściowo zaplanowanej strukturze, otwarta na przypadek i improwizację, dążąca do wciągnięcia widza i uczynienia z niego współtwórcy wydarzenia.
Happening cechuje podobieństwo do wielu dziedzin sztuki — może zawierać elementy teatru, muzyki, malarstwa, rzeźby, a zwłaszcza asamblażu i environment; charakterystyczne dla happeningu jest umieszczenie go w sytuacjach codziennego życia.

Komiks
Komiks

Rodzaj sztuki należący do pogranicza literatury i plastyki, zaliczany do współczesnej kultury masowej z racji rozpowszechniania przez druk w prasie lub w formie wysokonakładowych broszur.

Masque
Masque

Widowisko powstałe i kultywowane w teatrze dworskim XVI–XVII w., głównie w Anglii, także we Francji i Włoszech;
przeznaczone do amatorskiego wykonania przez arystokrację, dla uświetnienia szczególnych okazji (np. ślub) i dla wspólnej zabawy.

Performance
Performance

Termin używany od końca lat 60. XX w. na określenie efemerycznych działań artystycznych, przybierających formę wystąpień artysty (artystów) przed publicznością, która, w odróżnieniu od happeningu, jest bezpośrednim, lecz biernym obserwatorem, a nie uczestnikiem akcji.

Biblioteka utworów muzycznych

R1djKmjKg0jt81
RYsSWps2tiDEK1
RytGxNHGpWkHO1
RPOGZZRrnhsLS1
Przewiń
Głośność

    Bibliografia

    Małgorzata Kowalska, ABC Historii Muzyki, Musica Iagiellonica 2001.

    Danuta Wójcik, ABC Form Muzycznych, Musica Iagiellonica 2006.