Przewrót majowy

Pod koniec 1925 r. wskutek problemów gospodarczych – rosnącego bezrobocia, spadku produkcji rolnej i wzrostu cen żywności – został zdymisjonowany rząd Władysława Grabskiego. Z kryzysem nie radziły sobie także kolejne gabinety. W maju następnego roku, po zaledwie kilku miesiącach funkcjonowania, upadł rząd Aleksandra Skrzyńskieg. Przez kilka następnych dni, podzielony i skłócony, parlament nie był w stanie powołać nowej rady ministrów. Partykularyzm partyjny i polityczne walki opinia publiczna postrzegała jako niezrozumiałe przepychanki i chaos w kręgach władzy. Obywatele uważali, że sprawy państwowe znalazły się na dalszym planie niż doraźne korzyści polityków. W tym samym tonie wypowiadał się marszałek Piłsudski, który od chwili uchwalenia konstytucji marcowej w 1921 r. wycofał się z czynnej polityki, natomiast chętnie komentował życie publiczne. Swoje spostrzeżenia wyrażał, nie przebierając w słowach, ku oburzeniu adwersarzy, a ku entuzjazmowi społeczeństwa. Napięcie w kraju narastało, a Piłsudski coraz częściej myślał o powrocie do polityki i zaprowadzeniu porządku wśród rządzących.

Przyczyny przewrotu majowego

R155MU4137KHO1

Na zdjęciu parterowy budynek z poddaszem i mansardami. Budynek ma jasne ściany oraz dach wyłożony dachówką. Wokół budynku rosną drzewa.

Zaledwie kilka lat po odzyskaniu niepodległości rozdrobnione ugrupowania polityczne pogrążały się w kolejnych konfliktach. Niemożność wyłonienia skutecznej koalicji w parlamencie oraz częste zmiany rządów prowadziły do destabilizacji państwa zarówno wewnątrz niego, jak i na arenie międzynarodowej. W 1922 r. Rosja Sowiecka i Republika Weimarska podpisały w Rapallo umowę międzynarodową. W 1925 r. Niemcy, Wielka Brytania, Francja, Belgia i Włochy zawarły pakiet porozumień, w których Niemcy udzieliły gwarancji pokojowych swoim zachodnim sąsiadom i zapewniły nienaruszalność zachodnich granic, nie wspominając o granicach z Rzeczpospolitą. Sytuację Polski pogorszyła wojna celna z Republiką Weimarską trwająca w 1925 r., kiedy to Niemcy wstrzymały import węgla z województwa śląskiego, podniosły cło na towary z Polski, a na niektóre produkty nałożyły embargo. W tym samym roku wystąpił w Polsce kryzys walutowy i bankowy - załamanie się polskiej waluty i gwałtowny odpływ depozytów bankowych. Bezpośrednią przyczyną decyzji o przejęciu władzy przez Józefa Piłsudskiego było powstanie drugiego rządu Chjeno‑Piasta (chadecji, endecji i PSL‑Piast), z Wincentym Witosem na czele, 11 maja 1926 roku.
Tego samego dnia ukazał się wywiad z Marszałkiem na łamach „Kuriera Porannego”, którego nakład skonfiskowano. Piłsudski stawiał tam ostrą diagnozę polskiego życia politycznego. Od dawna już krytykował tzw. sejmowładztwo i częste zmiany gabinetów, które uniemożliwiały sprawne funkcjonowanie państwa. Jednak nie tylko on był niezadowolony z sytuacji w państwie. Częste antyrządowe demonstracje ludności ukazywały powszechny brak zaufania do aparatu państwowego.

 Przed zamachem majowym Józef Piłsudski był postrzegany przez znaczną część Polaków jako „wódz” przebywający na dobrowolnym, wewnętrznym wygnaniu, zmuszony do tego przez szykany centroprawicy. Otoczenie Marszałka umiejętnie podtrzymywało tę legendę. Piłsudski mógł jednak nadal liczyć na poparcie partii lewicowych - PPS, PSL „Wyzwolenie” oraz Stronnictwa Chłopskiego. Wiernym zapleczem Marszałka byli także dawni żołnierze Legionów oraz duża część kadry oficerskiej Wojska Polskiego, wywodząca się z okresu wojny polsko‑bolszewickiej. Umacnianiu pozycji Piłsudskiego służyły coroczne zjazdy legionistów.

Przewrót majowy

Zapoznaj się z wywiadem udzielonym przez marszałka Józefa Piłsudskiego i wykonaj polecenie

RBJ3JU4D3M4FL1

Na zdjęciu mężczyzna o podłużnej twarzy, małych ustach oraz krótkich włosach zaczesanych do tyłu. Ubrany jest w mundur wojskowy, na którym jest wiele medali i orderów.

Rankiem 12 maja 1926 roku w Rembertowie rozpoczęła się koncentracja sił wojskowych podporządkowanych J. Piłsudskiemu i ich wymarsz do Warszawy. Dowódcą mianowany został Gustaw Orlicz‑Dreszer. Mimo iż żołnierzom rozdano ostrą amunicję, nie spodziewano się tak poważnych starć.
Około godziny 17 doszło do historycznego spotkania Józefa Piłsudskiego z prezydentem Stanisławem Wojciechowskim na moście Poniatowskiego. Szczegółowa treść rozmowy jest tajemnicą, jednak zachowała się krótka relacja prezydenta:
„Nadjechało auto z Piłsudskim i paroma oficerami. Zbliżył się on do mnie sam. Powitałem go słowami: »Stoję na straży honoru Wojska Polskiego«, co widocznie wzburzyło go, gdyż uchwycił mnie za rękę i zduszonym głosem powiedział : »No, no, tylko nie w ten sposób«. Strząsnąłem jego rękę, nie dopuszczając do dyskusji: »Reprezentuję tutaj Polskę, żądam dochodzenia swych pretensji na drodze legalnej«. »Dla mnie droga legalna zamknięta« – wyminął mnie i skierował się do stojącego kilka kroków za mną szeregu żołnierzy”*.

Indeks dolny *Źródło: cytat dostepny w artykule Przewrót majowy – o krok od wojny domowej, polskieradio.pl Indeks dolny koniec_{*Źródło: cytat dostepny w artykule Przewrót majowy – o krok od wojny domowej, polskieradio.pl}

R1HHQ3O5QGA23

Na zdjęciu czterech mężczyzn stojących na moście. Po lewej dwaj mężczyźni są ubrani w garnitury. Na środku stoi mężczyzna z wąsami i w mundurze wojskowym. Mężczyzna po prawej również ma mundur wojskowy, na który ma założony płaszcz.

Wieczorem oddziały wierne Piłsudskiemu wkroczyły na plac Zamkowy od strony mostu Kierbedzia. To tam doszło do pierwszych strzałów. Rząd wprowadził stan wyjątkowy w całym województwie i został zmuszony do przeniesienia się do Belwederu.

Walki trwały w kolejnych dniach i z każdą chwilą wzrastała przewaga wojsk Marszałka. 13 maja 1926 roku Polska Partia Socjalistyczna ogłosiła strajk generalny, mający stanowić manifestację poparcia dla Józefa Piłsudskiego. Strajkowali m.in. kolejarze, którzy utrudnili sprowadzenie pomocy militarnej przez rządzących z innych części kraju. Wobec rozlewu krwi – nie tylko żołnierzy, ale również cywilnej ludności Warszawy – a także beznadziejnego położenia zarówno rząd Wincentego Witosa, jak i Stanisław Wojciechowski ustąpili z pełnionych funkcji 14 maja 1926 roku. Władza prezydenta przeszła w ręce marszałka Sejmu Macieja Rataja, który w porozumieniu z Józefem Piłsudskim ogłosił zawieszenie broni.

Audiobook

Konsekwencje przewrotu majowego

Zamach majowy zakończył epokę rządów parlamentarno‑gabinetowych w Polsce. 15 maja powstał nowy rząd Kazimierza Bartla, w którym Piłsudski objął tekę ministra spraw wojskowych. Wbrew przewidywaniom jednak Józef Piłsudski nie zdecydował się na rozwiązanie Sejmu i Senatu.

31 maja Zgromadzenie Narodowe wybrało Józefa Piłsudskiego na prezydenta RP. Tą decyzją przewrót został zalegalizowany. Jednak Marszałek nie przyjął stanowiska, ponownie (podobnie jak w 1922 r.) podając argumenty o słabych kompetencjach prezydenta nadanych przez konstytucję marcową. Zaproponował kandydaturę nikomu nieznanego Ignacego Mościckiego, który wygrał w głosowaniu z kandydatem prawicy Adolfem Bnińskim stosunkiem głosów 292 do 193.

Kilka miesięcy później, 4 sierpnia 1926 r., ogłoszono tzw. nowelę sierpniową, zmieniającą niektóre postanowienia obowiązującej dotychczas konstytucji marcowej. Ustawa ta miała przede wszystkim zwiększyć uprawnienia prezydenta (zyskał on prawo do odwołania obu izb parlamentarnych na wniosek Rady Ministrów oraz do wydawania rozporządzeń), jednocześnie ograniczając rolę Sejmu w życiu politycznym, regulowała też sprawy budżetowe.

Trenuj i ćwicz

Słownik