Powstanie styczniowe i jego następstwa
Przykłady działalności Polaków w czasie zesłania na Syberii
W małej wsi Rieszoty na dalekim Uralu, przez którą od 1916 r. przejeżdżał pociąg kolei transsyberyjskiej z Moskwy do Władywostoku, znajdował się kamienny obelisk z dwoma kierunkowskazami. Jeden z nich z napisem „Europa” skierowany był na zachód, drugi z napisem „Azja” – na wschód. Ten obelisk przez dziesięciolecia mijały tysiące Polaków, którzy stąd wyruszali w głąb Syberii, ku dalekim kopalniom Jakucji, Sachalinu, na katorgę lub przymusowe osiedlenie. Nazywali go obeliskiem łez, dla nich bowiem oznaczał koniec znanego im świata, zerwanie ze wszystkim, do czego byli przywiązani, i stawienie czoła nowym, prawdopodobnie najtrudniejszym w ich życiu wyzwaniom. Pożegnanie z Europą przed wyruszeniem w dalszą ciężką drogę ku położonej na wschód krainie przedstawił na swoim obrazie Aleksander Sochaczewski. Z autopsji wiedział, co czuje zesłaniec ruszający w stronę Syberii. Skazany po klęsce powstania styczniowego na zesłanie, 20 lat spędził na Syberii, z czego połowę na katordze.
Wyjaśnisz, dlaczego obelisk znajdujący się w małej uralskiej wsi z jednym drogowskazem skierowanym na zachód i drugim na wschód nazywany był przez zesłańców obeliskiem łez.
Wskażesz, jaki wkład Polacy wnieśli w rozwój kulturalny i zagospodarowanie Syberii.
Uzasadnisz stwierdzenie, że nie dla wszystkich Syberia była „nieludzką ziemią”.
Największe więzienie bez dachu
Syberia od wieków pełniła w Imperium Rosyjskim funkcję największego więzienia. Rozległa, słabo zaludniona i niezagospodarowana, z nieprzyjaznym klimatem doskonale nadawała się do tego, by zsyłać tam więźniów politycznych i najróżniejszych przestępców: morderców, dezerterów i drobnych złodziejaszków. W tradycji i historii polskiej ziemia ta zapisała się szczególnie złą sławą. Od czasów konfederacji barskiej (w latach 1768–1772) tysiące Polaków przemierzały te nieprzyjazne obszary w drodze na zsyłkę lub katorgę. Pierwsza ich grupa, która trafiła na Syberię w XIX w., składała się głównie z tych, którzy walczyli po stronie Napoleona i dostali się do rosyjskiej niewoli podczas chaotycznego odwrotu armii francuskiej spod Moskwy. Ponad 10 tys. kolejnych Polaków znalazło się na Syberii po klęsce powstania listopadowego. Była to jedna z dwóch największych zsyłek w XIX w., do drugiej doszło natomiast po klęsce powstania styczniowego. Jak podaje historyk Jerzy Zdrada, zesłano wówczas 38 tys. osób, z czego ok. 20 tys. znalazło się na Syberii (w tym cztery tysiące Polaków skazano na katorgę, pozostałych tam przesiedlono). W międzyczasie trwały systematyczne zsyłki Polaków za udział w różnego rodzaju organizacjach spiskowych (np. członków partyzantki Zaliwskiego czy Związku Chłopskiego związanego z ks. Piotrem Ściegiennym). W ostatnich dekadach XIX w. na Syberii zaczęli masowo pojawiać się uczestnicy polskiego ruchu rewolucyjnego i socjalistycznego (np. Józef i Bronisław Piłsudscy). Zdecydowaną większość z nich stanowili więźniowie polityczni, którzy trafiali tam za udział w działaniach o charakterze narodowowyzwoleńczym. W grupie osób kierowanych na zesłanie pewien odsetek stanowili także przestępcy kryminalni. Dla przykładu w latach 1877–1911 każdego roku wydawano w guberniach polskich ok. 300–350 wyroków kryminalnych skazujących na zsyłkę. Pod koniec XIX w. na Syberii przebywało ok. 50 tys. Polaków.
Na Syberię Polacy nie przybywali jednak tylko w roli zesłańców. Ziemia ta przyciągała również wielu specjalistów w związku z budową kolei i rozwojem tego regionu. Wśród przybyszy przez dłuższy czas dominowała szlachta. W ostatnich latach XIX w. na tych obszarach pojawili się również chłopi, szukający dla siebie nowych ziem i lepszych warunków życia, oraz robotnicy.
Katorga i zsyłka
Polacy, zanim trafili na Syberię, często spędzali od kilku tygodni do kilku miesięcy w więzieniach: w Cytadeli Warszawskiej, twierdzy w Kijowie, w Wilnie, Mińsku, Mohylewie, Lublinie, Żytomierzu. W tym czasie toczył się proces, który kończyło uznanie oskarżonego za winnego i wydanie wyroku. Skazańcy byli pędzeni na Syberię etapami, czasem taka podróż trwała nawet do dwóch lat (a okres kary liczył się dopiero od momentu dotarcia na miejsce). Ci bogatsi albo cieszący się szczególnymi względami mogli jechać kibitkami lub wozami. Inni byli konwojowani pieszo, niektórzy nawet z kajdanami na nogach. Pochód skazańców posuwał się wolno, zatrzymywał co dwa dni na odpoczynek. Średnio pokonywał w ciągu dnia 30 kilometrów. Według przyjętych norm skazani byli zobowiązani zrobić ok. 600 km na miesiąc niezależnie od pogody. Długie marsze, niedożywienie oraz trudne warunki klimatyczne powodowały, że wielu zesłańców jeszcze w drodze padało ofiarą różnych chorób, często kończących się śmiercią.
Główne centrum administracyjne stanowił Tobolsk. Stąd więźniów kierowano w różne regiony Syberii w zależności od tego, jaki otrzymali wyrok. Najciężej mieli ci, którzy zostali skazani na katorgę, czyli ciężką pracę w kopalniach miedzi lub złota we wschodniej części regionu. Szczególnie złą sławę zyskały kopalnie nerczyńskie. W ich podziemnych tunelach wielu Polaków straciło życie. Osoby uznane przez carski system karny za najgroźniejszych przestępców pracowały przykute do taczek. Odrębną kategorią kary było zesłanie, czyli przymusowe osiedlenie się bez prawa zmiany miejsca pobytu. Niektórzy skazańcy byli wcielani do oddziałów wojskowych. Nieposłusznych karano kilkoma tysiącami uderzeń knutem lub batogiem, co w wielu przypadkach kończyło się śmiercią skazanego. Czasami stosowano karę polegającą na tym, że więzień musiał przebiec między dwoma szpalerami – każdy po 500 osób – bijących go żołnierzy.
Warunki życia na Syberii były trudne. Polacy mieszkali tam nierzadko w lepiankach, cierpieli głód, narażeni byli na różne choroby i bardzo nieprzyjazny klimat. Musieli utrzymywać się z pracy własnych rąk i zrezygnować z wszelkich wygód, do których byli przyzwyczajeni na wolności.
Tabela przedstawia czas potrzebny współcześnie (z wykorzystaniem różnych środków transportu) na przemieszczenie się z Moskwy do Tobolska lub Irkucka. Zakładając, że konwój skazańców pokonywał średnio dystans 30 km dziennie, oblicz, ile dni zajmowało mu pokonanie tych dwóch tras.
Trasa | Odległość | Pieszo | Pociągiem | Samolotem |
|---|---|---|---|---|
Moskwa – Tobolsk | 2214,7 km | 19 dób bez przerwy | 1 dzień i 13 godz. | 2 godz. 40 min |
Moskwa – Irkuck | 5219,7 km | 42 doby bez przerwy | 3 dni i 16 godz. | 5 godz. 45 min |
Na katordze Polacy spotykali też Rosjan, często politycznych skazańców, którym także przypadł w udziale podobnie tragiczny los. Wspólna niedola zbliżała, ale również prowokowała do dyskusji – takie toczyli ze sobą choćby Szymon Tokarzewski, polski działacz niepodległościowy dwukrotnie (!) zesłany na katorgę, oraz pisarz Fiodor Dostojewski. Jak opisuje Kazimiera Zdzisława Szymańska w pracy poświęconej Tokarzewskiemu i jego twórczości:
Rówieśnicy Tokarzewski i Dostojewski przebywali równocześnie, przez cztery lata, na katordze w Omsku. Egzystowali w tych samych kazamatach, pracowali w jednej cegielni. Wiedli z sobą zacięte spory ideologiczne. W dziele Wspomnienia z domu umarłych Dostojewski ganił Tokarzewskiego za jego zapał patriotyczny, dumę, brak wyobraźni politycznej, nawet - za rusofobię. Jednocześnie akcentował jego uczciwość i człowieczeństwo. Wspomniał, że Tokarzewski, wędrując w kajdanach do Omska, niósł na rękach chorego przyjaciela, Józefa Bogusławskiego. Swą postawą zyskał szacunek nawet zdemoralizowanych kryminalistów. Z kolei Tokarzewski w pamiętniku Siedem lat katorgi (1907) zarzucił Dostojewskiemu chełpienie się pochodzeniem szlacheckim, zapędy imperialne, przeświadczenie o prawie Rosji do aneksji wszystkich krajów nadbałtyckich, również krajów południowoazjatyckich aż po Konstantynopol. Oskarżył Dostojewskiego o nienawiść do Polaków, kwestionowanie prawa Polski do niepodległości.
Cytat za: K. Z. Szymańska, Katorżnicza twórczość Szymona Tokarzewskiego [w:] „Prace Naukowe Akademii im. Jana Długosza w Częstochowie. Filologia Polska. Historia i Teoria Literatury” 2006, nr 10 (dostępne na stronie internetowej Muzeum Historii Polski, bazhum.muzhp.pl), s. 137.
„Na nieludzkiej ziemi”
Polacy podczas pobytu na Syberii przyjmowali różne postawy. Ci, którzy przybywali tam z własnej woli (np. dołączali do carskich służb państwowych), szybko integrowali się z miejscową elitą i wchodzili z nią w bliższe relacje, biorąc sobie za żony młode kobiety z Syberii.
Natomiast wśród zesłańców panował raczej kult rodzimej tradycji i niechęć do asymilowania się. Jeden z urzędników carskich pisał w połowie XIX w., że Polacy stawiali opór integracji, będąc głęboko oddanymi sprawie „zachowania narodowych uczuć i patriotycznych przekonań oraz wszystkich choćby najdrobniejszych i najdziwniejszych form ich demonstrowania”*. W Irkucku powstawały polskie organizacje, czytelnie i szkoły, które miały podtrzymywać ducha narodowego. Wielu sybiraków, żyjąc nadzieją powrotu do ojczyzny, zasypywało cara i jego urzędników różnymi petycjami, a także podejmowało często skazane na niepowodzenie próby ucieczki. Przykładem desperackich działań jest historia Wincentego Migurskiego, który w 1835 r. znalazł się na Syberii. Chcąc uciec z niegościnnej ziemi, upozorował własne samobójstwo, ale przypadkowo został zdemaskowany przez urzędników carskich. Na kanwie jego losów Lew Tołstoj, wybitny rosyjski powieściopisarz, osnuł swoje opowiadanie Za co?. Ucieczki z zesłania, tym razem zakończonej pomyślnie, podjął się również Rufin Piotrowski, powstaniec listopadowy. Swoją historię opisał w niezwykle popularnych w XIX w. (i przetłumaczonych na wiele języków) Pamiętnikach z pobytu na Syberii. Jednak wielu polskich osiedleńców, młodych ludzi złamanych trudnym losem i odciętych od ojczyzny, zaczynało powoli się integrować; poślubiali miejscowe kobiety i stawali się obywatelami Syberii.
Indeks górny * cytat za: D. Beer, Dom umarłych. Syberyjska katorga w czasach carów, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2018, s. 222. Indeks górny koniec* cytat za: D. Beer, Dom umarłych. Syberyjska katorga w czasach carów, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2018, s. 222.
W XIX w. za Uralem znalazł się duży odsetek osób dobrze wykształconych. Jedną ich część stanowili Polacy skazani wcześniej na zesłanie, drugą – dobrowolni przybysze z ziem polskich. Na Syberii otworzyły się przed nimi nowe możliwości. Wynajmowano ich w charakterze nauczycieli, kierowników przedsiębiorstw, księgowych, lekarzy itd. Polacy zajmowali się rzemiosłem, prowadzili własne interesy, często na skalę większą niż lokalna. Polacy mieli także duży wkład w rozwój kulturowy i naukowy Syberii. Rozpoczęto badania tego regionu pod względem geologicznym, geograficznym, rozwijały się archeologia, lingwistyka i etnografia. Tutaj działali znani muzycy, którzy m.in. zakładali orkiestry (Konstanty Wolicki, Adam Gross, kompozytor, autor wielu pieśni pisanych na zesłaniu), pedagodzy (Konstanty Sawiczewski, który jednocześnie był organizatorem zakładów przemysłowych na Zabajkalu) oraz lekarze (Antoni Byber i Maciej Łowicki). Świadectwem wkładu Polaków w rozwój Syberii i ich związków z tym obszarem są nazwy: Łańcuch Czerskiego, Góra Molesona, Półwysep Jankowskiego itd. Wielu Sybiraków po powrocie spisało swoje wspomnienia w formie dzienników lub pamiętników.
Groby polskie w IrkuckuNad niskimi długim grobem, stoi krzyż z napisem: Franciszek Podgórski, żołnierz, umarł 17 lutego 1845 r. […] Franciszek walcząc jako żołnierz w 1831 r., posłany był po upadku powstania do batalionów syberyjskich […] umarł na gangrenę w lazarecie irkuckim mając lat 34.
Obok powyższego grobu zapadła mogiła kryje zwłoki Józefa Tworjawa, wieśniaka z Litwy, za powstanie w 1831 r. oddanego w szeregi moskiewskie. Nacierpiawszy się biedy, uczciwości jednak ani polskości nie stracił. Umarł w lazarecie około 1854 r.
Źródło: Agaton Giller, Groby polskie w Irkucku, Kraków 1864. Cytat za: polona.pl.
Powroty nie zawsze były łatwe. Justynian Ruciński w 1848 r. pisał:
Piętnastoletnia zsyłka nigdy w istocie się nie kończy – jej ślady zostają na zawsze. Nie mogą ich wymazać nawet ci, którzy skazali mnie na wygnanie […]. Życie w moim kraju biegło przez ten czas własnym torem. Wygnaniec wraca po dziesięciu z górą latach nieobecności; wszędzie spotyka od dawna znane twarze, wszędzie jest radośnie i gorąco witany. Ale na tym się kończy – każdy wraca do własnych spraw, do codziennego życia. Wygnaniec pozostaje wygnańcem […].
Cytat za: Daniel Beer, Dom umarłych, Syberyjska katorga w czasach carów, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2018, s. 227.
Tak o Polakach zsyłanych na Syberię albo wybierających ten region na swoje miejsce do życia opowiada historyk Piotr Kroll
Film dostępny pod adresem /preview/resource/R1AQZF6NSZ7SR
Film opowiadający o Polakach na Syberii, część pierwsza.
Wymień grupy Polaków, jakie w XIX w. osiedlały się na Syberię. Podaj powody, z jakich się tam znaleźli.
Film dostępny pod adresem /preview/resource/R225V4E5L9ANV
Film opowiadający o Polakach na Syberii, część druga.
Zapoznaj się z biografiami Polaków, którzy zasłużyli się w poznaniu Syberii
Aleksander Czekanowski (1833–1876) w 1850 r. rozpoczął studia medyczne na Uniwersytecie Kijowskim, ale od początku bardziej interesował się geologią i naukami przyrodniczymi. Po ukończeniu studiów zajmował się organizowaniem zbiorów przyrodniczych dla Kijowskiego Uniwersytetu. W 1863 r. podejrzany o udział w organizacjach spiskowych, został zesłany na Syberię. Początkowo przebywał na Zabajkalu, później przeniesiono go nad Angarę, gdzie żył w skrajnej nędzy, cały czas jednak kontynuując badania naukowe. Po przeniesieniu do Irkucka zaczął działać w Syberyjskim Oddziale Rosyjskiego Towarzystwa Geograficznego. Badał pod względem geologicznym rzeki i jeziora Syberii i Mongolii, m.in. Lenę, Tunguzkę, jezioro Chubsuguł. Jego zbiory obejmują wiele interesujących okazów geograficznych, geologicznych i paleontologicznych, gromadził także skamieniałości owadów i roślin. Zmarł wkrótce po powrocie do Petersburga.
Jan Czerski (1845–1892) brał udział w powstaniu styczniowym, za co został aresztowany, zesłany na Syberię i wcielony do armii. Najpierw przebywał w Omsku, później został przeniesiony do Irkucka. Od początku swojego zesłania prowadził badania geologiczne w rejonie jeziora Bajkał, rzek Tunguzka, Angara i Selenga. Objęty amnestią w 1885 r., w dalszym ciągu uczestniczył w różnych wyprawach na teren Syberii. Zmarł podczas ekspedycji w okolice Kołymy.
Benedykt Dybowski (1833–1930) pochodził z terenów dzisiejszej Białorusi, studiował na Uniwersytecie Dorpackim medycynę i nauki przyrodnicze. Kontynuował edukację na uczelni wrocławskiej i berlińskiej, po kilku latach powrócił na swój rodzimy uniwersytet w glorii znakomitego badacza. Za udział w manifestacjach politycznych został dwukrotnie aresztowany, a wyrok śmierci wydany na niego w 1864 r., dzięki interwencji niemieckich zoologów, zamieniono na 12 lat zesłania. Podczas pobytu na Syberii prowadził badania zoologiczne i antropologiczne nad jeziorem Bajkał, na Dalekim Wschodzie i na Kamczatce. Po powrocie zajął się działalnością pedagogiczną i naukową, opublikował dziesiątki prac na temat fauny Bajkału i udzielał się w wielu stowarzyszeniach krajowych i zagranicznych.
Wiktor Godlewski (1831–1900) pochodził z drobnoszlacheckiej rodziny. Wcześnie stracił ojca i musiał przejąć administrowanie majątkiem, w tym czasie też ujawniła się jego pasja zoologiczna. Kolekcjonował różne okazy zwierząt i ptaków, zasilił nimi zbiory Gabinetu Zoologicznego warszawskiej Szkoły Głównej. W 1863 r. za przynależność do organizacji spiskowych został skazany na zesłanie i 12 lat katorżniczej pracy na Syberii. Tam badał faunę i florę głównie jeziora Bajkał, współpracował przy tym z Benedyktem Dybowskim. Zebrał kolekcję ponad 370 gatunków ptaków. Po powrocie do kraju zajął się zarządzaniem majątkiem i działalnością w wielu organizacjach społecznych.
Michał Jankowski (1842–1913) od dzieciństwa interesował się naukami przyrodniczymi. Za udział w powstaniu styczniowym został skazany na osiem lat katorżniczej pracy na Syberii. W czasie pobytu w Czycie poznał Benedykta Dybowskiego i wraz z nim odbył kilka wypraw do ujścia rzeki Ussuri, w trakcie których uzupełnił swoją wiedzę z zakresu nauk przyrodniczych. Po zwolnieniu osiedlił się we Władywostoku i zajął własnymi badaniami. Rozwinął m.in. nowatorską metodę pozyskiwania poroża jeleni bez konieczności zabijania zwierząt, hodował konie rasy mandżurskiej. Przez całe życie zbierał, opisywał i przesyłał do różnych muzeów przykłady flory i fauny, m.in. motyle, chrząszcze, ptaki; prowadził prace wykopaliskowe. Jankowski jest jedną z osób, które w największym stopniu przyczyniły się do rozwoju badań nad Dalekim Wschodem.
Wacław Sieroszewski (1858–1945) jako 20‑latek za związki z ruchem socjalistycznym i agitację wśród robotników został skazany na zesłanie i osiedlenie się na dalekiej Syberii. Początkowo utrzymywał się z kowalstwa, wyrobu biżuterii i myślistwa. Karany za próby ucieczki, był kierowany w jeszcze dalsze regiony Syberii. W końcu trafił na tereny Jakucji, gdzie zainteresował się kulturą Jakutów. Po zwolnieniu kontynuował badania etnograficzne. Po ponownym zesłaniu wraz z Bronisławem Piłsudskim prowadził badania nad ludem mieszkającym na Sachalinie.
Bronisław Piłsudski (1866–1918) był starszym bratem Józefa Piłsudskiego. Od wczesnych lat studenckich działał w różnych organizacjach przeciwstawiających się caratowi. Wydany przez współtowarzysza, został skazany na 15 lat katorgi i zesłany na wyspę Sachalin. Tam rozpoczął badania nad ludem Ainu na wyspie Hokkaido, a głównym jego dorobkiem jest przetłumaczenie 10 tys. słów w języku ainu. Po wojnie rosyjsko‑japońskiej wrócił do Polski i osiedlił się w Krakowie, a potem w Zakopanem, gdzie prowadził badania nad ludami Podhala. Zginął prawdopodobnie śmiercią samobójczą, topiąc się w Sekwanie.
Wyjaśnij, dlaczego osadnictwo polskie na Syberii w XIX w. przyniosło temu regionowi ogromne korzyści. Odpowiedz na pytanie, który z Polaków twoim zdaniem najbardziej w XIX w. przysłużył się dla Syberii?
Trenuj i ćwicz
Wyjaśnij, dlaczego Syberia stała się miejscem zsyłek Polaków w XIX w. Podaj cztery argumenty. Odwołaj się m.in. do informacji zawartych na podanej niżej mapie.
Wyobraź sobie, że jesteś odpowiedzialna/odpowiedzialny w szkole za przygotowanie wystawy dotyczącej Polaków na Syberii w XIX w. Na wystawie tej znalazły się reprodukcje obrazów przedstawiony poniżej. Do poniższych ilustracji dopasuj właściwe tytuły.
Zapoznaj się z ilustracją, a następnie wykonaj polecenie.
Zapoznaj się z opisem ilustracji, a następnie wykonaj polecenie.
Plakat ten… Możliwe odpowiedzi: 1. ma wydźwięk antysowiecki., 2. był rozpowszechniany na terenie Związku Sowieckiego., 3. miał zachęcać do wyjazdu na Syberię., 4. przestrzegał przed carskimi zsyłkami w głąb Rosji., 5. nawiązuje do mitu Syberii jako krainy nieodkrytej i stwarzającej nowe możliwości., 6. przedstawia Syberię jako miejsce kaźni i śmierci ludzi., 7. powstał w ciągu ostatniego dziesięciolecia.
Przeanalizuj mapę oraz notki biograficzne trzech wybitnych badaczy Syberii, a następnie wykonaj polecenia.
Aleksander Piotr Czekanowski (1823–1876)
Urodził się w Krzemieńcu na Wołyniu. Studiował geologię w Dorpacie, gromadził zbiory geologiczne uniwersytetu w Kijowie. W powstaniu nie brał udziału, został jednak aresztowany, ponieważ prowadził dom otwarty i wśród jego gości bywali również ludzie rozpolitykowani. W 1863 r. skazano go na 6 lat katorgi na Syberii – początkowo odbywał ją na Zabajkalu. Mimo srogiego klimatu i ciężkiej pracy kontynuował pracę naukową. Badał budowę geologiczną tzw. Lądu Angary, dokonując obserwacji meteorologicznych za pomocą przyrządów własnego pomysłu. Dwa lata później uzyskał u władz zwolnienie z prac przymusowych. Przeniesiono go do Irkucka. Pod auspicjami Syberyjskiego Oddziału Rosyjskiego Towarzystwa Geograficznego badał m.in. południową część guberni irkuckiej.
Prowadził badania w północnej części jeziora Chubsuguł w Mongolii. Podał dane o geologii rejonu Dolnej Tunguzki, gdzie odkrył pokłady węgla, południowego biegu Leny oraz rejonu Oleniok. W 1876 r. pozwolono mu przyjechać do Petersburga, gdzie rozpoczął opracowywanie zebranych materiałów geograficznych, geologicznych i paleontologicznych. Zajmował się kolekcjonowaniem skamieniałości roślin i owadów. Opisał i nazwał 11 gatunków (9 zwierząt i 2 rośliny). Jego nazwiskiem nazwano także inne gatunki organizmów – 23 skamieniałości oraz 5 współczesnych roślin. Za swoje badania otrzymał m.in. złoty medal Rosyjskiego Towarzystwa Geograficznego (w 1870 r.). Jego imieniem nazwano pasmo górskie na Syberii - Góry Czekanowskiego. Zmarł w Petersburgu.
Cytat za: artykuł Powstańcy styczniowi, zesłańcy – badacze Syberii, 2016, dzieje.pl.
Jan Czerski (1845–1892)
Wraz z częścią młodzieży swojej szkoły wstąpił w lutym 1863 r. do oddziału partyzanckiego, uformowanego w lasach guberni witebskiej. Po potyczce z wojskami rosyjskimi w końcu kwietnia, oddział został rozbity, a Czerski dostał się do niewoli. Został wcielony do batalionu armii carskiej w Omsku na Syberii, bez prawa powrotu do kraju. Pozwolono mu natomiast na badania geologiczne i paleontologiczne w rejonie Omska. W 1869 roku został zwolniony ze służby wojskowej z powodu złego stanu zdrowia. Podjął samokształcenie w zakresie nauk przyrodniczych. Dzięki pomocy Benedykta Dybowskiego został bibliotekarzem Syberyjskiego Oddziału Cesarskiego Rosyjskiego Towarzystwa Geograficznego oraz kustoszem i konserwatorem zbiorów przyrodniczych. Wkrótce potem wyjechał do Petersburga. […] badał Sajany – syberyjskie pasmo górskie. […] prowadził badania geologiczne brzegów Bajkału. Opracował pierwszą mapę geologiczną wybrzeża tego jeziora i Sajanów. […] badał basen Dolnej Tunguzki i rzeki Selengi. Początkowo mieszkał w Omsku, a następnie w Irkucku. W roku 1885 uzyskał amnestię i wyjechał do Petersburga na zaproszenie rosyjskiej Akademii Nauk. Prowadził badania geologiczne traktu pocztowego od Irkucka do Uralu. W 1891 roku odbył ekspedycję w rejon rzek Kołyma i Indygirka.
Zmarł na serce podczas wyprawy do dolnego biegu Kołymy w 1892 roku (wyprawę dokończyła żona Mawra). Upamiętniają go na Syberii Szczyt Czerskiego w górach Chamar‑Daban nad Bajkałem oraz dwa pasma górskie (Góry Czerskiego): jedno w Jakucji, drugie w Kraju Zabajkalskim oraz Przełęcz Czerskiego i Kamień Czerskiego koło Listwianki nad Bajkałem. Jego nazwisko zostało umieszczone w nazwach trzech gatunków zwierząt kopalnych z rejonu Syberii. Trzykrotnie był nagradzany medalami Cesarskiego Rosyjskiego Towarzystwa Geograficznego.
Cytat za: artykuł Powstańcy styczniowi, zesłańcy – badacze Syberii, 2016, dzieje.pl.
Benedykt Dybowski (1833–1930)
Urodził się w guberni mińskiej. Studiował medycynę, nauki przyrodnicze, paleontologię na uniwersytetach w Dorpacie, Wrocławiu, Berlinie. Uzyskał tytuł doktorski, przedstawiając wyniki badań nad rybami Inflant. […] Aresztowany w 1864 roku. został skazany na śmierć. Dzięki wstawiennictwu zoologów niemieckich kara śmierci została zamieniona na 12 lat zesłania na Syberię. Zbierał materiały faunistyczne najpierw w pobliżu miejscowości Czyta. Kontynuował pracę na zboczach gór Jabłonowych. […] Otrzymał pozwolenie na zamieszkania nad Bajkałem i w bardzo ciężkich warunkach, często przy 40‑stopniowym mrozie, z pomocą własnoręcznie sporządzonych narzędzi rozpoczęli badanie fauny tego jeziora. […] uczestniczył w ekspedycji generała Skałkowa do Kraju Amurskiego, Usuryjskiego i Nadmorskiego. Dzięki staraniom Towarzystwa Geograficznego i Akademii Nauk w Petersburgu w roku 1876 uzyskał pozwolenie na powrót do kraju.
Uczestniczył w wyprawie na Kamczatkę. Otrzymał stanowisko lekarza okręgowego w Pietropawłowsku. Założył na Kamczatce szpitale dla trędowatych, zwalczał epidemie. Zakupił za własne pieniądze konie i renifery i zawiózł je na Wyspę Beringa. Chcąc pomóc tubylcom w walce z niedożywieniem, założył na Wyspach Komandorskich i na Kamczatce hodowle kóz oraz królików. Przyczynił się do powstania rezerwatów soboli. Odkrył 400 gatunków zwierząt zamieszkujących Bajkał i napisał o tym jeziorze przeszło 40 prac naukowych. Uznawany jest za jednego z twórców polskiej limnologii (nauka o wodach zbiorników śródlądowych). Zyskał uznanie i przyjaźń autochtonicznej ludności, którą leczył. Jednocześnie mógł opisać ich życie i zwyczaje, a także pomógł w zebraniu słownictwa ludności Kamczatki. Zebrał mnóstwo bardzo ciekawych eksponatów: ubrania z futer, uprzęże, harpuny, modele domów, kajaków i łodzi.
Cytat za: artykuł Powstańcy styczniowi, zesłańcy – badacze Syberii, 2016, dzieje.pl.
Zapoznaj się z fragmentem tekstu i ilustracją zamieszczonymi poniżej. Wykonaj polecenia.
Zapoznaj się z fragmentem tekstu i opisem ilustracji, które zamieszczone są poniżej. Wykonaj polecenia.
Już wtedy wygląd zewnętrzny Ajnów żywo wskrzeszających w pamięci typy, które można spotkać w Europie, przypominające niekiedy Żydów, chłopów rosyjskich lub Cyganów, a w jeszcze większym stopniu ich język, brzmiący bardzo melodyjnie dla mego ucha, z jego delikatnymi, cieszącymi słuch odcieniami tembru, zachwyciły mnie tak mocno, że często pragnąłem poznać ich przynajmniej tak jak znałem Niwchów zamieszkałych na północnym Sachalinie.
Przytoczony tekst stanowi fragment książki z dziedziny… Możliwe odpowiedzi: 1. geografii., 2. etnografii., 3. geologii., 4. zoologii., 5. historii.
Zapoznaj się z fragmentem źródła i wykonaj polecenia.
Jeniectwo wojenne Polaków w Rosji w latach 1503–1918W pierwszych dniach sierpnia (1850), na parę godzin przed zachodem słońca, ujrzałem z dala Orenburg. Na rozległej jak okiem sięgnąć równinie, na której ani drzewa, ani najmniejszego nie dojrzeć krzaczka, zarysowały się dość rozlegle rozciągnięte zabudowania, ponad którymi górował minaret muzułmańskiego meczetu. Widok ten dziwne sprawił na mnie wrażenie. Z jednej strony skołatany podróżą, w której rok przeszło zostawałem, pocieszałem się myślą, że przecież dobiłem się kresem tych trudów i znajdę po nich wypoczynek. Z drugiej strony przerażała mię myśl, że to miasto, przedzielone ogromną przestrzenią od miejsc rodzimych, od osób najdroższych, ma stać się moim więzieniem, którego jednym krokiem nie będzie mi wolno cofnąć się, gdzie przyjdzie mi może i kości położyć na obcej ziemi. Ależ jak walczyć przeciwko losom; idź więc człowiecze i popychaj swą taczkę.
Źródło: Mieczysław Wieliczko, Jeniectwo wojenne Polaków w Rosji w latach 1503–1918, Lublin 1998, s. 183.
Zapoznaj się z notką dotyczącą jednego z zesłańców, którego losy stanowiły fabułę wielu powieści i filmów. Następnie wyobraź sobie, że masz możliwość zadania żyjącemu zesłańcowi trzech pytań. Sformułuj je.
Wincenty Migurski (1805‑1863)
Syn Walentego i Katarzyny z Dąbrowa‑Marczewskich. Ukończył liceum w Kielcach. Po wybuchu powstania listopadowego służył w 4. Pułku Piechoty Liniowej. Po klęsce powstania przebywał na emigracji w Prusach i we Francji, skąd w 1833 powrócił do Polski, prowadząc działalność niepodległościową. W 1835 został aresztowany przez Rosjan i skazany na przymusową służbę wojskową w armii Imperium Rosyjskiego, którą odbywał na Uralu jako szeregowiec. W 1837 ożenił się z Albiną Wiśniowską herbu Prus 1‑mo, córką Macieja Wiśniowskiego, właściciela wsi Paniowce Zielone w Czortkowskiem, która przyjechała do narzeczonego z Galicji. Dwoje ich dzieci umarło w niemowlęctwie, a prawosławni mieszkańcy Uralska nie pozwolili pochować dzieci na cmentarzu. Migurscy postanowili zbiec z Uralu, w tym celu Wincenty Migurski upozorował swoje samobójstwo. Po jakimś czasie (w czerwcu 1840) jego żona z trumnami dzieci i ukrytym w powozie mężem wyjechała z Uralu. W czasie drogi przypadkowo zdemaskowano Migurskiego. W konsekwencji został skazany na służbę w oddziałach w Nerczyńsku, a żona pojechała za nim. 15 czerwca 1843 zmarła niedługo po urodzeniu syna, który rok później także umarł. Wincenty Migurski jeszcze przez 14 lat służył jako szeregowiec. Dopiero w 1859 uzyskał zgodę na powrót do kraju, gdzie zmarł po czterech latach. Po powrocie z zesłania napisał wspomnienia – Pamiętniki z Sybiru spisane przez Wincentego Migurskiego wydane we Lwowie w 1863.
Cytat za: artykuł Wincenty Migurski, wikipedia.org.
Słownik
ugrupowanie polityczne istniejące w okresie Wielkiej Emigracji od 1832 r., jedno z najliczniejszych, stawiające sobie za cel odbudowę niepodległej Polski jako państwa demokratycznego siłami samych Polaków
powstanie narodowowyzwoleńcze przeciw Rosji z 1830–1831 r., zakończone klęską Polaków, jednym z jego skutków była zsyłka Polaków na Syberię
powstanie narodowowyzwoleńcze przeciw Rosji z 1863 r., zakończone klęską Polaków i dalszym ograniczaniem autonomii
przymusowe wywiezienie; przymusowa zmiana miejsca pobytu
kara ciężkiej pracy, najczęściej w kopalniach na Syberii
(z ros.) rodzaj krytego wozu (na kołach lub płozach), wykorzystywanego w czasach caratu do przewożenia więźniów
zakończona niepowodzeniem próba wzniecenia powstania w zaborze rosyjskim w 1832 r. przez płk. Józefa Zaliwskiego
konspiracyjna organizacja założona przez Szymona Konarskiego w 1835 r.
zbrojny związek szlachty polskiej przeciwko królowi, została utworzona w Barze w roku 1768 i trwała do 1772, stała się jedną z przyczyn I rozbioru Polski
określenie w Polce osób zesłanych na Syberię w XIX i XX w.
(z łac. epistola, od gr. epistole – list + graphein – pisać) sztuka pisania listów oraz dział piśmiennictwa obejmujący teksty napisane w formie listu