Rola i zadania asystenta oraz korzyści wynikające z jego obecności w szkole
Marek Tarwacki
Rola i zadania asystenta oraz korzyści wynikające z jego obecności w szkole
Ośrodek Rozwoju Edukacji
Warszawa 2019
Konsultacja merytoryczna
Małgorzata Kummant
Redakcja językowa i korekta
Karolina Strugińska
Projekt okładki, layout, redakcja techniczna i skład Wojciech Romerowicz
Elementy graficzne: © orelphoto/fotolia.com
Ośrodek Rozwoju Edukacji
Wydział Specjalnych Potrzeb Edukacyjnych Warszawa 2019
Publikacja jest rozpowszechniana na zasadach licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne 4.0 Międzynarodowa Licencja Publiczna (CC BY‑NC) https://creativecommons.org/licenses/by‑nc/4.0/legalcode.pl
Ośrodek Rozwoju Edukacji Aleje Ujazdowskie 28
00‑478 Warszawa www.ore.edu.pl
Wprowadzenie
Celem nowego modelu edukacji uczniów ze specjalnymi potrzebami edukacyjny- mi (SPE) – w tym z niepełnosprawnościami – jest wypracowanie i wprowadzenie w obrębie praktyki szkolnej zasad tworzenia warunków sprzyjających przygotowaniu tych uczniów do samodzielności w dorosłym życiu oraz rzeczywistemu włączaniu ich w życie społeczne. Zasady te oparte są na solidarności społecznej oraz na założeniach przyjętych w ratyfikowanych przez Polskę dokumentach promujących politykę rozwi- jania społeczeństwa włączającego – w szczególności w Konwencji o Prawach Dziecka oraz Konwencji o Prawach Osób Niepełnosprawnych. Szkoła ma obowiązek zapewnić wszystkim uczniom wszechstronne wsparcie w procesie kształcenia i wychowania, dostosowane do ich indywidualnych potrzeb – zarówno tych, które wynikają z barier i utrudnień w rozwoju oraz nauce, jak i tych, które powstają w związku z ujawnianymi stopniowo predyspozycjami i kreatywnością, ale również takich, które mają charakter zdolności i talentów wybitnych lub wyjątkowych i niepowtarzalnych.
Podstawą edukacji włączającej należy uczynić założenie, że żadne dziecko nie może zostać odizolowane od swojego naturalnego środowiska. Uczeń powinien uczestniczyć w bogactwie relacji, emocji, komunikowania się, przyswajania wartości, naśladowania wzorcowych zachowań. Może się do tego przyczynić zatrudnienie w szkole asystenta ucznia o specjalnych potrzebach edukacyjnych. Osoba ta nie tylko wspiera dziecko, ale również pomaga zrozumieć nauczycielom i kolegom jego odmienność. Systematyczne spotkania i ustalanie kwestii dotyczących współpracy asystenta z nauczycielami poszczególnych przedmiotów oraz specjalistami prowa- dzącymi terapię pozwalają na odpowiednie dostosowanie materiału edukacyjnego na kolejny tydzień czy miesiąc. Dzielenie się spostrzeżeniami dotyczącymi postępów danego ucznia powoduje otwartość, chęć współpracy i wzajemne wspieranie się w realizacji poszczególnych celów edukacyjnych i wychowawczych. Asystent ucznia jest przypisany bezpośrednio uczniowi (w przeciwieństwie do stanowiska „pomocy nauczyciela”, które jest przyporządkowane danemu nauczycielowi). Asystent ucznia nie prowadzi terapii, ani oddziaływań dydaktycznych, jest natomiast odpowiedzial- ny np. za bezpieczeństwo ucznia. Podstawę prawną zatrudniania asystenta ucznia stanowi Rozporządzenie MEN z dnia 9 sierpnia 2017 r. w sprawie organizowania kształ- cenia, wychowania i opieki dla dzieci i młodzieży niepełnosprawnych, niedostosowanych społecznie i zagrożonych niedostosowaniem społecznym.
Asystent gwarancją bezpieczeństwa
Wiadomo, że bardzo ważnym, jeśli nie najważniejszym, aspektem funkcjonowania dzieci w szkole jest ich bezpieczeństwo. Bezpieczeństwo szeroko rozumiane – takie, które dotyczy wszystkich uczniów szkoły zarówno w kontekście fizycznym, jak i psychicznym. Z doświadczenia wiemy, że uczeń z niepełnosprawnością na za- aklimatyzowanie się w nowym środowisku potrzebuje zdecydowanie więcej czasu niż jego pełnosprawni koledzy. Dlatego też bardzo ważne jest umiejętne włączenie ucznia z niepełnosprawnością w życie szkoły oraz odpowiednie przygotowanie grupy rówieśniczej do współpracy z nim.
Wprowadzenie do placówki asystenta ucznia ze specjalnymi potrzebami edukacyj- nymi powoduje wzrost poczucia bezpieczeństwa i ogranicza do minimum przejawy nietolerancji wywołanej specyficznym zachowaniem ucznia. Komfort psychiczny wszystkich uczniów zapewniają także rozmowy, warsztaty z wychowawcą, z psycho- logiem czy pedagogiem specjalnym. Dzieci w wieku wczesnoszkolnym są otwarte, nie oceniają, nie skreślają nikogo z góry, cechuje je naturalna ciekawość. Wszelkie działania na początku wspólnej drogi edukacyjnej powinny uświadomić uczniom odmienność każdej osoby, pobudzać do rozmów, rozwiewać wątpliwości związane z funkcjonowaniem specyficznego kolegi.
Poczucie bezpieczeństwa i psychiczny dobrostan ucznia z niepełnosprawnością, oprócz zajęć specjalistycznych skierowanych bezpośrednio do niego, zapewnić może asystent. Zadaniem takiej osoby jest pomoc uczniowi z niepełnosprawnością w odnalezieniu się w nowym, być może skomplikowanym dla niego, środowisku obfitującym w zmienne sytuacje, takie jak: dzwonki oznaczające początek czy ko- niec lekcji lub zakończenie zajęć, zmiana sal lekcyjnych czy nauczycieli. Udzielane wsparcie eliminuje pojawiające się napięcia i niepokój np. z powodu trudności w poruszaniu się po nieznanym budynku. Zadaniem asystenta jest dopilnowanie, by uczeń odnalazł salę, regulowanie czasu pracy ucznia, stosowanie przerwy śródlek- cyjnej w razie potrzeby. Dla niejednego ucznia z niepełnosprawnością czterdzieści pięć minut nauki to zdecydowanie za długo – potrzebne są wówczas dodatkowe przerwy: na spacer, aktywność fizyczną, wyciszenie itp.
Asystent nie może wchodzić w kompetencje nauczyciela oraz specjalisty, zastępować go ani wyręczać, jest pracownikiem niepedagogicznym, który nie musi mieć specjali- stycznego przygotowania. Działania asystenta powinny być dostosowane do potrzeb konkretnego ucznia, uwzględniać specyfikę jego funkcjonowania. Asystent mający stale baczenie na swojego podopiecznego jest nieocenionym wparciem i gwaran- tem zachowania komfortu przebywania ucznia w szkole. Podąża za dzieckiem, jest
cierpliwy i opiekuńczy. Można nazwać go „cieniem”. Wzbudza on ufność i akcep- tację otoczenia w stosunku do dziecka. Asystent ułatwia uczniowi wykonywanie codziennych czynności, pomaga mu w uzyskaniu jak największej samodzielności.
Niekiedy rodzice, np. uczniów nadpobudliwych, z obawą myślą o funkcjonowaniu swych pociech w szkole. Asystenci są dla dzieci z tego typu zaburzeniami nieocenionym wspar- ciem, choćby organizacyjnym. Dbają o to, aby dziecko nigdy nie wróciło ze szkoły bez notatki oraz informacji, jakie zadania ma wykonać w domu, aby zimą nie wybiegło na po- dwórko bez włożenia kurtki. Dzięki ich obecności nauczyciel nie musi stać pod drzwiami klasy, aby zatrzymać swojego ucznia, który – nie wiadomo czemu – nagle wybiega na ko- rytarz. Nadpobudliwe dziecko może być zagrożeniem dla innych – asystent, nieustannie obserwując swojego podopiecznego, musi przewidywać i niwelować jego niebezpieczne zachowania. Stanowi dzięki temu nieocenioną pomoc dla rodziców, nauczycieli i specja- listów – towarzyszy uczniowi w jego rozwoju, pomaga mu w skupieniu uwagi podczas lekcji, w wyciszeniu i opanowaniu nadruchliwości – w wytrzymaniu czterdziestu pięciu minut bez wiercenia się i przeszkadzania nauczycielowi, kolegom i koleżankom. Często dziecko ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi wymaga nieustannej kontroli, bo „działa jak maszyna bez hamulców”. Nie wie, kiedy zatrzymać się, przewidzieć, co mu grozi – np. biegnie przez korytarz, nie patrząc na osoby, które tam przebywają. Działa pod wpływem impulsu, niekiedy wywoływanego nawet przez słaby bodziec. W tej sytuacji asystent gwarantuje bezpieczeństwo dziecka i osób w jego otoczeniu.
Zadania asystenta
Edukacja włączająca to poszukiwanie różnych form wspierania – adekwatnych do po- trzeb – nie zaś wyręczanie. Toteż asystent jest „cieniem” nieustannie obecnym obok swojego wychowanka, ale także umożliwia mu „bycie razem” z rówieśnikami. Asystent w ogólnodostępnej szkole ma za zdanie ułatwić dziecku funkcjonowanie społeczne, to znaczy pomóc budować prawidłowe relacje z innymi uczniami, w klasie i poza nią – np. poprzez przygotowanie i uczestnictwo w uroczystościach i przed- stawieniach szkolnych. Kształtowanie pożądanych relacji między uczniami wymaga kompetencji społecznych i wrażliwości emocjonalnej. Doskonalenie u ucznia tych umiejętności należy do zadań asystenta.
Zadania asystenta ucznia z niepełnosprawnością w szkole to:
zapoznanie się z programem indywidualnego nauczania ucznia z niepełno- sprawnością i indywidualnym programem edukacyjno‑terapeutycznym (IPET) opracowanym specjalnie dla danego ucznia – z możliwością wniesienia uwag i uczestnictwa w tworzeniu tego dokumentu;
pobudzanie aktywności niepełnosprawnego ucznia;
pomoc w planowaniu dnia podopiecznego;
włączanie osób niepełnosprawnych w działania szkoły;
współpraca z kadrą szkolną w zakresie poszukiwania możliwości pomocy i właściwego wsparcia dla ucznia z niepełnosprawnością;
diagnozowanie warunków życia ucznia i podejmowanie działań zmierzających do usuwania barier i ograniczeń;
wspieranie ucznia w nawiązywaniu relacji społecznych;
pomoc w organizowaniu udziału ucznia w wydarzeniach kulturalnych, rekre- acji i integracji ze środowiskiem;
wspólne spędzanie czasu wolnego ukierunkowane na rozwijanie zaintere- sowań ucznia;
współpraca ze środowiskiem rodzinnym ucznia.
Asystent wspierający ucznia powinien prezentować następujące postawy:
zainteresowanie drugim człowiekiem;
wrażliwość na cierpienie;
gotowość niesienia pomocy w zakresie realizowania potrzeb życiowych człowieka;
tolerancja i szacunek dla drugiego człowieka, poszanowanie jego praw, po- staw i przekonań;
cierpliwość, zaufanie, takt, wyrozumiałość;
życzliwość, serdeczność;
uczciwość w kontakcie z osobą niepełnosprawną;
odpowiedzialność, prawdomówność*.*
Wiemy, jak ważne jest możliwie najwcześniejsze wsparcie dziecka, a co za tym idzie koordynacja działań i współpraca wszystkich zainteresowanych jego rozwojem. Znaczącą rolę w tej sferze odgrywa praca asystenta dziecka. Jego celem jest pomoc w wypracowaniu właściwego modelu komunikacji: nauczyciel – specjalista – rodzic w odniesieniu do potrzeb społecznych i organizacyjnych związanych z planowaniem pobytu ucznia w szkole.
Aby edukacja włączająca była źródłem realnej korzyści dla wszystkich uczniów, należy:
ściśle współpracować z rodzicami;
inicjować i wspierać zmiany postaw społecznych (nastawień, przekonań generujących bariery);
przygotować dobrze nauczycieli, specjalistów i asystentów;
zbudować system wsparcia dla każdego ucznia, w tym ucznia z niepełno- sprawnością;
przygotować niezbędną infrastrukturę.
Przede wszystkim jednak trzeba odczuwać potrzebę i chęć dokonywania zmian.
Asystent odgrywa bardzo ważną rolę w szkole – jest wszędzie tam, gdzie jego pod- opieczny. Z naszych obserwacji wynika, że nauczyciele niezbyt chętnie zgadzają się na przebywanie asystenta na lekcji, co wydaje się niezrozumiałe, ponieważ asystent nie ocenia pracy nauczyciela, a odwrotnie – ma wspomagać go w pra- cy z uczniem niepełnosprawnym. Dużą zasługą asystenta jest budowanie relacji w oparciu o interakcje społeczne zachodzące w klasie, szkole i poza nią – poprzez poznanie środowiska dziecka, jego zainteresowań, sposobów spędzania czasu wol- nego. Społeczne zależności mogą bowiem generować specyficzne reakcje ucznia w nagłych sytuacjach – np. przejawy autoagresji, agresji, a także jego lęki, fobie itp.
Asystent ucznia jest jego przyjacielem, daje mu możliwość stabilizacji i pomaga w zy- skaniu akceptacji rówieśników, ale równocześnie udziela pomocy, gdy ta jest faktycznie potrzebna, jednocześnie nie odbierając uczniowi możliwości osiągania samodzielności i brania odpowiedzialności za samego siebie. W szczególności dotyczy to młodzieży w szkołach średnich i zawodowych, choćby w kontekście wyboru przyszłego zawodu.
Realizacja zadań opiekuńczych związanych z pracą asystenta ma pomóc uczniowi funkcjonować w grupie rówieśniczej – na równych prawach z innymi jej członkami. Uczeń, który wzrasta w grupie osób różniących się pod względem potrzeb i moż- liwości psychofizycznych, dostrzega potencjał i wyjątkowość każdego rówieśnika. Obecność asystenta ma sprawić, aby dziecko z powodu swoich ograniczeń nie zostało odizolowane i wykluczone z najbliższego środowiska, jakim jest między innymi szkoła, a z drugiej strony, aby nie przysparzało dziecku trudności samo- dzielne korzystanie z toalet, posiłków czy kierowanie do innych próśb o pomoc itp. Takie działania spowodują że w przyszłości, jako dorosły człowiek, uczeń będzie umiał walczyć o swoje prawo do godnego, podmiotowego traktowania i samosta- nowienia, dobrze funkcjonując w środowisku lokalnym.
Zadania asystenta ucznia z niepełnosprawnością określane są przez dyrektora szkoły w porozumieniu z rodzicami, nauczycielami i specjalistami. Powinny być one do- stosowane do potrzeb konkretnego ucznia w celu umożliwienia mu prawidłowego funkcjonowania na terenie szkoły i po za nią. Wiemy, że niektóre dysfunkcje i trudne zachowania uczniów bardzo poważnie utrudniają ich przebywanie na terenie szkoły, choćby ze względu na stwarzane przez nich zagrożenia oraz zakłócanie procesu dydaktyczno‑wychowawczego pozostałym uczniom. Mam tu na myśli niektóre za- chowania uczniów np. z autyzmem, nadpobudliwych ruchowo, niedostosowanych społecznie, uczniów z niepełnosprawnością sprzężoną, słabowidzących, słabosły- szących, niewidomych itp. Obecność asystenta ucznia, który dobrze go zna i potrafi przewidzieć jego zachowanie, pozwala na ograniczenie lub wyeliminowanie sytuacji trudnych. Sprawia, że wszyscy uczniowie czują się bezpieczni.
Korzyści z obecności asystenta
Wiemy doskonale, jak skomplikowana jest organizacja kształcenia specjalnego na te- renie szkoły ogólnodostępnej, ponieważ musi ona uwzględniać bardzo wiele róż- norakich indywidualnych potrzeb każdego ucznia. Zatrudnienie asystenta ucznia na pewno usprawnia organizację bieżącej pracy, dlatego powinien on stać się nieod- łącznym ogniwem w procesie wspomagania dziecka niepełnosprawnego w szkole. Obecność asystenta okazuje się niezastąpionym rozwiązaniem w przypadku tych uczniów, którzy samodzielnie nigdy nie podjęliby pewnych aktywności, a z jego wsparciem są w stanie pokonać wiele przeszkód i dążyć wytrwale do obranego celu. Rolą asystenta jest również zachęcanie dziecka do podjęcia wysiłku wejścia w grupę rówieśniczą, co pozwoli zapobiec jego wykluczeniu i izolacji. Asystent ma za zadanie wspomóc podopiecznego w zakresie pokonywania barier mentalnych, osobowościo- wych, logistycznych, transportowych i organizacyjnych. Na dalszym etapie życia, jak również na kolejnym etapie kształcenia, ta pomoc przyczynia się do przejęcia kontroli nad własnym życiem przez tych uczniów, którzy mają możliwość skorzystania z niej.
Rodzice ucznia z niepełnosprawnością nie są zobowiązani uczestniczyć w wyjaz- dach, wyjściach, wycieczkach lub zielonych czy zimowych szkołach. W tej sytuacji brak indywidualnego asystenta z reguły wyklucza niepełnosprawne dziecko ze wspólnotowych aktywności, co powoduje łamanie konstytucyjnej zasady równego dostępu do edukacji i różnych form kształcenia. Istotnym czynnikiem zapewniającym prawidłowe funkcjonowanie społeczne ucznia ze SPE jest możliwość korzystania przez niego z jak największej ilości zajęć realizowanych z klasą lub grupą rówie- śniczą – np. z lekcji wf. czy zajęć na basenie. Wielokrotnie brak pomocy podczas przebierania się czy pokonywania barier architektonicznych skutkuje pozbawieniem dziecka niepełnosprawnego możliwości uczestnictwa w tych zajęciach. Należy w tym kontekście dostrzec nieocenioną rolę asystenta i jego wsparcia skierowanego do konkretnego ucznia.
Wiadomo, że im szybciej dziecko otrzyma pomoc w ramach wczesnego wspoma- gania, tym łatwiej pokona trudności w asymilacji z grupą rówieśniczą na każdym etapie kształcenia. Kłopoty z funkcjonowaniem wśród rówieśników wynikają nie tylko z konkretnych zaburzeń uniemożliwiających uczniowi np. sprawne przyswa- janie wiedzy, ale również z konieczności radzenia sobie przez niego z mnóstwem bardzo prozaicznych czynności, których nie jest w stanie wykonać bez pomocy drugiej osoby. Wsparcie musi zatem mieć charakter kompleksowy – także w takich codziennych sytuacjach, jakimi są np. przemieszczanie się, korzystanie z łazienki, przebieranie w szatni szkolnej czy przedszkolu. Osoba dobrze przygotowana do wy- konywania swojej pracy ma być jedynie „cieniem” dla podopiecznego – nie może
wykonywać za dziecko żadnych zadań ani eksponować swej roli w osiąganiu przez nie sukcesów. Powinna ona doceniać nawet niewielkie postępy ucznia – dla dziec- ka z dużymi ograniczeniami ogromnym osiągnięciem jest niekiedy wykonywanie najprostszych zadań.
Istotne wydają się zakres i ciągłość udzielanego wsparcia – nie powinno ono ogra- niczać się do działań podejmowanych jedynie w trakcie lekcji. Zdarza się często, że specjalistyczne zajęcia, w których uczeń z niepełnosprawnością bierze udział, muszą odbywać się poza terenem szkoły. Z różnych względów rodzic czy nauczyciel mogą napotykać trudności w dotarciu z dzieckiem na konkretne spotkanie z umówionym wcześniej specjalistą – a wizyty takie mają zazwyczaj charakter cykliczny. Wówczas rolą asystenta jest pomoc uczniowi w bezpiecznym dotarciu do celu – dzięki niej dajemy niepełnosprawnemu dziecku szansę skorzystania z wyspecjalizowanej kadry, dostosowanego sprzętu czy adekwatnych pomocy dydaktycznych.
Mając na uwadze diagnozę funkcjonalną i prorozwojową, która ma być prowadzona w oparciu o podejście biopsychospołeczne, dające nam pełny obraz potrzebnego wsparcia, musimy pamiętać o wdrożeniu takich wszechstronnie oddziałujących zasad, które będą sprzyjały rozwojowi każdego ucznia, a w szczególności tego z deficytami. W tej perspektywie zatrudnianie asystenta ucznia niepełnospraw- nego jawi się jako zasada nieodzowna. Asystent stymuluje rozwój podopiecznego i otaczających go uczniów w sferach biologicznej i społecznej. Daje się bowiem zaobserwować, że uczniowie, którzy nie otrzymali wsparcia w postaci osobistego asystenta, gorzej radzą sobie w społeczności szkolnej, nie zawsze są w stanie wy- tłumaczyć swoje ograniczenia czy zakomunikować swoje potrzeby, w sytuacji gdy specjaliści, nauczyciele i wychowawca klasy często znajdują się poza ich za sięgiem.
Współpraca z kadrą pedagogiczną
Jeżeli pośród kadry współpracującej w procesie kształcenia i wychowania ukształ- towane zostały prawidłowe relacje – a to w dużej mierze zależy od lidera, czyli dyrektora szkoły, i kadry zarządzającej – wówczas asystent dziecka nie staje się żadnym „zagrożeniem” dla innych osób pracujących w placówce, bowiem obserwuje działania innych osób, lecz nie prowadzi terapii, nie uczestniczy w działaniach dydak- tycznych. Zakres obowiązków asystenta musi być jasno określony przez dyrektora szkoły, z uwzględnieniem założenia, że każdy pracownik w procesie edukacji włą- czającej powinien czuć się potrzebny – czemu służy właściwa kultura zarządzania. Asystent wspomagający ucznia to osoba zatrudniona na podstawie Kodeksu pracy czyli na czterdzieści godzin w tygodniu, posiadająca wykształcenie co najmniej
średnie. Zadaniem tej osoby nie jest prowadzenie działań specjalistycznych czy dydaktycznych zastępujących działania nauczyciela lub specjalistów.
Tworząc plany pracy, dyrektor ma za zadanie tak zaplanować pracę szkoły, aby wszyscy beneficjenci mogli w jak najwyższym stopniu korzystać z możliwości po- bierania nauki i wychowania. Planowanie musi mieć za sięg długofalowy, a wspo- maganie ucznia w procesie dydaktycznym i wychowawczym jest procesem ciągłym, więc dyrektor nie może być nagle zaskoczony pojawieniem się danego problemu. W tym kontekście należy wziąć pod uwagę, że „wkomponowanie” w pracę szkoły asystenta, który może przebywać w placówce aż czterdzieści godzin tygodniowo, umożliwia zapewnienie bezpieczeństwa wielu dzieciom. Dając asystentom możli- wość dalszego kształcenia i rozwijania ich kompetencji (szkolenia, kursy dotyczące pomocy, obsługi i samoobsługi), wzbogacamy wachlarz naszych działań w sferze włączania wszystkich uczniów, nie wykluczając żadnego z nich. Musimy pamiętać o ciągłym monitorowaniu (ewaluacja działań wspierających) i wzmacnianiu wszyst- kich oddziaływań wspomagających.
Współpraca z rodzicami
Wyzwanie dla szkoły stanowi nauka współpracy z rodzicami. Zapewnienie realizacji podstawowych potrzeb ucznia wynikających z jego ograniczeń – np. korzystania z dostosowanej diety w przypadku dziecka z alergią; ważenia posiłków, jeśli chodzi o uczniów z cukrzycą; możliwości przemieszczania się dziecka niepełnosprawnego ruchowo itp. – wpływa na poprawienie relacji rodzic – szkoła. Warto o tym pamiętać, określając zakres obowiązków asystenta, którego należy zaangażować w realizowanie ww. potrzeb. Wszyscy rodzice mający świadomość ograniczeń swojego dziecka w na- turalny sposób wybierają szkołę, która w prawidłowy sposób odpowie na te potrzeby.
Musimy również brać pod uwagę uczniów, którzy mogą być wykluczani ze względu na narodowość, jak chociażby dzieci romskie. W takiej sytuacji asystent staje się przewodnikiem uczniów w procesie asymilacji w grupie i środowisku rówieśniczym, zapobiega przemocy i agresji. Pomoc osoby dorosłej staje się niezbędna – nie dotyczy bezpośrednio samego procesu dydaktycznego, lecz zapewnienia bezpieczeństwa na terenie szkoły. Taki asystent sprawdził się w naszej szkole, kiedy przebywały w niej dzieci czeczeńskie. Stały kontakt z rodzicami tych dzieci i ich wychowaw- cami oraz reagowanie na każdy, choćby maleńki, przejaw agresji ze strony dzieci czeczeńskich – wynikający np. z ich odmienności kulturowej – pomogły w asymilacji tej grupy uczniów.
Z reguły z małych spraw, które pozostają bez żadnej reakcji, wynikają duże proble- my natury wychowawczej. W naszej szkole asystenci stają się niezbędni w ramach prowadzonej terapii zajęciowej, gdzie bezpośrednie bezpieczeństwo dziecka wy- daje się kluczowe np. podczas korzystania z żelazka, noża itp. Jako „cień ucznia” asystent wspomaga, nie zastępując w wykonywaniu zadań, poprzez co doprowadza do sukcesu, który jest niezbędny w dalszym procesie kształcenia i wychowania. Pod jego okiem uczeń czuje się pewniej, a co za tym idzie „znikają bariery” dotyczące wykonywanych czynności.
Ważną, jeśli nie najważniejszą sprawą w szkole, jest komunikacja w szerokim tego słowa znaczeniu. Zapewnia ona możliwie najszybszą reakcję wszystkich zaintereso- wanych stron na zaistniały problem lub konflikt. Dobrym pośrednikiem w komuniko- waniu się szkoły z rodzicem może stać się asystent dziecka (przekazując informacje w rozmaitych formach – np. poprzez bezpośrednie rozmowy, wiadomości tekstowe, kontakt telefoniczny). Czasami rodzic oczekuje od szkoły bardzo prostego przekazu oraz zainteresowania jego problemem. Prawidłowa współpraca na linii wychowaw- ca – asystent służy indywidualizacji podejścia do danego ucznia, co przekłada się na bezpośrednią współpracę z jego rodzicem lub opiekunem prawnym. Asystent powinien być przygotowany do wspierania także rodziców, przyjmowanie ich emocji. Przede wszystkim ma być rzetelny w przekazywaniu informacji o ich dziecku. Rodzice muszą jego czuć wsparcie, zaangażowanie i pomoc w rozwiązywaniu ich problemów natury organizacyjnej – np. doprowadzania dziecka na wyznaczone zajęcia.
Podsumowanie
Wsparcie szkół ogólnodostępnych, wynikające z umożliwienia im zatrudniania osób pełniących funkcję asystenta, ograniczyć może zjawisko wykluczania uczniów ze SPE z grupy rówieśniczej z powodu rozmaitych ograniczeń. Bardzo ważny głos w tej sprawie mają sami uczniowie, którzy wskazują korzyści z pracy asystenta w ich klasie. Niejednokrotnie asystent okazuje się osobą zaufaną nie tylko dla swojego podopiecznego, ale również dla innych uczniów. Wskazuje im, w jaki sposób powinni się zachować w stosunku do ich kolegi czy koleżanki. Mogą liczyć na jego pomoc w sytuacjach kryzysowych. Okazuje się, że dobrze przygotowany asystent staje się ogromną pomocą w kreowaniu prawidłowych relacji między uczniami, przebywając ze swoim podopiecznym w różnych sytuacjach – szkolnych i pozaszkolnych. Asystent posiada dużą wiedzę o zachowaniu naszych wychowanków w różnych sytuacjach. Informacje te przydają się wychowawcy klasy w planowaniu działań wychowaw- czych, w organizacji wyjść, wycieczek szkolnych lub imprez klasowych. Przygląda- jąc się pracy asystenta, uczniowie wielokrotnie przejmują jego postawę, naśladują działania. Jego obecność inspiruje do zaangażowania się w pracę wolontariacką.
Kierunki działań asystenta:
organizowanie czasu wolnego, monitorowanie podczas przerw zabaw ucznia ze SPE z kolegami i koleżankami;
towarzyszenie uczniowi w razie konieczności – np. podczas wychodzenia w trakcie lekcji do toalety, w czasie przerwy na spacer czy na ćwiczenia fizyczne;
rozwijanie umiejętności ucznia w zakresie czynności podstawowych, np. sa- moobsługowych, takich jak ubieranie i rozbieranie się, kulturalne spożywanie posiłków, dbałość o higienę osobistą;
odpowiednie motywowanie ucznia – np. do nauki, pracy na lekcji, stosownego zachowania – poprzez wdrażanie zaproponowanego przez Szkolny Zespół Specjalistów systemu motywacyjnego oraz realizowanie ustalonego planu dnia;
obserwacja uczniów oraz zgłaszanie wychowawcy i specjalistom zauważo- nych problemów klasowych lub pojawiających się trudnych zachowań ucznia ze SPE, mające na celu podjęcie działań zmierzających do wyeliminowania zachowań niepożądanych;
monitorowanie ustalonych planów dnia i systemów motywacyjnych w celu ich ewentualnego modyfikowania na podstawie zauważonych potrzeb, (np. odejście od stosowania nagród natychmiastowych na rzecz gospodarki żetonowej czy zwiększenie liczby zadań prowadzących do zdobycia nagrody lub odejście od nagrody materialnej na rzecz społecznej);
pilnowanie, aby podopieczny dotarł na zajęcia dodatkowe;
wspieranie ucznia w relacjach międzypoziomowych – w interakcjach pomię- dzy dziećmi w różnym wieku – np. podczas pobytu w świetlicy;
towarzyszenie uczniowi podczas wycieczek szkolnych;
kontrolowanie systematyczności pracy ucznia na lekcji, np. sprawdzanie, czy wyjął potrzebne przedmioty (np. książki, zeszyty), czy zapisał notatkę, zaznaczył pracę domową itp.;
informowanie rodziców – np. poprzez zeszyt kontaktów, e‑dziennik lub in- dywidualne spotkania – o zachowaniu dziecka, jego postępach itp.;
wspieranie nauczycieli w pracy opiekuńczo‑wychowawczej;
wspieranie podopiecznego podczas zajęć specjalistycznych.
Uważam, że w obecnych czasach, kiedy w szkołach mamy coraz częściej do czy- nienia z przejawami agresji i przemocy, wprowadzenie osobistego asystenta ucznia ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi jest w stanie w sposób znaczący wyelimi- nować różne nieodpowiednie postawy. Dobrze przygotowany do pracy asystent daje gwarancję bezpieczeństwa wszystkim osobom biorącym udział w procesie edukacji i wychowania w szkole. Przygotowanie to powinno odbywać się w formie
specjalistycznych kursów, szkoleń oraz szkolenia zorganizowanego w ramach we- wnątrzszkolnego systemu doskonalenia. Szkoła w ramach WSD może dofinansować dokształcanie asystenta.
Rozwój społeczny – to nawiązywanie i utrzymywanie kontaktów, a także samo- obsługa i praca na rzecz innych, to również odkrywanie własnych zainteresowań i rozwijanie predyspozycji, które umożliwiają wejście w dorosłość i uzyskanie nie- zależności od najbliższych. Pełny rozwój społeczny jest dla niektórych niemożliwy do osiągnięcia bez szczególnych form wspomagania. Towarzyszenie uczniowi ze SPE, a następnie umiejętne wycofywanie się asystenta, dające młodemu człowie- kowi możliwość brania odpowiedzialności za każdy element dnia powszedniego, wzmacnia wiarę we własne siły i pomaga w procesie usamodzielniania.
Bibliografia:
Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dn. 9 sierpnia 2017 r. w sprawie warun- ków organizowania kształcenia, wychowania i opieki dla dzieci i młodzieży niepełno- sprawnych, niedostosowanych społecznie i zagrożonych niedostosowaniem społecznym (Dz.U. z 2017 r., poz. 1578).
Europejska Agencja ds. Specjalnych Potrzeb i Edukacji Włączającej, (2014), Pięć klu- czowych przesłań dla edukacji włączającej. Od teorii do praktyki, Odense: Europejska Agencja ds. Specjalnych Potrzeb i Edukacji Włączającej.
Buryn U., Hulboj T., Kowalska M., Podziemska T., (2001), Mój uczeń nie słyszy. Po- radnik dla nauczycieli szkół ogólnodostępnych, Warszawa: MEN.
Tarwacki M., (2011), Tak rodzili się asystenci, „Gazeta miejscowa” nr 50/525, s. 10.
Różański M., (2015), Szkoła na szóstkę, „Integracja” nr 2, artykuł dostępny online: http://www.niepelnosprawni.pl/ledge/x/262482 [dostęp: 27 lutego 2019 r.].
Tarwacki M., (2013), Edukacja włączająca przyszłość polskiej edukacji, Warszawa: ORE, dostępny online na stronie Ośrodka Rozwoju Edukacji: www.ore.edu.pl.
Tarwacki M., (2015), Edukacja włączająca w praktyce, „Inspiracje” nr 3–4, s. 18–19.