Rozwój i proces uczenia się małego dziecka

Rozwój jest niezwykle skomplikowanym procesem, polegającym na kształtowaniu się ciała człowieka, ale również różnego rodzaju właściwości psychicznych. Dzieje się to dzięki uwarunkowaniom genetycznym, które stanowią swoisty „przepis” na człowieka. Jeśli nie ma w nim znaczących błędów, organizm może rozwijać się prawidłowo. Jednak to nie wystarczy. Drugim ważnym elementem umożliwiającym rozwój jest cały szereg oddziaływań występujących w okresie prenatalnym i perinatalnym. Prawidłowy przebieg ciąży, brak czynników uszkadzających płód, narodziny w wyznaczonym czasie, które nastąpiły bez przeszkód to czynniki, które z pewnością będą korzystnie rokowały na przebieg rozwoju.

W okresie postnatalnym liczba oddziaływań na organizm człowieka znacząco się zwiększa. Oprócz czynników biologicznych i środowiskowych (np. poziom czystości środowiska naturalnego), dołączają czynniki społeczne, czyli kontakty z drugim człowiekiem. W przypadku małych dzieci dzieje się to przede wszystkim w domu rodzinnym, ale w miarę postępów rozwojowych środowisko życiowe dziecka poszerza się. Maluch zaczyna wchodzić w relacje z rówieśnikami i innymi dorosłymi, korzystając między innymi z różnego rodzaju placówek opiekuńczych, wychowawczych i edukacyjnych, np. żłobków i przedszkoli. W tym miejscu warto przypomnieć, że w przypadku człowieka proces rozwoju jest ściśle związany z uczeniem się od innych, czyli możliwością budowania wiedzy o sobie, ludziach i otaczającym świecie, dzięki gromadzeniu jak największej ilości osobistych doświadczeń w relacjach społecznych. Oba te procesy są za sobą splecione na tyle mocno, że często trudno odróżnić jeden od drugiego.

Rozwój człowieka – zdaniem badaczy – przebiega w ściśle określony sposób, w pewnej stałej i nieodwracalnej sekwencji stadiów (Piaget, 1966). Analizując harmonogram rozwojowy, możemy dostrzec kamienie milowe, czyli niezwykle istotne osiągnięcia, dzięki którym możliwe jest osiąganie kolejnych poziomów. W pierwszym roku życia dominują przede wszystkim kompetencje motoryczne, stanowiące bazę dla rozwoju innych obszarów (Mikler‑Chwastek, 2011b). W drugim i trzecim roku życia dominują procesy związane z rozwojem mowy, kontaktów społecznych, a także samodzielności (Kuszak, 2006). Wkraczając w wiek przedszkolny, młody człowiek powinien już samodzielnie radzić sobie z większością czynności samoobsługowych, a także orientować się w relacjach społecznych, umieć je budować i podtrzymywać. Są to płaszczyzny niezbędne do tego, by budować wiedzę o świecie i przygotowywać się do roli ucznia. Jest to możliwe dzięki biologicznemu konstruktorowi, ale także całej gamie oddziaływań społecznych.

Dzieci w normie rozwojowej osiągają kamienie milowe rozwoju w podobnym czasie, choć oczywiście istnieją między nimi subtelne różnice indywidualne. Znajomość prawidłowości rozwojowych pozwala zatem na określenie poziomu funkcjonowania dziecka i ustalenie, czy proces rozwoju i uczenia się przebiegają bez zakłóceń. Do tego celu stworzono cały szereg różnego rodzaju skal i sprawdzianów rozwoju. Część z nich wykorzystywana jest także w placówkach wychowania przedszkolnego, by na bieżąco monitorować przebieg rozwoju podopiecznych. W razie wystąpienia trudności, możliwe jest udzielenie dziecku stosownej pomocy.