Polskie drogi. Ewolucja ustroju II Rzeczpospolitej
Zamach majowy przypominał wiosenną burzę: nastąpił nieoczekiwanie, miał gwałtowny charakter i przyniósł zasadniczą zmianę politycznej pogody.
Rządy sanacji
Zamach majowy dokonany przez marszałka Józefa Piłsudskiego kosztował życie 379 osób, a ponad 900 zostało rannych. Dwa tygodnie po przewrocie, 31 maja 1926 r., zebrało się Zgromadzenie Narodowe, które pod przewodnictwem marszałka Macieja Rataja wybrało Józefa Piłsudskiego na prezydenta. Odmówił on objęcia stanowiska i przekazał urząd profesorowi chemii Ignacemu Mościckiemu, który pełnił wówczas funkcję kierownika Katedry Elektrochemii na Politechnice Warszawskiej. Po ponownym głosowaniu 1 czerwca 1926 r. to właśnie Mościcki został głową państwa.
Marszałek zadeklarował, że chce spokoju i zgody narodowej. Jednak wbrew zapowiedziom wielu oficerów, którzy nie poparli zamachu, zostało ukaranych wstrzymaniem awansu. Najbardziej aktywnych dowódców wiernych stronie rządowej, m.in. gen. Juliusza Malczewskiego i gen. Włodzimierza Zagórskiego, aresztowano i osadzono w więzieniu w Wilnie. Był to zaczątek nowego porządku, jaki obóz Piłsudskiego zaprowadził w Polsce, a który trwał aż do wybuchu II wojny światowej.
Przeanalizujesz cele, jakie stawiał sobie obóz sanacyjny w momencie przejmowania władzy.
Odpowiesz na pytanie, czy w Polsce po zamachu majowym całkowicie zlikwidowano demokrację, czy może tak nagięto jej zasady, aby skutecznie realizować sanacyjne założenia polityczne.
Rozważysz, czy w okresie międzywojennym poparłbyś/poparłabyś działania rządów sanacyjnych, czy stałbyś/stałabyś do nich w opozycji.
Po zamachu majowym
W dniu 15 maja 1926 r., po ustaniu walk oraz po deklaracji marszałka Sejmu Macieja Rataja, iż nowy gabinet skonstruowany zostanie w porozumieniu z Józefem Piłsudskim, na premiera powołano Kazimierza Bartla. Piłsudski wyznaczył go i przygotowywał do objęcia tej funkcji jeszcze przed zamachem. W rządzie Bartla, który wynosił Piłsudskiego na piedestały moralności politycznej, nie zasiadł żaden z dotychczasowych ministrów. Sam Piłsudski kierował ministerstwem wojny.
Zapoznaj się z opisem zdjęcia i wykonaj polecenie
Wyjaśnij, dlaczego Piłsudski odwoływał i ponownie powoływał gabinety o podobnych składach i pod tym samym przewodnictwem?
Sanacja: uzdrowienie czy autorytaryzm?
Zmiany w prawodawstwie RP umożliwiły rządzącym przeprowadzenie reform, które miały naprawić kraj. Władze podkreślały konieczność wprowadzania nowych przepisów państwowych, wytykając błędy i rzucając oskarżenia pod adresem gabinetów kierujących państwem przed 1926 r. O obozie sanacyjnym i sytuacji w kraju decydował jednak przede wszystkim Józef Piłsudski, nie pełniąc formalnie żadnych czołowych funkcji państwowych.
Kolejne miesiące po przewrocie majowym były okresem umacniania władzy. W 1927 r. utworzono Bezpartyjny Blok Współpracy z Rządem (BBWR). Skupiał on zwolenników sanacji, a na jego czele stał dawny współpracownik Piłsudskiego, Walery Sławek. Dzięki poparciu Marszałka oraz sprzecznemu z prawem finansowemu wsparciu państwa BBWR wygrał w wyborach 1928 roku.
Po śmierci Józefa Piłsudskiego Walery Sławek został odsunięty od władzy przez nowego marszałka Polski Edwarda Śmigłego‑Rydza i jego współpracowników. W kwietniu 1939 r. Sławek popełnił samobójstwo. Wyjaśnij, dlaczego następca Piłsudskiego chciał wyeliminować z życia publicznego tak zasłużonego piłsudczyka?
W marcu 1928 r. odbyły się wybory, w których BBWR uzyskało 29 proc. głosów w Sejmie i 42 proc. w Senacie. Nie umożliwiało to samodzielnego sprawowania władzy. Podobną siłą dysponowała opozycja socjalistyczna (PPS i PSL‑Wyzwolenie). W sejmie dochodziło do niezdrowych sporów, awantur, wyzwisk, a nawet bójek. W 1929 r. Piłsudski zadecydował o powołaniu pozaparlamentarnego rządu Kazimierza Świtalskiego. Znalazło się w nim wielu wojskowych.
Do opozycji sukcesywnie przechodziły wszystkie ugrupowania polityczne niezwiązane z BBWR‑em. Endecja stworzyła Obóz Wielkiej Polski z Romanem Dmowskim na czele, który skupiał środowiska narodowe i katolickie. Stanowił on najsilniejszą organizację prawicową, a jego radykalizacja szła w kierunku haseł nacjonalistycznych i antysemickich, co doprowadziło w 1933 r. do delegalizacji i rozwiązania ruchu. Zdarzały się aresztowania i procesy polityczne działaczy OWP. Odpowiedzią skrajnej prawicy było założenie w 1934 r. Obozu Narodowo‑Radykalnego. Funkcjonował on trzy miesiące, zanim również został rozwiązany przez władze. Przeciwko sanacji szeregi zwarły także partie centrowe i lewicowe: PSL‑Wyzwolenie, PSL‑Piast, Narodowa Partia Robotnicza, PPS, Stronnictwo Chłopskie i Polskie Stronnictwo Chrześcijańskiej Demokracji. Jesienią 1929 r. grupy te utworzyły Centrolew, zapowiadając bezpardonową walkę z reżimem marszałka Piłsudskiego. Odpowiedzią prezydenta było rozwiązanie parlamentu i pozbawienie posłów tego ugrupowania immunitetu.
Podczas wyborów parlamentarnych w listopadzie 1930 r. (które ze względu na potraktowanie opozycji nazywano „brzeskimi”) zdarzały się fałszerstwa wyników. Unieważniono 500 tys. kart do głosowania. Tę rozgrywkę polityczną zwyciężył BBWR, zdobywając 56 proc. miejsc w Sejmie i 68 proc. w Senacie. Po wyborach rola opozycji została ograniczona do minimum.
Animacja
Zapoznaj się z animacją i wykonaj kolejne polecenia.
Film dostępny pod adresem /preview/resource/R18z4WsIr5swo
Nagranie filmowe dotyczące sanacji w drugiej Rzeczpospolitej.
Napisz, jakie cechy ustroju autorytarnego można przypisać sanacyjnej Polsce.
Określ, które środowiska niechętne sanacji spotkały się z największymi trudnościami lub represjami. Uzasadnij odpowiedź, podając przykłady.
Opozycja wobec rządów sanacji - Front Morges
Opozycja w czasach sanacyjnych nie miała wielu możliwości prowadzenia działań legalnych i skutecznych, nawet poza parlamentem. Część czołowych polityków antysanacyjnych wyemigrowała i z zagranicy prowadziła agitację polityczną. Najsilniejsze ugrupowanie powstało z inicjatywy gen. Władysława Sikorskiego, Ignacego Paderewskiego, Józefa Hallera i Wojciecha Korfantego w szwajcarskiej miejscowości Morges. Porozumienie, nazywane Front Morges, skupiało środowiska chrześcijańskie i centrowe. Jego przywódcy planowali, iż po obaleniu sanacyjnej dyktatury prezydentem zostanie Paderewski, a premierem Wincenty Witos. Funkcjonowanie liderów Frontu poza granicą RP nie mogło dać zadowalających rezultatów i poważnie ograniczało zdobycie popularności oraz przeszkadzało w sprawnym działaniu na terenie kraju. Podjęte przez Front kroki doprowadziły jednak do powstania w 1937 r. Stronnictwa Pracy, które było połączeniem Polskiego Stronnictwa Chrześcijańskiej Demokracji, Narodowej Partii Robotniczej i Związku Hallerczyków.
Obóz odosobnienia w Berezie Kartuskiej
Symbolem polityki sanacyjnej wobec przeciwników pozostaje otwarty 12 lipca 1934 r. obóz odosobnienia w Berezie Kartuskiej. Bezpośrednią przyczyną jego utworzenia było zabójstwo wicepremiera i ministra spraw wewnętrznych Bronisława Pierackiego. Został on zastrzelony przez członków Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów (OUN). Obóz szybko stał się postrachem głównie dla przeciwników sanacji: narodowców, komunistów, a także działaczy innych radykalnych środowisk. W Berezie osadzano na podstawie decyzji administracyjnej bez prawa apelacji na okres trzech miesięcy. Osadzenie mogło być przedłużone na kolejne trzy miesiące. Zdarzały się przypadki osadzenia trwającego nawet rok. Wśród najbardziej znanych polityków II RP skierowanych do Berezy zaleźli się między innymi działacze komunistyczni: Franciszek Jóźwik i Roman Zambrowski, nacjonaliści: Bolesław Piasecki i Bolesław Świderski. Za skrytykowanie polityki zagranicznej i obronnej na 17‑dniowy pobyt w Miejscu Odosobnienia skazano także cenionego konserwatywnego publicystę i pisarza Stanisława Mackiewicza.
Bereza była czymś w rodzaju łagodnego sowieckiego łagru czy niemieckiego obozu koncentracyjnego tej doby. Kierowani tam ludzie poddawani byli szykanom, drylowi, biciu oraz przymusowi bezsensownej pracy. Zasady kierujące życiem obozowym były niezwykle okrutne i rygorystyczne, a wobec osadzonych stosowano sadystyczne metody represji. Pobyt w tym najcięższym z aresztów II RP miał być dla nich ciężkim doświadczeniem.
Trenuj i ćwicz
Przyjrzyj się zdjęciu i odpowiedz na pytania.
Zapoznaj się z tekstem źródłowym, fragmentem wspomnień żony Józefa Piłsudskiego, Aleksandry, i wykonaj polecenia.
WspomnieniaPrzy końcu lat dwudziestych można już było dostrzec pierwsze oznaki poprawy w wielu ważnych dziedzinach. Stanowisko wojska w państwie zostało oparte na nowych podstawach; złoty ustabilizował się, w całym państwie zapanowała atmosfera stałości i bezpieczeństwa. Rozrastał się przemysł; handel morski wzrósł tak dalece, że port gdyński nie mógł sprostać nowym zadaniom. […] Wzrastało stopniowo ogólne bogactwo kraju. Podczas gdy w roku 1928 w Pocztowej Kasie Oszczędności złożonych było 160 milionów złotych, to w 1937 suma ta sięgała 917 milionów. A trzeba zawsze pamiętać, że zaczynaliśmy budowanie państwa z niczego, w kraju zdewastowanym przez eksploatacyjną gospodarkę zaborców i straszliwe zniszczenia wojenne. Państwo zaczynało życie przy pustkach w skarbie […]. W dziedzinie społecznej dokonaliśmy wiele Ustawodawstwo społeczne już od czasów Naczelnika Państwa z 1918 r. w listopadzie, wysunęło na tym polu Polskę na jedno z pierwszych miejsc w Europie. Najcięższy problem Polski niepodległej stanowiło przeludnienie wsi i nierówny podział ziemi. Na skutek tego wzrastało na wsi bezrobocie, a małorolni często cierpieli nędzę. A ponieważ przyrost naturalny stale się zwiększał, rozwiązanie problemu wsi stawało się coraz trudniejsze. Reforma rolna mogła tylko częściowo usunąć nierówności i wady struktury rolnej odziedziczonej po zaborach. Ale nie była w stanie rozwiązać tego problemu w całości. Toteż rządy szły w kierunku rozbudowy ośrodków przemysłowych i gdyby nie wybuch wojny, to i ta dziedzina społeczno‑gospodarcza byłaby niewątpliwie pomyślnie rozwiązana.
Źródło: Aleksandra Piłsudska, Wspomnienia, Warszawa 1989, s. 306.
Przyjrzyj się plakatowi i wykonaj polecenie.
Zapoznaj się z tekstem źródłowym i wykonaj polecenia.
Rewolucja moralnego niepokojuTwierdzenie piłsudczykowskiej propagandy, jakoby w maju 1926 r. Polska znalazła się u progu upadku, trąciły grubą przesadą. Owszem, Konstytucja marcowa zawierała wiele niefortunnych rozwiązań, co nie znaczy wcale, by uniemożliwiały one funkcjonowanie machiny państwowej. […] funkcjonujący prawie dwa lata rząd Władysława Grabskiego zapisał na swoim koncie posunięcia zapewniające krajowi stabilność w sferze gospodarczej i politycznej.
Lansowany przez piłsudczyków wizerunek Polski rozkradanej przez aferzystów należy również odłożyć między bajki. Kiedy po przewrocie majowym nowe władze zabrały się energicznie do ścigania winnych nadużyć i malwersacji, zdołały posadzić na ławie oskarżonych zaledwie kilka osób. Podobnie nie wytrzymują krytyki opinie, iż gospodarce polskiej groziło wiosną 1926 r. załamanie lub też, że w tym okresie sytuacja międzynarodowa kraju zmieniła się drastycznie na gorsze. Była zła od dawna.
Tak w Polsce, jak w innych państwach tego regionu Europy, demokracja parlamentarna miała wiele słabych stron. Politykom brakowało doświadczenia i znajomości reguł sprawowania władzy, przeróżne „kanapowe” stronnictwa były partiami tylko z nazwy. Owe słabości, posiadające swe źródło w braku tradycji wolnościowych i niskim poziomie kultury politycznej, zostały spotęgowane przez wady przyjętych rozwiązań ustrojowych. W Polsce należało do nich obdarzenie sejmu dużymi uprawnieniami, przy równoczesnym ograniczeniu kompetencji władz wykonawczych. Nie można jednak twierdzić, że parlamentaryzm skompromitował się jakąś wyjątkową nieskutecznością. Przeciwnie, biorąc pod uwagę skalę stojących przed nim problemów, okazywał się on wielokroć systemem całkiem sprawnym. Dokonania ustawodawcze polskiego parlamentu do roku 1926 nie ustępowały tym z lat po przewrocie […].
Źródło: Andrzej Chojnowski, Rewolucja moralnego niepokoju, „Gazeta Wyborcza” 23.
Zapoznaj się z ilustracją na okładce pisma „Cyrulik Warszawski” i odpowiedz na pytanie.
Słownik
ustrój państwa, w którym zachowane są pozory demokracji, ale władzę sprawuje jednostka lub grupa osób ze wsparciem elit – Kościoła, wojska, policji itp.; prawa obywatelskie są ograniczone, władza wprowadza zakazy ograniczające działalność opozycji, wybory mogą być fałszowane; władza oparta jest na niepodważalnym autorytecie wodza
organizacja polityczna utworzona w 1927 r. przez Walerego Sławka, bliskiego współpracownika Józefa Piłsudskiego; skupiała ugrupowania polityczne, mniejszości narodowe, dołączyło też do niej kilku posłów z Polskiej Partii Socjalistycznej i Polskiego Stronnictwa Ludowego‑Piast; BBWR odcinał się od lewicy, dążył do ograniczenia wpływów endecji i otwierał się na środowiska konserwatywne i związane z gospodarką; przez cały okres istnienia, do 1935 r., dążył do utrzymania i umocnienia posiadanej władzy; za jego kontynuację uważa się Obóz Zjednoczenia Narodowego
władza jednostki lub wąskiej grupy niewybierana przez społeczeństwo w wolnych wyborach i pozostająca poza kontrolą społeczną; charakterystyczne dla dyktatury są używanie siły wobec przeciwników politycznych, brak szacunku wobec praw obywatelskich, brak poszanowania idei państwa prawa; dyktatura do zaprowadzania posłuszeństwa wykorzystuje wojsko i policję; dyktatorzy kontrolują nie tylko politykę kraju, lecz także całe życie członków społeczeństwa
porozumienie działaczy stronnictw centrowych na emigracji, opozycyjnych do obozu sanacyjnego; powstało w 1936 r. z inicjatywy gen. Władysława Sikorskiego i Ignacego Paderewskiego; celem porozumienia była walka z rządami sanacji w Polsce i prowadzoną przez nią polityką zagraniczną; porozumienie zostało zawarte w szwajcarskiej miejscowości Morges, w której mieszkał Ignacy Paderewski, stąd też pochodzi jego nazwa
(1882–1941) matematyk, profesor, poseł na Sejm, podpułkownik saperów Wojska Polskiego, pierwszy premier Polski po przewrocie majowym. Był premierem pięciu rządów Rzeczypospolitej, senatorem, a w latach 1919–1920 kierownikiem Ministerstwa Kolei Żelaznych. Po zajęciu Lwowa przez niemiecki Wehrmacht w 1941 r. został rozstrzelany na rozkaz Heinricha Himmlera
polityczny proces sądowy aresztowanych przez władze sanacyjne przywódców opozycyjnego Centrolewu, przeprowadzony w dniach 26 października 1931 r. – 13 stycznia 1932 r. przed Sądem Okręgowym w Warszawie; posłów aresztowano po wcześniejszym rozwiązaniu sejmu i wygaśnięciu ich immunitetów; podczas pobytu w więzieniu w Brześciu osadzonych traktowano brutalnie: bito ich i szykanowano, pozorowano egzekucje, więźniom nie pozwolono na kontakt z obrońcami i członkami rodzin; oficjalny komunikat rządowej prasy jako powody aresztowania „szeregu posłów”, których nie wymienił z nazwiska, podał przestępstwa kryminalne, takie jak kradzieże, oszustwa i przywłaszczenia; wśród zarzutów politycznych wymieniono strzały do policji, nawoływanie do nieposłuszeństwa władzom, wystąpienia antypaństwowe; część skazanych polityków podporządkowała się orzeczeniu sądu i zgłosiła do odbycia kary (od 1,5 roku do 3 lat pozbawienia wolności, wszyscy zostali przedterminowo uwolnieni); pozostali oskarżeni udali się na emigrację
(z łac. sanatio – uzdrowienie) potoczna nazwa obozu rządzącego w Polsce w latach 1926–1939; powstało z inicjatywy Józefa Piłsudskiego i działało pod jego przewodnictwem; po śmierci Marszałka w 1936 r. obozem kierował Edward Śmigły‑Rydz; nazwa ugrupowania powstała w związku z głoszonym przez zwolenników Piłsudskiego hasłem „sanacji moralnej” – naprawy moralnej oraz życia publicznego w Polsce
wybory parlamentarne przeprowadzone w Polsce 16 listopada 1930 r., które odbyły się z naruszeniem demokratycznych zasad: stosowano naciski administracyjne, fałszowano wyniki (BBWR uzyskał 55 proc. mandatów); wybory te oznaczały przejście grupy rządzącej do polityki dyktatury; nazwa pochodzi od twierdzy w Brześciu, gdzie wcześniej osadzono polityków opozycji krytykujących działania rządu (m.in. Wincenty Witos, Norbert Barlicki, Herman Lieberman, Wojciech Korfanty)