Wydrukuj Pobierz materiał do PDF Pobierz materiał do EPUB Pobierz materiał do MOBI Zaloguj się, aby skopiować i edytować materiał Zaloguj się, aby udostępnić materiał Zaloguj się, aby dodać całą stronę do teczki
RVji5wGhWfjKp
Obraz przedstawia tumult bitewny. Na pierwszym planie mężczyzna w czerwonej todze i białej koszuli narzuconej pod togą, ze złotym wieńcem laurowym, zwrócony jest frontem korpusu do widza, głowa ukazana z profilu. Lewa dłoń i lewa noga wysunięte od ciała, ręka uniesiona, noga w pozie ślizgu. W prawej ręce podtrzymuje pozłacaną zbroję. Po lewej stronie ilustracji tłum wojowników, na pierwszym planie postać odwrócona tyłem do widza, z tarczą ukazującą wizerunek wilczycy karmiącej braci‑założycieli Rzymu. Po prawej stronie spłoszony koń z uzdą, opierający się na dwóch tylnych nogach, zasłoniętych przez kolejną grupę wojowników z tarczami, wiwatującymi. U dołu widoczne ciało nieżywego mężczyzny. W tle płonące zabudowania na wzgórzach.

Rzym – czas podbojów

Jean‑Auguste‑Dominique Ingres, Romulus- zwycięzca Akrona, 1812, tempera, Państwowa Wyższa Szkoła Sztuk Pięknych w Paryżu
Źródło: domena publiczna.

Rzymskie legiony

RHohR1XLVkyYO1
Rzymski legionista
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., Dariusz Bufnal., licencja: CC BY 3.0.

Rzymianie zasłynęli przede wszystkim jako wielcy zdobywcy. Przez stulecia podporządkowywali sobie ogromne terytoria, na których szybko rozciągali swoją władzę. W realizowaniu polityki podbojów kluczowe znaczenie miała doskonale zorganizowana armia.
Jej podstawową jednostką taktyczną
był legionLegionlegion. Za czasów republiki liczył
on 4200 pieszych i 300 konnych żołnierzy. Liczba legionów zmieniała się na przestrzeni wieków, dochodząc
do ok. 30 za czasów cesarstwa. Wojska rzymskie przechodziły reformy, związane z organizacją i taktyką walki. Jedną z ich charakterystycznych formacji był 'żółw' (łac. testudo). Polegał on na ściśnięciu się żołnierzy i osłonięciu zgrupowania przy pomocy tarcz - od boku, frontu i góry. Uniemożliwiało to przeciwnikowi skuteczne ostrzelanie legionu za pomocą strzał i pocisków z procy, a żołnierze rzymscy mogli w tej formacji względnie bezpiecznie przemieszczać się zarówno
na polu bitwy, jak i podczas oblężenia.

Legion
Ciekawostka

Legiony rzymskie po dziś dzień stanowią symbol potęgi i chwały Rzymu.
Na przestrzeni wieków wiele formacji wojskowych odwoływało się do ich tradycji, np. Legiony Polskie we Włoszech w czasie wojen napoleońskich lub Legiony Polskie w czasie I wojny światowej.

Wojny punickie

RofKr9yhyrU441
Rysunek rzymskiego okrętu z "krukiem' - ruchomym pomostem zakończonym hakami. Wbijano je w pokład wrogiego okrętu, co powodowało sczepienie się obu statków i umożliwiało walkę na pokładach celem przejęcia wrogiej jednostki. "Kruka" zastosowali Rzymianie w czasie I wojny punickiej
Źródło: licencja: CC BY-SA 2.5.

Po podboju Italii Rzymianie skierowali swoją uwagę na Sycylię. Spotkało się to z reakcją założonej przez Fenicjan i leżącej na północy Afryki Kartaginy, która na Sycylii miała swoje kolonie. Była także potęgą morską, która nie miała sobie równych w ówczesnym świecie. Rzymianom brakowało floty wojennej, dlatego szybko przystąpili do jej budowy, wykazując się przy tym wielką wynalazczością. Starcia między Rzymem a Kartaginą, w których stawką była dominacja na Morzu Śródziemnym, przeszły do historii jako wojny punickieWojny punickie (bella punica)wojny punickie. Nazwa ta pochodzi od słowa 'Punijczycy'. Rzymianie określali tym mianem Fenicjan zamieszkujących Kartaginę, czyli inaczej – Kartagińczyków. I wojna punicka (lata 264–241 p.n.e.) była wojną wielkich bitew morskich. W jej wyniku Rzymianie przyłączyli do swego państwa Sycylię. Pokonani Kartagińczycy musieli też zapłacić Rzymianom ogromną daninę nałożoną na pokonane państwo. Po kilku latach Rzymianie odebrali im także Sardynię i Korsykę. Kartagińczycy utracili kontrolę nad Morzem Śródziemnym i zrozumieli,
że jedyną szansą na skuteczne przeciwstawienie się Rzymowi będzie rozbudowa ich imperium na lądzie, na terenie Hiszpanii.

Wojny punickie (bella punica)

Wojna wybuchła na nowo, kiedy Hannibal, wielki wódz Kartaginy, zaatakował sprzymierzone z Rzymianami miasto Saguntum. Rozpoczęła się II wojna punicka (lata 218–201 p.n.e.). Hannibal opracował śmiały plan ataku na Italię, pozyskawszy do walki przeciw Rzymowi niedawno ujarzmione przez niego ludy. Morze kontrolowała flota rzymska, dlatego postanowił wyruszyć drogą lądową i wejść na Półwysep Apeniński
od strony północnej. Droga wiodła przez Hiszpanię i Galię, a następnie przez Alpy. Zaskoczenie Rzymian było tak duże, że Hannibal wygrał wiele walk, wśród których najsłynniejsza jest bitwa pod Kannami w 216 r. p.n.e. – największa klęska wojenna w historii Rzymu. Wodzowie armii rzymskiej postanowili unikać starcia z samym Hannibalem i zaatakować jego italskich sojuszników. Osłabiało to główne siły Kartagińczyków, którzy walczyli o przetrwanie na wrogim terytorium. W ten sposób coraz skuteczniej odcinali Hannibala od dostaw i wypierali go do południowej części Italii. Gdy obie strony były już bardzo wyczerpane wojną, Rzymianom udało się przejąć inicjatywę i rozpoczęli kontratak, wysyłając swoją armię do Afryki. Ostatecznie wojsko Hannibala zostało rozbite w 202 r. p.n.e. w bitwie pod Zamą. Kartagina oddała Rzymianom Hiszpanię i wyspy na Morzu Śródziemnym. Ponadto przekazała im swoją flotę, podporządkowała politykę zagraniczną Rzymowi oraz zobowiązała się do wieloletniej, ogromnej kontrybucjiKontrybucjakontrybucji. Po III wojnie punickiej (lata 149–146 p.n.e.) Kartagina została zrównana z ziemią.

Ciekawostka
RNzUOTS1PjnZm1
Domenico Fetti, Archimedes
Źródło: domena publiczna.

Grek Archimedes, jeden z największych filozofów i matematyków starożytności, zginął w czasie zdobycia Syrakuz przez Rzymian w okresie II wojny punickiej. Jego śmierć opisał grecki filozof i pisarz Plutarch.

Wtedy Archimedes miał uwagę zajętą jakimś rysunkiem i, pogrążony duszą i wzrokiem w rozmyślaniach,
nie zauważył ani wtargnięcia Rzymian, ani zdobycia miasta, gdy nagle stanął przed nim jakiś żołnierz i oznajmił mu, że wzywa go Marcellus [czyli zdobywca Syrakuz]. Archimedes odmówił pójścia za nim, dopóki nie doprowadzi zadania do końca i nie znajdzie dlań dowodu. Żołnierz wpadł w gniew i, wydobywszy miecz, zabił go
.

Wedle innej wersji Archimedes, zajęty kreśleniem figur geometrycznych
na piasku, krzyknął do rzymskiego legionisty, zanim ten pozbawił go życia:
'Nie niszcz moich kół!'.

Polecenie 1

Przypomnij, jaki pierwotnie obszar zajmowały Rzym i ziemie Latynów, zanim doszło do podboju Italii.

Napisz nazwę ludu dominującego na Półwyspie Apenińskim, który został podbity przez Rzymian.

Wyjaśnij, korzystając z mapy, jak zmieniał się zasięg władzy Rzymu po kolejnych wojnach punickich.

RTVHIHFQgLoMA
(Uzupełnij).

Poszukaj informacji w wiarygodnych źródłach na temat przebiegu pierwszej wojny punickiej.

R1KT62TpLJLGr
(Uzupełnij).
R18bg2zO5XFJP1
Wojny punickie
Źródło: Krystian Chariza i zespół., licencja: CC BY 3.0.
1
Ćwiczenie 1
R14ItU1LwnCYU1
zadanie interaktywne
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
R2aGheQBLHshI
Ćwiczenie 1
Odpowiedz na pytanie. Przed I wojną punicką Rzym kontrolował: Możliwe odpowiedzi: 1. Italię, 2. Hiszpanię, 3. Galię, 4. Afrykę
Kontrybucja

Legenda Hannibala

RqjgEYsJwq3bO
Popiersie Hannibala
Źródło: domena publiczna.

Hannibal do tej pory jest uważany za jednego z najwybitniejszych przedstawicieli świata starożytnego. Polityk, dowódca wojskowy, a także filozof, który wpłynął na losy Kartaginy. Od najmłodszych lat był wprowadzony w wojenne arkana przez swojego ojca. Uczył się taktyki, dyscypliny i strategii. Ze względu na znajomość języków obcych jednał sobie oddziały złożone z przedstawicieli wielu nacji.

Polibiusz, grecki historyk, opisał go następująco:

Polibiusz Dzieje Rzymu

Polibiusz o Hannibalu

[Hannibal] prowadził ze sobą Afrykanów, Hiszpanów, Celtów, Liguryjczyków, Italów i Greków, ludzi, którzy naturalnie nie mieli ze sobą nic wspólnego, jeśli chodzi o prawo, zwyczaje, język czy w jakikolwiek inny sposób. Co więcej – dzięki umiejętnościom przywódczym potrafił narzucić swój autorytet pojedynczym głosem i własną wolą nawet ludziom tak całkiem różnego pochodzenia.

rczp_001 Źródło: Polibiusz, Dzieje Rzymu, [w:] tegoż, Dzieje, t. II, tłum. S. Hammer, Wrocław 1962.
Polecenie 2

Wytłumacz, jakie korzyści chciał odnieść Hannibal, rekrutując do swojej armii żołnierzy pochodzących z różnych ludów.

R1csV0ip5dkV3
(Uzupełnij).

Hannibala złamał dopiero dowódca rzymski Scypion, zwany Afrykańskim, który pokonał go w bitwie pod Zamą w 202 r. p.n.e. Wódz Kartagińczyków popełnił samobójstwo na wygnaniu w 189 r. p.n.e. zażywając truciznę, noszoną w pierścieniu  podarowanym przez ojca.

Legenda Hannibala była tak silna, iż Rzymianie ukuli powiedzenie: Hannibal ante portas! (łac. 'Hannibal u bram'), które stało się synonimem nadchodzącego zagrożenia.

R1ROBYbSIaXdF1
Niccolò Possino, Hannibal podróżujący przez Alpy na słoniu
Źródło: domena publiczna.
Polecenie 3

Opisz, jaką funkcję w czasie walk pełniły słonie bojowe i jaką przewagę mogły dawać ujeżdżającym je żołnierzom.

R1DANbxiX70nU
(Uzupełnij).

Podbój Macedonii i Grecji. Prowincje zachodnie

Od czasu wojen punickich Rzym zaczął w III i II w. p.n.e. przyłączać zdobyte tereny jako prowincjeProwincjaprowincje. Oddawano je w zarząd byłym urzędnikom, zwykle byłym konsulom i pretorom.

Prowincja

Po pokonaniu Kartaginy rozpoczęła się ekspansja Rzymu we wschodniej części Morza Śródziemnego i podbój świata greckiego. Kolejna wojna z królestwem Macedonii zakończyła się wygraną przez Rzym w 168 r. p.n.e. bitwą pod Pydną. W jej  wyniku z Macedonii uczyniono cztery odrębne republiki rzymskie płacące Rzymowi trybut, czyli daninę składaną przez pokonaną stronę. Rzym stał się niekwestionowaną potęgą na greckim Wschodzie. W 146 r. p.n.e. Macedonia z Grecją zostały rzymskimi prowincjami. W 30 r. p.n.e. Rzym podbił Egipt. Tak zakończył się okres podbojów świata greckiego, które uczyniły z Morza Śródziemnego 'wewnętrzne' morze Rzymian. Określali je odtąd „mare nostrum”, co oznacza: 'nasze morze'.

Inny charakter miały rzymskie działania wojskowe na Zachodzie w II w. p.n.e. Rzymianie toczyli tutaj ciężkie i długotrwałe wojny, zwłaszcza w północnej Italii i Hiszpanii. Podbój Celtów i Ligurów zakończył się pod koniec II w. p.n.e. Rzymianie stworzyli w ten sposób podstawy przyszłej prowincji, zwanej Galią Przedalpejską.

Skutkiem II wojny punickiej była obecność wojsk rzymskich w Hiszpanii. Rzymianie stworzyli tam dwie prowincje, tzw. Hiszpanię Bliższą i Hiszpanię Dalszą. Był to region o wielkim strategicznym i gospodarczym znaczeniu ze względu na kopalnie metali.

Polecenie 4

Na podstawie galerii map poniżej odpowiedz na pytania i wykonaj polecenia:

  • Wskaż tereny, które Rzymianie podbili w II w. p.n.e.

  • W którym wieku powierzchnia cesarstwa rzymskiego była największa?

  • Podaj nazwy obszarów, które zostały włączone do imperium rzymskiego w drugiej połowie I w p.n.e.

  • Ustal, które współczesne państwa leżą na obszarze zajmowanym przez imperium rzymskie w II w n.e.

R1NXuSk3KtgC4
(Uzupełnij).

Wypisz okoliczności zburzenia Kartaginy w czasie III wojny punickiej.

R1LKCtnR1KWIx
(Uzupełnij).
Ciekawostka

W czasie podbojów zwycięski wódz rzymski miał prawo odbyć tzw. triumf, który przybierał postać uroczystej parady. Na początku pochodu prezentowano łupy. Następnie szli jeńcy wojenni. Za nimi podążali senatorowie i urzędnicy, po nich sam wódz, dalej – jego oficerowie i żołnierze. Procesja posuwała się wolno, zdarzało się, że przemarsz trwał nawet kilka dni. Kulminację triumfu stanowiły ofiary składane Jowiszowi, głównemu bogowi rzymskiemu. Na zakończenie odbywały się wystawne biesiady. Ku czci zwycięskiego wodza bito monety i wznoszono różnego rodzaju pomniki.

Polecenie 5

Wyjaśnij, jaki cel miało prowadzenie w zwycięskiej procesji jeńców wojennych.

RASz5fjFwevng
(Uzupełnij).
tBAqa5C0dR_0000004I

Powstanie Spartakusa

Wojny punickie spowodowały ogromne straty w gospodarce rolnej Italii, gdyż chłopi‑żołnierze na całe lata byli odrywani od uprawy ziemi, a same walki przynosiły wielkie zniszczenia. Aby zastąpić w pracy nieobecnych rolników, władze rzymskie sprowadzały do Italii setki tysięcy niewolników, których dostarczały kolejne podboje. W III i II w. p.n.e. wojska rzymskie wielokrotnie stawały przed koniecznością tłumienia buntów zniewolonej ludności. Największe powstanie wybuchło na początku I w. p.n.e. Wzięły w nim udział dziesiątki tysięcy uczestników, a na jego czele stanął Spartakus. Rzymianie ponieśli w starciach z powstańcami wiele klęsk. Dopiero wybitnemu wodzowi Krassusowi udało się dzięki koncentracji aż 8 legionów (czyli kilkudziesięciu tysięcy żołnierzy) pokonać armię Spartakusa. Przywódca powstania zginął na polu walki, a tysiące niewolników ukrzyżowano na drodze z Rzymu do Kapui.

RCwpT0vOnQYA31
Hermann Vogel, Śmierć Spartakusa, 1882 r.
Źródło: domena publiczna.

Dotychczasowy porządek społeczny w Rzymie uległ zachwianiu. Do tej pory opierał się on na sojuszu arystokracji z ludem, utrzymywanym w celu prowadzenia podbojów, na których korzystała duża część obywateli. Tradycyjne stosunki między zamożną elitą a masami ubogich opierały się na osobistych relacjach pomiędzy patronemPatronpatronem a klientemKlientklientem. Członkowie stanu senatorskiego zapewniali ochronę i protekcję, a klienci – głosy na zgromadzeniach. Na skutek podbojów kontrasty społeczne się pogłębiały. Stało się tak, kiedy zyski z działań wojennych zaczęła zawłaszczać niewielka grupa ludzi, a masy ubogich znalazły się poza zasięgiem tradycyjnych sieci powiązań, pozostawione same sobie. Niezadowolone wyczekiwały nowych przywódców, którzy byli im w stanie obiecać poprawę sytuacji.

Patron
Klient
1
Ćwiczenie 2
RDvJO6DWBVykF1
zadanie interaktywne
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
tBAqa5C0dR_0000004Z

Podsumowanie

R1VRw79A0DVvR
Ćwiczenie 3
Połącz w pary daty z wydarzeniami. 216 p.n.e. Możliwe odpowiedzi: 1. Grecja i Macedonia rzymskimi prowincjami, 2. początek drugiej wojny punickiej, 3. Egipt rzymską prowincją, 4. początek pierwszej wojny punickiej, 5. bitwa pod Kannami 264 p.n.e. Możliwe odpowiedzi: 1. Grecja i Macedonia rzymskimi prowincjami, 2. początek drugiej wojny punickiej, 3. Egipt rzymską prowincją, 4. początek pierwszej wojny punickiej, 5. bitwa pod Kannami 218 p.n.e. Możliwe odpowiedzi: 1. Grecja i Macedonia rzymskimi prowincjami, 2. początek drugiej wojny punickiej, 3. Egipt rzymską prowincją, 4. początek pierwszej wojny punickiej, 5. bitwa pod Kannami 146 p.n.e. Możliwe odpowiedzi: 1. Grecja i Macedonia rzymskimi prowincjami, 2. początek drugiej wojny punickiej, 3. Egipt rzymską prowincją, 4. początek pierwszej wojny punickiej, 5. bitwa pod Kannami 30 p.n.e. Możliwe odpowiedzi: 1. Grecja i Macedonia rzymskimi prowincjami, 2. początek drugiej wojny punickiej, 3. Egipt rzymską prowincją, 4. początek pierwszej wojny punickiej, 5. bitwa pod Kannami
Ćwiczenie
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
1
Ćwiczenie 4
RrNtxPTu7776x1
zadanie interaktywne
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Scharakteryzuj konstrukcję rzymskich okrętów wojennych.

R1AGvXPBBuX1u
(Uzupełnij).

Polecenia

  1. Wyjaśnij, jakie były przyczyny rzymskich podbojów.

  2. Wymień w kolejności chronologicznej działania wojenne prowadzone przez Rzym.

  3. Wytłumacz, jakie były przyczyny I wojny punickiej i krótko opisz jej przebieg.

  4. Opisz przebieg II wojny punickiej.

  5. Stwórz tabelę uwzględniającą skutki społeczne i polityczne podbojów.