Wróć do informacji o e-podręczniku Wydrukuj Pobierz materiał do PDF Pobierz materiał do EPUB Pobierz materiał do MOBI Zaloguj się, aby dodać do ulubionych Zaloguj się, aby skopiować i edytować materiał Zaloguj się, aby udostępnić materiał Zaloguj się, aby dodać całą stronę do teczki

T. Składniowe środki stylistyczne

1. Cele lekcji:

a) Wiadomości:

  1. Uczeń poznaje lub powtarza poznane środki stylistyczne.

b) Umiejętności:

  1. Potrafi rozpoznawać i nazywać je w tekście.

  2. Wskazuje na cele stosowania składniowych środków stylistycznych w poezji.

  3. Interpretuje składniową stronę utworów.

2. Metoda i forma pracy:

  1. Opis – metoda podająca.

  2. Pogadanka.

  3. Praca w grupach.

3. Środki dydaktyczne:

  1. Prezentacja multimedialna „Składniowe środki stylistyczne”.

  2. Karta pracy.

4. Przebieg lekcji:

Lekcję proponuję rozpocząć od podyktowania tematu i omówienia środków stylistycznych wspólnie z uczniami. W tym celu można posłużyć się konspektem i metodą podającą lub skorzystać z prezentacji multimedialnej „Składniowe środki stylistyczne” w celu urozmaicenia lekcji lub powtórzenia poznanych już wiadomości.

1. POWTÓRZENIE – wielokrotne wystąpienie tego samego elementu językowego w obrębie określonego odcinka wypowiedzi. Wyróżnia się powtórzenia leksykalne: anafora, epifora, refren i powtórzenia brzmieniowe: aliteracja, instrumentacja głoskowa, rym.

  • ANAFORA – powtórzenie tego samego słowa lub zwrotu na początku kolejnych segmentów wypowiedzi, np. „Usłyszałem cichy szelest godzin nieżywych. Usłyszałem cichy krok rozpaczy idącej ku mnie.” (S. Żeromski, Popioły).

  • EPIFORA – powtórzenie tego samego słowa lub zwrotu na końcu kolejnych segmentów wypowiedzi, np. „Nie idzie, ale skrada się przez życie,/ Czołga się przez życie,/ sunie przez życie/ Ślimaczym, śliskim śladem”. (A. Kamieńska, Iść przez życie)

  • REFREN – powtórzenie dosłowne lub z niewielkimi zmianami części wersu, całego wersu lub całej strofy w tych samych, stałych miejscach. Refren występuje zwykle w utworach o charakterze pieśniowym. Powtarzany element może służyć wyłącznie czystej ekspresji, np. „oj, da dana…” lub może zawierać motyw przewodni utworu. Refren sugeruje więc rytmiczność wiersza lub zwraca uwagę na coś ważnego.

  1. APOSTROFA – bezpośredni, patetyczny zwrot do osoby, zjawiska lub upersonifikowanego przedmiotu, np. „Luno! Ty córo niebios wysoka, / Boskiej podobna Temirze!” (F.D. Kniaźnin, Do księżyca).

    • INWOKACJA – rozwinięta apostrofa rozpoczynająca poemat epicki, w której autor zwraca się do muzy lub istoty boskiej z prośbą o coś (zwykle o natchnienie i roztoczenie opieki nad powstającym dziełem), np. „Muzo! Męża wyśpiewaj, co święty gród Troi zburzywszy, długo błądził…” (Homer, Odyseja)

  2. PYTANIE RETORYCZNE – pytanie, na które nie wymagana jest odpowiedź. Stawia się go nie dla uzyskania informacji, tylko dla wyeksponowania celu wypowiedzi i jej sproblematyzowania. Pytania retoryczne podkreślają przekonania mówcy, angażują słuchaczy apelując do ich współudziału, np. „Coś ty Atenom zrobił, Sokratesie, / Że ci ze złota statuę lud niesie, / Otruwszy pierwej?...” (C.K. Norwid, Coś ty Atenom zrobił, Sokratesie)

  3. PRZERZUTNIA – rozbieżność między granicą wersu a granicą jednostki składniowej. Łączy sąsiadujące wersy, urozmaica tok rytmiczny wiersza, uwydatnia ciężar znaczeniowy pewnych słów, np. „Czemu wysuszyć ogniem nie próbuję / Płaczu? Czemu tak z ogniem postępuję, / Że go nie gaszę, w płaczu opływając?” (J.A. Morsztyn, Cuda miłości).

  4. ANTYTEZA – (przeciwstawienie) – łączenie w jedna frazę skontrastowanych znaczeniowo wyrazów lub zdań. Zdania łączy się na zasadzie ich jaskrawej sprzeczności, np. „Lepiej z mądrym zgubić niż z głupim znaleźć”; „Pełno nas a jakoby nikogo nie było” (J. Kochanowski, Tren VIII). Spiętrzenie antytez jest charakterystycznym elementem poezji barokowej.

  5. INWERSJA – (szyk przestawny) – naruszenie, odwrócenie szyku zdania, czyli taki szyk zdania, który odczuwa się jako niezwykły z powodu np. zmiany normalnej kolejności wyrazów lub rozbiciu jednolitych grup składniowych przez wtrącenie słów do nich nie należących, np. (…)”którem nieraz w księżyca pobiałach przemierzał / urocze miasteczko / włodzimierzu” (J. Czechowicz, Westchnienie).

Inwersja nadaje narracji wartki tok, zmienia porządek intonacyjny, uwypukla słowa‑klucze, jest stylizacją np. na język biblijny lub języki obce, służy efektom brzmieniowym oraz podkreśla odmienność poetyckiego języka.

8. ELIPSA – pominięcie w zdaniu lub w wyrażeniu jakiegoś składnika (np. orzeczenia), który przy odbiorze daje się zrekonstruować na podstawie kontekstu. Elipsa jest więc konstrukcją niekompletna, ale zamkniętą znaczeniowo. Często występuje w postaci równoważnika zdania. Elipsa w języku codziennym jest przejawem skrótu myślowego (np. „nie chcę do kina!”) natomiast w języku poetyckim spełnia funkcje ekspresywne, umożliwia kondensację treści i dynamizowanie wypowiedzi literackiej.

PODSUMOWANIE:

Składniowe środki stylistyczne mogą pełnić następujące funkcje:

- eksponowanie wyrazów szczególnie ważnych dla utworu (powtórzenie, anafora, epifora, refren);

- podkreślanie czegoś, wyrażanie uporu, przekonania (epifora, anafora);

- tendencja do skrótowości, brak słów, zachwyt, przerażenie (elipsa);

- wskazanie adresata w liryce bezpośredniej, wyrażanie emocji (apostrofa);

- wstęp wiersza, stylizacja na epos, prośba (inwokacja);

- uwypuklanie słów – kluczy, stylizacja na język biblijny, archaizacja (inwersja);

- zmiana toku wiersza, porządku intonacyjnego, sfery brzmieniowej (przerzutnia, inwersja);

- ukazanie kontrastu (antyteza).

Po omówieniu wyżej wymienionych środków poetyckich możemy przejść do samodzielnej pracy uczniów. W karcie pracy znajdują się fragmenty wierszy. W każdym z nich jest ukryty pewien środek stylistyczny. Zadaniem uczniów jest wskazanie i nazwanie go. Praca może odbywać się w małych grupach (2‑4 osoby), indywidualnie lub wspólnie z nauczycielem na zasadzie pogadanki (kto wie to odpowiada).

Bibliografia:

1. Słownik terminów literackich

2. Adam Kulawik, Poetyka

RaKXXn75ssk27

Pobierz załącznik

Plik DOC o rozmiarze 40.50 KB w języku polskim