w architekturze (głównie sakralnej) pomieszczenie na rzucie półkola, półelipsy, trójliścia, podkowy, trapezu lub wieloboku, zamykające prezbiterium lub nawę (niekiedy nawy boczne i ramiona transeptu), o równej lub mniejszej od nich wysokości i szerokości, wyodrębnione lub wtopione w bryłę budynku. Absyda pojawiła się w świątyniach i bazylikach starożytnego Rzymu; stąd przejęła ją chrześcijańska architektura sakralna; w najwcześniejszych kościołach chrześcijańskich absyda kierowana była ku zachodowi, od ok. V w. ku wschodowi; najbogatszy system absyd wytworzyła architektura koptyjsko‑nubijska i romańska.

część portalu, element dekoracyjny w kształcie łuku, umieszczony nad drzwiami lub oknami, stanowiący część składową arkady.

w architekturze chrześcijańskiej, kościół wielonawowy, o nawie środkowej wyższej od bocznych (przeciwieństwo kościoła halowego). W zależności od przekroju poprzecznego rozróżnia się: - bazylikę właściwą, o nawach krytych odrębnie i nawie środkowej oświetlonej najczęściej przez okna ponad dachami naw bocznych; pseudobazylikę, o nawach krytych wspólnym dachem dwuspadowym i nawie środkowej oświetlonej pośrednio poprzez nawy boczne.

(niem. Presbyterium, wł. presbiterio, łac. presbyterium) przestrzeń kościoła przeznaczona dla duchowieństwa, zazwyczaj wydzielona od nawy głównie lekkim podwyższeniem, balustradą i tęczą; wyodrębniona także w bryle zewnętrznej. Prezbiterium zamykała zwykle ściana prostokątna, półkolista (-apsyda) lub wieloboczna; rzut i bryłę prezbiterium wzbogacały (gł. w architekturze średniowieczne) apsydiole, obejście, wieniec kaplic. W średniowieczu prezbiterium było z reguły orientowane (skierowane na wschód); w niektórych kościołach (zwłaszcza w romańskich tzw. bazylikach dwuchórowych) występowały dwa prezbiteria: od wschodu i zachodu. W prezbiterium znajduje się sanktuarium z ołtarzem głównym, stalle dla kleru oraz wyposażenie służące do obrzędów liturgicznych.

(wł. zoccoló) 1) najniższy nadziemny człon budowli lub poszczególnych elementów architektury (np. kolumny, filaru, portalu), stanowiący ich podstawę konstrukcyjną albo wyłącznie wizualną, na ogół wysunięty uskokowo w stosunku do górnych partii muru, często wyodrębniony odmiennym materiałem, fakturą (np. boniowaniem) i osobnym gzymsem zwanym cokołowym. W większych budynkach występuje na całej dolnej kondygnacji zwany wówczas przyziemiem cokołowym. Stosowany do czasów rzymskich; od renesansu stał się ważnym elementem architektonicznym, zwłaszcza w budownictwie pałacowym; 2) postument.

w architekturze pionowa podpora, najczęściej wolno stojąca, o funkcji podobnej jak kolumna (może mieć również bazę, głowicę, nasadnik), o przekroju wielobocznym (najczęściej czworobocznym, czasem ośmiobocznym), z kamienia, cegły, betonu itp. Filar jest jednym z najdawniejszych elementów dźwigających; szczególnego znaczenia nabrał z chwilą opanowania techniki sklepień.

1) górna, wieńcząca część kolumny, pilastra, filara, ukształtowana plastycznie. Pełni funkcję konstrukcyjną jako człon pośredniczący między podporą i elementami podpieranymi. Jest najstaranniej opracowaną częścią kolumny i ulegała w różnych krajach i epokach przekształceniom. W starożytnym Egipcie stosowano głównie papirusową, palmową i lotosową; te ostatnie w odmianach: kielichowej i pąkowej oraz hatorycką.

halowy kościół (w literaturze naukowej czasem określany słowem hala), budowla sakralna, w której wszystkie nawy mają jednakową wysokość, a nawa główna, pozbawiona okien, oświetlona jest za pośrednictwem naw bocznych. Nawy nakryte są zwykle wspólnym dachem. Liczba naw może być różna - najczęściej występują kościoły trzynawowe, czasem pięcio- i dwunawowe. Kościół halowy odznacza się prostą konstrukcją (rozpór sklepień nawy głównie w znacznej części równoważą sklepienia naw bocznych) oraz zwartym układem przestrzennym (często brak transeptu, nie wyodrębnione prezbiterium). Kościół halowy był szczególnie charakterystyczny dla ceglanej architektury got. Europy Srodkowej w XIV w.

mała kultowa budowla wolno stojąca lub połączona z większym kompleksem architektonicznym, bądź też wyodrębnione wnętrze dla niewielkiej liczby wiernych. (…) W liturgice chrześcijańskiej - niewielka budowla wolno stojąca lub połączona z kościołem, a także wydzielone pomieszczenie z ołtarzem stanowiące część większej budowli, a pełniące wszystkie liturgiczne funkcje kościelne lub ich część.

dekoracyjny element w kształcie dwu- lub czteroramiennego pęku kwiatów czy liści, ułożonego w jednej albo kilku kondygnacjach; wykonywany głównie z kamienia; wieńczył hełmy wież, szczyty, wimpergiwimpergawimpergi, pinaklepinakiel, fiala, sterczynapinakle itp., stanowiąc charakterystyczny motyw architektury gotyckiej.

[łac.], pionowa podpora architektoniczna o przekroju kolistym lub wielokątnym, pełniąca również funkcje dekoracyjną; składa się z trzech części: głowicy, trzonu i bazy, lub przynajmniej z dwóch pierwszych.

gotycka dekoracja z wąskich kamiennych prętów (lasek) o różnych profilach; niekiedy łączone łukami i arkadami, przybierały formę maswerku; szczególnie charakterystyczne dla sztuki późnogotyckiej; stosowano do zdobienia pól elewacji, obramień otworów lub do pionowego podziału otworów okiennych, pól wimperg.

element konstrukcyjny lub dekoracyjny, zakrzywiony i podparty na obu końcach. Łuki dekoracyjne występują głównie na tle murów i są wykonywane w stiuku lub tynku. Łuki konstrukcyjne stosuje się w sklepieniach, do przykrywania wszelkiego typu otworów, jako przęsła mostów, wiaduktów itp.

łuk służący głównie do przekrywania otworów, wzmacniania ścian (łęki odciążające), stosowane są też w sklepieniach; ich zadaniem jest przeniesienie na boki ciężaru własnego i dźwiganego.

dekoracja arch. charakterystyczna dla sztuki gotyckiej;  składał się z elementów geometrycznych. (laskowań, kół, odcinków koła, stylizowanych trój- i czteroliści, rybich pęcherzy) wykonanych w kamieniu i cegle; maswerk stosowano do wypełniania głównie ażurowych otworów okiennych, rozet, przeźroczy, wimperg, balustrad i in. elementów arch.; niekiedy także pólścienny (zw. ślepym.).

część kościoła między prezbiterium a kruchtą, przeznaczona dla wiernych. W zależności od liczby n. rozróżnia się kościoły jedno-, dwu-, trzy-, pięcio- i siedmionawowe. W założeniach wielonawowych rozróżnia się nawę główną, sytuowaną na osi budynku, zazwyczaj szerszą od naw bocznych, oddzielonych od niej najczęściej rzędem podpór (kolumny, filary), oraz nawę poprzeczną (transept), która przecina n. główną pod kątem prostym, tworząc po jej obu stronach dwa ramiona. W najprostszym układzie nawa poprzeczna krzyżuje się z nawą główną tuż przy prezbiterium (tzw. rzut krzyża łacińskiego); w większych założeniach średniowiecznych spotyka się dwie nawy poprzeczne (np. dwie równolegle od strony prezbiterium lub w kościołach dwuchórowych jedna od wschodu, druga od zachodu.

powierzchnia wewnętrzna muru ujmującego otwór okienny, drzwiowy itp. Rozróżniamy ościeże boczne (wewnętrzne powierzchnie węgarów) i górne (wewnętrzne powierzchnie nadproża lub łuku zamykającego otwór). Skośnie ścięte ku wnętrzu lub na zewnątrz ościeże nazywa się glifem lub rozglifieniem; rozglifienie stosowano powszechnie w architekturze średniowiecznej, szczególnie w otworach murów obronnych. Ościeże wyłożone boazerią noszą nazwę szpaletów.

(franc. pinacle) charakterystyczny dla gotyku dekoracyjnego element architektoniczny w postaci wysmukłej kamiennej sterczyny, zwykle o czworobocznym trzonie, z rytmicznymi szeregami żabek wzdłuż krawędzi i kwiatonem na szczycie. Bardziej dekoracyjne kształtowano na wzór tabernakulum i zdobiono maswerkami. Pinakle wieńczyły przypory, naroża wieżyczek, wimpergi, portale, szczyty itp. Stosowano je także jako element zdobniczy w rzemiośle artystycznym głównie w wyrobach snycerskich i metalowych.

(niem. Portal, wł. portale, od porta - drzwi) ozdobne obramienie otworu wejściowego, na które składają się elementy arch. i rzeźb. Po bokach otwór ujmują glify o różnie ukształtowanych profilach, filary, kolumny lub pilastry, dźwigające nadproże lub łuk; portale bardziej rozbudowane mają zwieńczenie w formie odcinków belkowania, szczytów itp. Zależnie od charakteru podpór i kształtu zwieńczenia wyróżnia się portal kolumnowy, arkadowy, ostrołukowy itp. W średniowiecznej architekturze sakralnej wykształcił się odrębny typ p. monumentalnych, bogato dekorowanych rzeźbą figuralna i dekoracyjną, o szerokich rozglifieniach, z ustawionymi przy nich w uskokach kolumienkami, zamkniętych górą rzędami archiwolt, również w uskokach, ujmujących pole wypełnione rzeźbionym tympanonem (portal perspektywiczny); portale takie często obejmowały dwa lub trzy otwory wejściowe (tzw. portale bliźniacze, potrójne). Dla okresu baroku charakterystyczne były portale., których rozbudowane zwieńczenia łączyły się z balkonem piętra (portal balkonowy).

pionowy element konstrukcyjny w formie prostego lub uskokowego (p. dwu-, trójskokowa) filara przyściennego o ściętej pochyło filarami; konstrukcja filarowo‑skarpowa była charakterystyczna dla kościołów krakowskich XIV w.

konstrukcja budowlana wykonana z kamienia naturalnego, sztucznego lub cegły, o przekroju krzywoliniowym, służąca do przekrycia określonej przestrzeni budynku.

odmiana sklepienia krzyżowo‑żebrowego lub żaglastego o dekoracyjnym rysunku w kształcie gwiazdy utworzonej z żeber dzielących pola między żebrami przekątnymi; późnogotyckie sklepienia gwiaździste mają często tzw. żebro wiodące, przebiegające szczytem s. przez całą długość przykrytego pomieszczenia.

późnogotycki rodzaj sklepienia, w którym zrezygnowano z tradycyjnych żeber na rzecz geometrycznych, ostrych krawędzi. Powierzchnia sufitu składa się z licznych, wielobocznych pól (wysklepek) schodzących się pod różnymi kątami.

sklepienie złożone z czterech wycinków (kozuby) dwu przecinających się sklepień kolebkowych; ciężar tego sklepienia przenoszony jest na punkty jego spływu na liniach przecięcia się kolebek, na naroża pomieszczenia lub filary.

odmiana sklepienia krzyżowego wzmocnionego na liniach przecinania się kolebek żebrami z ciosów kamiennych lub profilowanej cegły, spływającymi na narożniki pomieszczenia, służkisłużkisłużki lub wsporniki; pola między żebrami nazywane są wysklepkami.

dekoracyjna odmiana sklepienia kolebkowego, w której krzyżujące się żebra tworzą na suficie układ przypominający sieć lub romby.

konstrukcja architektoniczna, w której szkielet stanowią kamienne lub ceglane żebra (łuki), wyznaczające linie przenikania poszczególnych części sklepienia. Pełniło ono funkcję konstrukcyjną (przenosząc ciężar na filary) oraz dekoracyjną.

w architekturze gotyckiej pionowe cienkie elementy kamienne lub ceglane o przekroju wałka lub półwałka, zespolone na ogół z wolno stojącym filarem wiązkowym lub filarem przyściennym; przenoszą na niego za pośrednictwem żeber ciężar sklepienia krzyżowo- żebrowego; czasem zanikające w powierzchni ściany.

system konstrukcyjny charakterystyczny dla sakralnej architektury gotyckiej, umożliwiający przesklepianie dużych przestrzeni na znacznej wysokości; w systemie przyporowym ciężar sklepienia krzyżowo‑żebrowego nawy głównej jest przenoszony częściowo za pośrednictwem służeksłużkisłużek na filaryfilarfilary międzynawowe., częściowo - dzięki zastosowaniu luków przyporowych (odporowych lub oporowych), przewieszonych ponad dachami naw bocznych lub ukrytych w poddaszach - na zewnątrz przyporyprzypora, skarpaprzypory (skarpyprzypora, skarpaskarpy).

system konstrukcyjny charakterystyczny dla architektury gotyckiej, oparty na wyraźnym rozdzieleniu elementów nośnych i wypełniających. W systemie szkieletowym ciężar sklepień krzyżowo‑żebrowychsklepienie krzyżowo‑żebrowe sklepień krzyżowo‑żebrowych oraz siły pionowe i poziome są przenoszone przede wszystkim przez smukłe filaryfilarfilary, służkisłużkisłużki i żebra sklepienne, które tworzą zasadniczy „szkielet” budowli. Ściany między elementami nośnymi pełnią jedynie funkcję wypełnienia i nie przenoszą głównych obciążeń, dzięki czemu mogą być znacznie odchudzone, perforowane dużymi oknami i wypełnione witrażami. Konstrukcja ta umożliwia wznoszenie wysokich, przestrzennych wnętrz o dużej powierzchni przeszklenia oraz podkreśla wertykalizm i lekkość gotyckiej architektury.

przekonanie, że Bóg jest przyczyną, ośrodkiem i ostatecznym celem wszystkiego, co istnieje; w teologii chrześcijańskiej — zasada strukturalna, akcentująca merytoryczne pierwszeństwo zagadnień dotyczących bezpośrednio Boga.

1. w kościołach romańskich i gotyckich rząd trójdzielnych ślepych arkadek lub galeria mieszcząca się w grubości muru i otwierająca się do wnętrza rzędem przeprutych arkadek; 2. trójdzielne arkadowe okno lub przezrocze.

(wł. fronton) szczyt w architekturze klasycznej (Grecja, Rzym, renesans, klasycyzm) lub posługującej się formami klasycznymi; jego pole wewnętrzne, gładkie lub wypełnione rzeźbą, obramione gzymsem. Tympanon wykształcił się w architekturze greckiej jako górna część fasady świątyni antycznej, ograniczona krawędziami bocznymi dachu dwuspadowego i belkowaniem; tympanon wypełniony był zazwyczaj dekoracją rzeźbiarską.

budowla lub wyodrębniona część innej budowli na planie koła, owalu, wieloboku lub prostokąta, której wysokość jest wyraźnie zaakcentowana w stosunku do szerokości podstawy. Oprócz funkcji mieszkalnych, reprezentacyjnych, wypoczynkowych wieże (gł. rusticae) były też centrami produkcji rolniczej. Wieże o rozbudowanej architekturze (kompleksie portyków, bibliotek, nimfeów, ogrodów) miewały zazwyczaj bogaty wystrój artystyczny Wieże późnoantyczne były właściwie wielkimi pałacami, czasem obronnymi. Do formy wież starożytnych nawiązała architektura świecka renesansu włoskiego, stąd rozpowszechnił się w całej Europie typ letniej willowej rezydencji. Obecnie termin wieża określa jednorodzinny dom wolno stojący typu miejskiego, otoczony niewielkim ogrodem; niekiedy również mały pensjonat w miejscowościach letniskowych i kuracyjnych.

masywny i wysoki filar wbudowany w zewnętrzną ścianę nawy bocznej bazylikowych kościołów gotyckich; element systemu przyporowego przejmujący siły skośne z węzłów sklepień nawy głównej, które przenoszone są za pośrednictwem łęków przyporowych nad dachami naw bocznych.

(niem. Wimperg) w architekturze gotyckiej dekoracyjny szczyt trójkątny, umieszczany w zwieńczeniu portaluportalportalu lub okna. Pole w. zdobiono ślepym lub ażurowym maswerkiemmaswerkmaswerkiem, krawędzie  żabkami, wieńczono je kwiatonem, pinaklami, rzadziej rzeźbą figuralna. Wimpergi pojawiły się w architekturze XIII w., a najbardziej dekoracyjne formy miały w XV w. Wimperga była również częstym motywem dekoracyjnym w snycerstwie i złotnictwie późnogotyckim.

kompozycja wykonana z barwnego szkła okiennego, złożona z kawałków szkła łączonych ramkami ołowianymi (zw. dwutówkami) i osadzanych między żelaznymi sztabami, dzielącymi je na kwatery, stanowi wypełnienie otworu okiennego.

pole pomiędzy żebrami w sklepieniu żebrowym.

środkowy, szczytowy  kliniec łuku lub niektórych typów sklepień, wyróżniający się kształtem, wielkością i dekor. opracowaniem; może być wykonany z kamienia, cegły, rzadziej z drewna (wtedy zwykle pełni funkcję wyłącznie dekoracyjną).

średniowieczna ozdoba architektoniczna w kształcie zwiniętych liści lub pączków; w sztuce romańskiej służyła głównie do ozdobienia baz kolumn; w gotyku osadzana była często na odchylającej się na zewnątrz łodydze. Umieszczano ją na gzymsach, głowicach kolumn, archiwoltach i obramieniach otworów, na krawędziach szczytów, wimperg, hełmów wież, w zwieńczeniach pinakli itp.; element składowy kwiatonów; występuje również w kam. rzeźbie wolno stojącej, snycerstwie, malarstwie, grafice oraz w wyrobach rzemiosła artystycznego opartych na wzorach architektonicznych.

łęk wykonany z cegły lub kamienia. Żebra stanowią szkielet sklepienia. Wzmacniają sklepienie konstrukcyjnie.