śpiew bez akompaniamentu instrumentów, rodzaj muzyki przeznaczonej do wykonania wyłącznie chórowego;

Dosłownie: melodia stała. Melodia, do której dokomponowywano inne głosy. Technika cantus firmus powstała na gruncie średniowiecznej wielogłosowości i była powszechnie stosowana w utworach polifonicznych renesansu. Podstawowym źródłem melodii stałych był chorał gregoriański, jednak z czasem coraz częściej cantus firmus pochodził z muzyki świeckiej, zwłaszcza z popularnych pieśni.

Określany też jako chorał ewangelicki lub chorał luterański. Oficjalne pieśni i hymny niemieckiego Kościoła protestanckiego (ewangelickiego), od XVI wieku wykonywane przez wiernych podczas nabożeństw. Początkowo były jednogłosowe, później opracowywane w prostym układzie czterogłosowym z melodią w głosie najwyższym.

Najstarsza technika polifoniczna. Polega na powtórzeniu melodii z jednego głosu w innym głosie (lub w kilku innych głosach). Technika imitacyjna wraz z techniką cantus firmus stanowią najważniejsze sposoby komponowania renesansowej polifonii. Biegłość w ich stosowaniu dowodziła opanowania rzemiosła kompozytorskiego i oznaczała mistrzowską rangę kompozycji.

Przepisanie tekstu nutowego kompozycji wokalnej w taki sposób, aby uwzględnić specyfikę wykonania na instrumencie klawiszowym (np. na organach), lutni lub innym chordofonie szarpanym. Termin odnosi się przede wszystkim do utworów zapisanych w tabulaturach.

Zbiór śpiewów liturgicznych lub popularnych kościelnych pieśni religijnych – kantyk i kantyczek (dlatego w Polsce bardziej popularna nazwa kancjonału to kantyczki). Początkowo kancjonałem określano zbiór śpiewów liturgicznych, jednak później, zwłaszcza w czasach reformacji, w kancjonałach zamieszczano również inne śpiewy religijne, przede wszystkim chorały luterańskie.

Technika kompozytorska polegająca na jednoczesnym prowadzeniu różnych linii melodycznych według ściśle określonych zasad tonalnych, rytmicznych, harmonicznych. Nazwa pochodzi od łacińskiego punctus contra punctum albo nota contra notam (czyli nuta przeciw nucie). Potocznie kontrapunktem nazywamy właśnie owe ścisłe reguły komponowania utworów polifonicznych.

Radosna pieśń dziękczynna oparta na tekstach ze Starego Testamentu, którą według Ewangelii św. Łukasza (1, 46‑55) wyśpiewała Maryja podczas sceny nawiedzenia świętej Elżbiety. Kantyk Maryjny śpiewany w czasie nieszporów (części liturgii godzin Kościoła katolickiego) był bardzo często opracowywany muzycznie przez kompozytorów epoki renesansu. Nazwa pochodzi od początkowego słowa: Magnificat anima mea Dominum (Wielbi dusza moja Pana).

Gatunek muzyczny trwale obecny w muzyce od XIII wieku. Największą rolę odegrał w epokach średniowiecza i renesansu, gdy był głównym polem rozwoju polifonii. Motet renesansowy komponowany był w 3 podstawowych odmianach. Były to: 1) motet z cantus firmus, który charakteryzował się obecnością głosu podstawowego (cantus firmus) utrzymanego w długich wartościach rytmicznych i gęstą polifonią w pozostałych głosach; 2) motet oparty na przeciwstawianiu imitacyjnie traktowanych par głosów, które następnie w dalszym toku utworu łączyły się w większą konstrukcję; 3) motet tzw. przeimitowany, w którym brak cantus firmus, a wszystkie głosy były rozwijane równorzędnie, na podstawie kolejno wprowadzanych tematów i poddawaniu ich imitacji przez wszystkie głosy. Motet renesansowy był wykonywany a cappella. Dopiero kompozytorzy szkoły weneckiej, którzy wprowadzili do motetu technikę polichóralną, stosowali również instrumenty, początkowo jedynie w celu wspomagania wokalistów, później jako samodzielne partie.

Technika kompozytorska polegająca na operowaniu w kompozycji kilkoma grupami chóralnymi (zwykle dwoma lub trzema 4‑głosowymi chórami) rozmieszczonymi przestrzennie, oddalonymi od siebie i śpiewającymi naprzemiennie lub razem, a cappella lub z zespołem instrumentalnym. Naczelna zasada kontrastu, realizowana dzięki efektom zróżnicowania barwy, dynamiki i rejestru poszczególnych fragmentów w wykonaniu grup wokalnych, instrumentalnych lub wokalno‑instrumentalnych, wskazywała na początek epoki baroku. Technikę tę kultywowali na przełomie XVI i XVII wieku przedstawiciele szkoły weneckiej.

Liryczny utwór modlitewny o podniosłym charakterze, którego adresatem jest Bóg. Ze względu na treść wyróżnia się psalmy dziękczynne, błagalne, pokutne, prorocze, pochwalne, żałobne. Teksty psalmów wywodzą się z Biblii. Księga Psalmów obejmuje 150 psalmów, których autorstwo tradycja przypisuje królowi Dawidowi. Teksty psalmów były opracowywane muzycznie przez kompozytorów wszystkich epok. W polskiej i światowej literaturze muzycznej wyjątkową pozycję zajmują Melodie na Psałterz polski Mikołaja Gomółki (Kraków, 1580), skomponowane do Liryczny utwór modlitewny o podniosłym charakterze, którego adresatem jest Bóg. Ze względu na treść wyróżnia się psalmy dziękczynne, błagalne, pokutne, prorocze, pochwalne, żałobne. Teksty psalmów wywodzą się z Biblii. Księga Psalmów obejmuje 150 psalmów, których autorstwo tradycja przypisuje królowi Dawidowi. Teksty psalmów były opracowywane muzycznie przez kompozytorów wszystkich epok. W polskiej i światowej literaturze muzycznej wyjątkową pozycję zajmują Melodie na Psałterz polski Mikołaja Gomółki (Kraków, 1580), skomponowane do poetyckiego przekładu Jana Kochanowskiego. Zbiór zawiera 150 krótkich utworów w układzie czterogłosowym. Jest to pierwsze znane opracowanie muzyczne kompletu wszystkich 150 psalmów.

Zbiorcze określenie kilku generacji kompozytorów wywodzących się głównie z terenu południowej prowincji Niderlandów (Flandrii) i z północnej Francji w okresie od drugiej połowy XV wieku do lat dziewięćdziesiątych XVI wieku. Zakres ich oddziaływania jako twórców polifonii renesansowej a cappella obejmował jednak wszystkie główne ośrodki renesansowej Europy – zwłaszcza Włochy, Francję, Hiszpanię, Niemcy i Polskę. Stosowali technikę cantus firmus i technikę imitacyjną, tworzyli motety, msze, magnificat oraz gatunki muzyki świeckiej. Najważniejsi kompozytorzy zaliczani do tej szkoły to m.in. Johannes Ockeghem, Jacob Obrecht, Josquin des Prés, Adrian Willaert, Nicolas Gombert i Orlando di Lasso.

Kilka generacji kompozytorów działających od XV do poł. XVIII wieku w Rzymie, kultywujących styl polifonii wokalnej a cappella gł. na gruncie muzyki liturgicznej. Najwybitniejszym przedstawicielem szkoły rzymskiej był Giovanni Pierluigi da Palestrina, który stworzył specyficzny styl zwany palestrinowskim, polegający na mistrzowskim opanowaniu techniki kontrapunktycznej i na oparciu struktury kompozycji na cantus firmus zaczerpniętym z chorału gregoriańskiego.

Grupa kompozytorów i teoretyków muzyki działających w Wenecji w XVI wieku. Należeli do nich m.in. Adrian Willaert, Andrea i Giovanni Gabrieli, Cipriano de Rore, Giuseppe Zarlino. Przedstawiciele szkoły weneckiej stworzyli technikę polichóralną, opartą na efektach echa i imitacji muz., czemu sprzyjała architektura Bazyliki św. Marka, umożliwiająca umieszczenie odrębnych zespołów instrumentalnych z organami i chóralnych w przeciwległych absydach.

Nazwa tabulatura posiada 3 główne znaczenia. 1. W najbardziej ogólnym jest to notacja uwzględniająca przede wszystkim specyfikę gry na danym instrumencie. 2. W XV–XVII w. nazywano tak system notacyjny, wykorzystujący przy zapisie utworów instrumentalnych litery i cyfry oraz znaki notacji menzuralnej do oznaczenia rytmu; wyróżniano gł. tabulatury organowe i lutniowe. 3. W ścisłym znaczeniu tabulatura to rękopis zawierający utwory zapisane notacją tabulaturową. Przykładowe tabulatury organowe sporządzone w Polsce to Tabulatura Jana z Lublina, powstała w latach 1538–1548 i stanowiąca największe tego rodzaju zachowane źródło w Europie I poł. XVI wieku (zawiera pismo nutowe łączone z zapisem literowym) oraz XVII‑wieczna Tabulatura pelplińska (literowa).

W muzyce staropolskiej – religijna pieśń żałobna.