(wł. a cappella ) śpiew lub wykonanie muzyki bez akompaniamentu instrumentów; określenie odnosi się przede wszystkim do muzyki wokalnej przeznaczonej do wykonania wyłącznie przez głosy.

(gr. antiphōnía ) krótki śpiew liturgiczny wykonywany przed psalmem, kantykiem lub po nich; w muzyce renesansu często opracowywany wielogłosowo.

(łac. cantus firmus ) melodia, do której dokomponowywano inne głosy. Technika cantus firmus powstała na gruncie średniowiecznej wielogłosowości i była powszechnie stosowana w utworach polifonicznych renesansu. Podstawowym źródłem melodii stałych był chorał gregoriański, jednak z czasem coraz częściej cantus firmus pochodził z muzyki świeckiej, zwłaszcza z popularnych pieśni.

Określany też jako chorał ewangelicki lub chorał luterański. Oficjalne pieśni i hymny niemieckiego Kościoła protestanckiego (ewangelickiego), od XVI wieku wykonywane przez wiernych podczas nabożeństw. Początkowo były jednogłosowe, później opracowywane w prostym układzie czterogłosowym z melodią w głosie najwyższym.

(z gr. epigramma – napis) krótki, zazwyczaj lekki i dowcipny utwór poetycki, zakończony wyrazistą puentą, często o charakterze satyrycznym lub refleksyjnym

(z gr. hagios – święty + graphein – pisać) dział piśmiennictwa chrześcijańskiego obejmujący żywoty świętych

Rodzaj faktury muzycznej, w której wszystkie głosy poruszają się w zbliżonym rytmie, tworząc układ akordowy. Taki sposób prowadzenia głosów sprzyja czytelnej deklamacji tekstu i był często stosowany w renesansowych pieśniach religijnych.

(z łac. humanus – ludzki) termin oznaczający nurt umysłowy, który polegał na odrodzeniu znajomości języków i literatury klasycznej oraz przyznaniu człowiekowi miejsca w centrum zainteresowania kultury

Najstarsza technika polifoniczna. Polega na powtórzeniu melodii z jednego głosu w innym głosie (lub w kilku innych głosach). Technika imitacyjna wraz z techniką cantus firmus stanowią najważniejsze sposoby komponowania renesansowej polifonii. Biegłość w ich stosowaniu dowodziła opanowania rzemiosła kompozytorskiego i oznaczała mistrzowską rangę kompozycji.

Instrumentalne opracowanie istniejącego utworu, najczęściej wokalnego, dostosowane do wykonania na organach, lutni lub innym instrumencie. Termin odnosi się również do przepisywania kompozycji do zapisu tabulaturowego z uwzględnieniem specyfiki danego instrumentu.

Zbiór śpiewów liturgicznych lub kościelnych pieśni religijnych. Początkowo obejmował głównie repertuar liturgiczny, natomiast w okresie reformacji zawierał także pieśni przeznaczone do wspólnego śpiewu wiernych, w tym chorały protestanckie.

Pieśń o treści biblijnej, niewchodząca w skład Księgi Psalmów, wykonywana w liturgii chrześcijańskiej. Do najważniejszych kantyków należy Magnificat, czyli pieśń Najświętszej Maryi Panny zapisana w Ewangelii św. Łukasza.

Zespół muzyków i śpiewaków działający na dworze monarchy lub możnowładcy. W epoce renesansu wykonywał muzykę podczas uroczystości dworskich, religijnych i państwowych oraz uczestniczył w życiu artystycznym dworu.

Zespół śpiewaków i instrumentalistów pozostający na służbie monarchy. W renesansowej Polsce wykonywał muzykę podczas uroczystości dworskich, państwowych i religijnych oraz współtworzył życie muzyczne dworu królewskiego.

Zespół śpiewaków działający od XVI wieku przy Kaplicy Zygmuntowskiej na Wawelu, wykonujący wielogłosową muzykę liturgiczną a cappella. Repertuar kapeli tworzyli m.in. Krzysztof Borek i Tomasz Szadek.

Instytucja ufundowana w 1540 roku przez Zygmunta I Starego przy katedrze wawelskiej w celu utrzymania zespołu rorantystów wykonujących wielogłosową muzykę liturgiczną.

Technika kompozytorska polegająca na jednoczesnym prowadzeniu różnych linii melodycznych według określonych zasad. Nazwa pochodzi od łacińskiego punctus contra punctum albo nota contra notam (nuta przeciw nucie). W praktyce termin oznacza zarówno technikę komponowania muzyki polifonicznej, jak i zbiór reguł rządzących jej budową.

Instrument strunowy szarpany o gruszkowatym pudle rezonansowym i krótkiej szyjce, należący do najważniejszych instrumentów renesansu. Był wykorzystywany zarówno jako instrument solowy, jak i akompaniujący.

(łac. Magnificat — Wielbi dusza moja Pana) kantyk ewangeliczny Najświętszej Maryi Panny zapisany w Ewangelii św. Łukasza (Łk 1,46–55), śpiewany podczas nieszporów w liturgii godzin Kościoła katolickiego. W epoce renesansu był często opracowywany jako wielogłosowa kompozycja wokalna.

Gatunek muzyki wokalnej o tematyce religijnej, rozwijający się od XIII wieku. W renesansie motet był najważniejszą formą polifonicznej muzyki sakralnej, najczęściej wykonywaną a cappella, opartą na technice imitacyjnej lub cantus firmus. Pod koniec XVI wieku przedstawiciele szkoły weneckiej wprowadzili do motetu również technikę polichóralną.

(łac. officium — służba, nabożeństwo) w muzyce renesansowej określenie wieloczęściowego cyklu liturgicznego lub kompozycji przeznaczonej do wykonania podczas określonego nabożeństwa. Termin występuje także w tytułach renesansowych dzieł muzycznych.

Technika kompozytorska polegająca na wykorzystaniu dwóch lub większej liczby chórów rozmieszczonych przestrzennie, wykonujących partie naprzemiennie lub wspólnie. Powstała w środowisku szkoły weneckiej i stała się jednym z najważniejszych elementów stylistyki przełomu renesansu i baroku.

Rodzaj faktury muzycznej polegający na równoczesnym prowadzeniu kilku samodzielnych i równorzędnych linii melodycznych. W epoce renesansu osiągnęła najwyższy stopień rozwoju dzięki doskonaleniu techniki kontrapunktycznej i imitacyjnej.

Odmiana faktury polifonicznej oparta na technice imitacji, polegającej na kolejnym wprowadzaniu tego samego motywu melodycznego przez poszczególne głosy. Jest jedną z najważniejszych cech muzyki renesansowej.

Liryczny utwór modlitewny o podniosłym charakterze, którego adresatem jest Bóg. Teksty psalmów pochodzą z biblijnej Księgi Psalmów i były wielokrotnie opracowywane muzycznie. W historii muzyki polskiej szczególne znaczenie mają Melodie na Psałterz polski Mikołaja Gomółki (1580), skomponowane do poetyckiego przekładu Jana Kochanowskiego i obejmujące wszystkie 150 psalmów.

Zbiór wszystkich 150 psalmów biblijnych przeznaczonych do recytacji lub śpiewu. W Polsce największe znaczenie zyskał Psałterz Dawidów Jana Kochanowskiego, do którego muzykę skomponował Mikołaj Gomółka.

(fr. Renaissance — odrodzenie) epoka w dziejach kultury europejskiej obejmująca w muzyce umownie lata ok. 1450–1600. Jej najważniejsze cechy to rozwój polifonii wokalnej, doskonalenie techniki kontrapunktycznej, podporządkowanie muzyki tekstowi oraz rozkwit muzyki instrumentalnej.

Zespół śpiewaków wykonujących wielogłosową muzykę liturgiczną przy Kaplicy Zygmuntowskiej na Wawelu. Działał od 1543 roku na podstawie fundacji Zygmunta I Starego i należał do najwybitniejszych zespołów wokalnych renesansowej Europy.

Styl muzyczny ukształtowany na przełomie XVI i XVII wieku, polegający na przeciwstawianiu oraz dialogowaniu zespołów wokalnych, instrumentalnych lub wokalno‑instrumentalnych. Stanowi jedną z cech wczesnego baroku i wywodzi się ze szkoły weneckiej.

Styl polifonii wokalnej ukształtowany przez Giovanniego Pierluigiego da Palestrinę. Charakteryzuje się płynnym prowadzeniem głosów, równowagą między polifonią a czytelnością tekstu oraz przewagą współbrzmień konsonansowych.

Zbiorcze określenie kilku pokoleń kompozytorów działających od drugiej połowy XV do końca XVI wieku, wywodzących się głównie z terenów Flandrii i północnej Francji. Twórcy tej szkoły rozwinęli technikę kontrapunktyczną i polifonię imitacyjną, wywierając decydujący wpływ na muzykę renesansu w całej Europie.

Grupa kompozytorów działających głównie w Rzymie w XVI i na początku XVII wieku, kultywujących tradycję polifonii wokalnej a cappella. Jej najwybitniejszym przedstawicielem był Giovanni Pierluigi da Palestrina, którego twórczość stała się wzorem klasycznego stylu polifonicznego renesansu.

Grupa kompozytorów działających w Wenecji w XVI i na początku XVII wieku. Rozwinęli technikę polichóralną oraz styl koncertujący, wykorzystując przestrzeń Bazyliki św. Marka do prowadzenia dialogu pomiędzy zespołami wokalnymi i instrumentalnymi.

przedmioty wykładane w szkołach starożytnego Rzymu i w średniowiecznej Europie; dzieliły się na dwa stopnie: trivium (obejmujące gramatykę, retorykę, dialektykę) i quadrivium (obejmujące arytmetykę, geometrię, muzykę i astronomię)

System zapisu muzyki instrumentalnej uwzględniający sposób gry na określonym instrumencie, zwłaszcza organach lub lutni. Termin oznacza również rękopis zawierający utwory zapisane notacją tabulaturową.

Odmiana notacji tabulaturowej przeznaczona do zapisu muzyki organowej. W Polsce najważniejszym zabytkiem tego typu jest Tabulatura Jana z Lublina z pierwszej połowy XVI wieku.

Największy zachowany w Europie zbiór muzyki organowej z pierwszej połowy XVI wieku, powstały około lat 1538–1548. Zawiera utwory polskich i zagranicznych kompozytorów oraz przykłady intawolacji muzyki wokalnej.

Odmiana notacji tabulaturowej przeznaczona do zapisu muzyki lutniowej. W Polsce do najważniejszych zabytków należą Krakowska Tabulatura Lutniowa oraz tabulatura Walentego Greffa‑Bakfarka.

Zob. hasło: Imitacja.

(łac. Te Deum — Ciebie, Boga, wysławiamy) starochrześcijański hymn dziękczynny wykonywany podczas uroczystych nabożeństw i ważnych wydarzeń religijnych.

Sposób komponowania polegający na wykorzystaniu dwóch lub większej liczby zespołów wokalnych lub wokalno‑instrumentalnych prowadzących dialog muzyczny. Technika ta rozwinęła się w środowisku szkoły weneckiej i zapowiada stylistykę baroku.

W muzyce staropolskiej cykl pieśni pasyjnych poświęconych Męce Chrystusa, przeznaczonych do wykonywania podczas nabożeństw wielkopostnych.