część opery, kantaty, oratorium, mszy; forma wokalno‑instrumentalna o rozbudowanej linii melodycznej.

(wł. arlecchino, franc. arlequin) jedna z głównych postaci występujących w ludowej komedii włoskiej (commedia dell’arte); zwykle ubrany w barwny strój w deseń szachownicy, na twarzy ma czarną maskę; charakteryzują go spryt, kochliwość, żartobliwość

popularny w renesansie i baroku rodzaj lutni o mniejszym korpusie i dłuższej szyjce.

(łac devotio - poświęcenie) manifestacja pobożności

(fr. hypocrisie) nieszczerość, obłuda, udawanie

(z wł. cantare – śpiewać) wieloczęściowy, niesceniczny utwór wokalny, łączący partie instrumentalne ze śpiewem solowym i chóralnym

(wł. capitano) jedna z głównych postaci występujących w ludowej komedii włoskiej (commedia dell’arte); jego strojne szaty i maska z długim nosem mają budzić przestrach; uosabia jednocześnie pyszałkowatość i tchórzostwo

strunowy szarpany instrument klawiszowy; dźwięk powstaje nie w wyniku uderzenia młoteczkiem, a szarpnięcia struny plektronem (piórkiem).

linia melodyczna towarzysząca głównemu tematowi; technika kompozytorska polegająca na symultanicznym prowadzeniu kilku linii melodycznych odpowiednio do panujących w danej epoce/szkole reguł.

(z łac. contra – przeciw + reformatio – przekształcenie) ruch w Kościele katolickim zapoczątkowany przez sobór trydencki, będący reakcją na reformację i dążący do wewnętrznej naprawy Kościoła; jej realizatorzy dbali o wykształcenie i moralność duchownych oraz szerzyli nauki katechizmu i nawoływali wiernych do wzmożonej pobożności

(franc. coulisse) l. poj. kulisa; przesuwne boczne części dekoracji scenicznej w formie ścianek lub kotar; zamykają scenę i tworzą przejścia dla aktorów

tekst będący podstawą muzycznych dzieł scenicznych.

instrument strunowy, najczęściej szarpany, o pudle rezonansowym przypominającym migdał bądź gruszkę z ozdobną rozetą oraz wygiętej, raczej krótkiej, szyjce, na której naciągnięte są struny.

prezentacja, deklamacja tekstu w sposób zbliżony do mowy.

jednogłosowy śpiew.

sceniczne dzieło wokalno‑instrumentalne, w którym muzyka współgra z librettem.

(z wł. oratorio, łac. oratorium – miejsce modlitwy) wokalno‑instrumentalny gatunek muzyczny, najczęściej o tematyce religijnej; zbliżone do opery, ale pozbawione akcji scenicznej; gatunkiem zbliżonym do oratorium jest pasja – forma przedstawiająca mękę Chrystusa i wydarzenia ją poprzedzające

(z łac. panegyricus, gr. panegyrikos – uroczysty, pochwalny) utwór literacki wychwalający (często przesadnie) osoby, czyny lub wydarzenia

(wł.) jedna z głównych postaci występujących w ludowej komedii włoskiej (commedia dell’arte); wenecki kupiec, chciwy bogacz; ma wysokie mniemanie o sobie, ale w rzeczywistości nie grzeszy inteligencją; często występuje jako osoba, którą łatwo można oszukać; pierwotnie nosił czerwony płaszcz, z czasem zamieniono go na czarny; maskę ma ciemną z wydatnym zakrzywionym nosem

(z gr. pantomimos – naśladujący wszystko, wyrażający wszystko ruchami ciała) przedstawienie, w którym aktorzy przekazują treści wyłącznie za pomocą gestów i mimiki

zapis nutowy wszystkich mediów wykonawczych danego utworu (instrumentów i głosów).

faktura polegająca na niezależnym prowadzeniu kilku linii melodycznych.

(franc. polichinelle, wł. pulcinella) jedna z głównych postaci występujących w ludowej komedii włoskiej (commedia dell’arte) i francuskim teatrze kukiełkowym; jego maska z głębokimi zmarszczkami, haczykowatym nosem i złowrogimi oczami wskazują na egoizm, gburowatość; był gadatliwy i wciąż rozsiewał plotki, dzieląc się wszelkimi informacjami z publicznością; to od tej postaci wywodzi się „tajemnica poliszynela”, czyli rzekoma tajemnica, o której wszyscy wiedzą, ale nikt o niej nie mówi na głos

(z łac. prospectus – widok, widoczność) element scenografii; malowane płótno (przedstawiające pejzaż, zabudowania) zawieszone na najdalszym planie sceny, wyznaczające perspektywę obrazu scenicznego

(łac. satira) utwór ośmieszający i piętnujący ludzkie wady, obyczaje, poglądy, stosunki społeczne itd.

sobór powszechny, obradujący z przerwami w latach 1545−1563; został zwołany przez papieża w odpowiedzi na szerzącą się w Europie reformację i coraz liczniejsze naciski środowisk kościelnych, oczekujących reform; odrzucił główne idee reformacji i opracował program odnowy Kościoła, zapoczątkowując kontrreformację

teatr, który wykształcił się w Anglii na przełomie XVI i XVII w., za czasów panowania królowej Elżbiety I. Bogacące się za jej rządów mieszczaństwo miało coraz większe potrzeby kulturalne i teatr miał je zaspokajać. W ten sposób powstały teatry publiczne (np. londyński The Globe). Na ich deskach wystawiano zarówno dzieła Szekspira, jak i walki zwierząt czy wyczyny linoskoczków. W odróżnieniu od innych teatrów powstałych w tym okresie teatr elżbietański był dość ubogi w dekoracje.

rodzaj opracowania polifonicznego polegającego na ścisłym imitacyjnym przeprowadzeniu tematów‑rzutów przez wszystkie głosy, na jakie rozpisana jest kompozycja.

forma wokalna zbliżona do deklamacji; może być częścią większej formy (opery, oratorium, mszy, kantaty).