RXu0qxg1expuG
Ilustracja przedstawia zbliżenie papieru zapisanego łacińskim pismem. Napisy wykonane są odręcznie.

Gaude Mater Polonia i Bogurodzica – duchowe fundamenty polskiej kultury muzycznej

Karta XV‑wiecznego łacińskiego kodeksu, na której anonimowy kopista zapisał tekst Bogurodzicy. Tekst liczy aż trzynaście zwrotek, ale najstarsza jego część to dwie początkowe strofy
Źródło: Biblioteka Narodowa, domena publiczna.
bg‑yellow

Słownik

Ametryczność
Ametryczność

brak stałego metrum i taktów w utworze, co jest charakterystyczne m.in. dla chorału gregoriańskiego. Pojęcie to odnosi się do swobodnej rytmiki, niewpisanej w regularne ramy taktowe.

Antyfona
Antyfona

śpiew liturgiczny wykonywany przed psalmem, po psalmie lub między jego wersami; w tradycji chorału gregoriańskiego wywodzi się z praktyki naprzemiennego śpiewu dwóch chórów.

archaizm
archaizm

(gr. archē – początek; gr. archaíos – dawny) wyraz (lub ich grupa) nieużywany współcześnie w dawnej formie językowej

archaizacja
archaizacja

(gr. archē – początek; gr. archaíos – dawny) jedna z odmian stylizacji językowej, polegająca na wprowadzeniu do tekstu archaizmów lub słów naśladujących język dawnych epok

Benedictus
Benedictus

kantyk Zachariasza śpiewany podczas jutrzni (Laudes) w liturgii godzin.

Chorał gregoriański
Chorał gregoriański

tradycyjny jednogłosowy śpiew liturgiczny Kościoła katolickiego obrządku łacińskiego.

Dies adest celebris
Dies adest celebris

antyfona otwierająca oficjum Historia gloriosissimi Stanislai, poświęcone św. Stanisławowi.

Gaude Mater Polonia
Gaude Mater Polonia

średniowieczny hymn łaciński związany z kultem św. Stanisława, przypisywany Wincentemu z Kielczy.

Historia gloriosissimi Stanislai
Historia gloriosissimi Stanislai

średniowieczne oficjum rymowane poświęcone św. Stanisławowi, powstałe w XIII wieku i przypisywane Wincentemu z Kielczy.

Hymn
Hymn

uroczysta i podniosła pieśń pochwalna o apostroficznym charakterze wypowiedzi, komponowana na cześć szczególnej osoby, wydarzenia lub idei.

Invitatorium
Invitatorium

śpiew rozpoczynający jutrznię (Matutinum), pełniący funkcję wezwania do modlitwy.

Jednogłosowość
Jednogłosowość

(monofonia) faktura utworu muzycznego oparta na jednej linii melodycznej, pozbawiona wielogłosowości.

Kontrafaktura
Kontrafaktura

podłożenie nowego tekstu pod istniejącą melodię w utworze wokalnym.

Kyrie eleison
Kyrie eleison

greckie wezwanie liturgiczne oznaczające „Panie, zmiłuj się”.

Laudes
Laudes

poranna część liturgii godzin, zwana chwalbą.

Magnificat
Magnificat

kantyk Maryi rozpoczynający się od słów „Wielbi dusza moja Pana”, wykonywany podczas nieszporów.

manuskrypt
manuskrypt

(łac. liber manu scriptum) księga napisana ręcznie, rękopis

Melodia
Melodia

jeden z głównych elementów dzieła muzycznego; następstwo dźwięków różnej wysokości uporządkowanych według określonych zasad.

Melizmat
Melizmat

figura melodyczna śpiewana na jednej sylabie tekstu. Na jednej sylabie wykonuje się wiele dźwięków.

Matutinum
Matutinum

jutrznia, jedna z głównych części średniowiecznego oficjum brewiarzowego.

Modalność
Modalność

system organizacji materiału dźwiękowego oparty na modusach (trybach) charakterystycznych dla muzyki średniowiecznej i renesansowej.

Modus dorycki
Modus dorycki

jeden z podstawowych średniowiecznych trybów kościelnych, odpowiadający skali doryckiej i często występujący w repertuarze chorału gregoriańskiego.

Monodia
Monodia

muzyka jednogłosowa oparta na jednej linii melodycznej, pozbawiona wielogłosowości.

Notacja neumatyczna
Notacja neumatyczna

najstarszy system zapisu muzyki średniowiecznej wykorzystujący neumy do oznaczania przebiegu melodii.

Oficjum rymowane
Oficjum rymowane

średniowieczny cykl utworów liturgicznych przeznaczonych do celebracji święta określonego świętego, cechujący się regularniejszą budową poetycką oraz zastosowaniem rymów.

Responsorium
Responsorium

śpiew liturgiczny wykonywany w formie dialogu pomiędzy solistą a chórem, stanowiący część oficjum brewiarzowego.

Skala
Skala

zbiór dźwięków uporządkowanych według wysokości w obrębie określonego systemu muzycznego.

Skala dorycka
Skala dorycka

siedmiostopniowa skala muzyczna należąca do systemu skal kościelnych, stanowiąca podstawę modusu doryckiego.

Vesperae
Vesperae

nieszpory, wieczorna część liturgii godzin.

Vita maior
Vita maior

obszerniejszy żywot św. Stanisława autorstwa Wincentego z Kielczy.

Vita minor
Vita minor

krótszy żywot św. Stanisława autorstwa Wincentego z Kielczy.