Społeczeństwo, gospodarka i kultura w II Rzeczpospolitej
Zanim nadeszła apokalipsa. Społeczeństwo polskie przed wybuchem II wojny światowej
W tle zwykłego, codziennego życia narastało polityczne wrzenie. Niektórzy woleli nie myśleć o zbliżającej się nawałnicy, inni może nie byli jej w pełni świadomi, ale ta wzbierała już od dłuższego czasu. Letnie miesiące 1939 r. okazały się bowiem ostatnimi, kiedy jeszcze można było cieszyć się w miarę normalnym życiem. Wielu z Polaków, którzy beztrosko spędzali czas w Tatrach, Juracie lub nad brzegiem Dniestru, miało wkrótce zginąć.
Wyjaśnisz znaczenie określenia „dar serca” w kontekście zbliżającego się wybuchu II wojny światowej.
Opiszesz nastroje, jakie panowały w społeczeństwie polskim w obliczu zbliżającej się katastrofy.
Scharakteryzujesz, w jaki sposób można było zachęcić obywateli do oddawania swoich kosztowności w celu wzmocnienia obronności kraju.
„Wszyscy mamy nadzieję, że do wojny nie dojdzie”*
Indeks dolny * Romana Oszczakiewicz, cyt. za: Cezary Łazarewicz, 1939. Wojna? Jaka wojna?, Czerwone i Czarne, Warszawa 2019, s. 420. Indeks dolny koniec* Romana Oszczakiewicz, cyt. za: Cezary Łazarewicz, 1939. Wojna? Jaka wojna?, Czerwone i Czarne, Warszawa 2019, s. 420.
Napisz, jak oceniasz sposób motywowania ludności cywilnej do zwiększenia wysiłków na rzecz dozbrojenia polskiej armii.
Napięcie w stosunkach między państwem polskim a Trzecią Rzeszą zaczęło narastać w drugiej połowie 1938 r., ale od wielu lat te relacje nie układały się dobrze. Hitler nigdy nie krył, że jego celem była rewizja traktatu wersalskiego, w tym w szczególności połączenie z Prusami Wschodnimi, które oddzielał tzw. polski korytarz. W październiku 1938 r. Hitler za pośrednictwem swojego ministra Joachima von Ribbentropa złożył polskiemu ambasadorowi w Berlinie Janowi Lipskiemu propozycję włączenia Wolnego Miasta Gdańska do Rzeszy, zbudowania eksterytorialnej autostrady przez województwo pomorskie oraz przyłączenia się Polski do sojuszu przeciwko Związkowi Sowieckiemu. Propozycje te w formie kategorycznej były powtarzane jeszcze kilkakrotnie i za każdym razem strona polska je odrzucała. To czyniło inwazję Niemiec na Polskę niemal pewną. Katastrofa zbliżała się wielkimi krokami. „A jednak wszyscy mamy nadzieję, że do wojny nie dojdzie” – pisała w swoim pamiętniku Romana Balicka‑Oszczakiewicz pod datą 31 sierpnia 1939 r., na kilkanaście godzin przed tym, jak Hitler wydał rozkaz ataku na Polskę.
Władze przez długi czas utrzymywały w tajemnicy kwestię negocjacji z Hitlerem i jego żądań, społeczeństwo zatem nie odczuwało tak bardzo atmosfery strachu i nadciągającego kataklizmu. Panowało raczej przekonanie, że w tej „wojnie psychicznej […] nasi przeciwnicy ustąpią. Zwyciężymy na całej linii”**. Wiosną i latem nawet najsłynniejszy polski jasnowidz Stefan Ossowiecki nie przewidywał wybuchu wojny. Nie zdawano sobie dobrze sprawy z wiszącego nad Polską niebezpieczeństwa lub łudzono się, że nadciągająca nawałnica ominie kraj i przejdzie gdzieś obok. Przez ostatnie miesiące przed wybuchem wojny życie w Polsce toczyło się zwyczajnym trybem. Wczasy, bale, rauty, przyjęcia, wieczorki taneczne, polowania, spacery, kino – to wszystko wypełniało czas ciepłych miesięcy roku 1939.
Dar serca
Sytuacja międzynarodowa II Rzeczypospolitej od początku jej istnienia była trudna. Położona między dwoma wrogimi mocarstwami: Związkiem Sowieckim i Niemcami, liczyła się z tym, że prędzej czy później będzie zmuszona stawić czoła wrogim sąsiadom. Na początku lat 30. sytuacja pozornie uległa poprawie. Pozornie – gdyż Niemcy pod przywództwem Adolfa Hitlera przystąpiły do realizacji szeroko zakrojonego programu reform. W Polsce zdawano sobie z tego sprawę, jak również z tego, że celem III Rzeszy jest zmiana granic wyznaczonych podczas konferencji wersalskiej. Dlatego Polacy intensywnie zaczęli się starać o wzmocnienie obronności kraju. Ze względu na niskie wpływy do budżetu możliwości zakupu nowoczesnego uzbrojenia ze środków państwowych były ograniczone. W tej sytuacji władze postanowiły odwołać się do ofiarności społeczeństwa i utworzyły w 1933 r. Fundusz Obrony Morskiej, a dwa lata później, widząc powodzenie tej akcji, również Fundusz Obrony Narodowej. Społeczeństwo polskie na apel władz zareagowało spontanicznie i z wielką ofiarnością. Polacy oddawali najcenniejsze dla siebie przedmioty osobiste, pamiątki rodzinne, dzieła sztuki (często o wielkiej wartości), a nawet obrączki ślubne. Łączna wartość wszystkich darów przekroczyła ok. 50 mln złotych. Pieniądze zostały przekazane na dozbrojenie kraju.
Prezentacja multimedialna
Zapoznaj się z prezentacją, a następnie wykonaj polecenia.
Pierwszą instytucją gromadzącą fundusze na cele obronne kraju był utworzony na mocy dekretu premiera z 20 stycznia 1933 r. Fundusz Obrony Morskiej, w skrócie FOM. W jego ramach zbierano środki na rozbudowę marynarki wojennej i zakup nowych okrętów. Za zebrane pieniądze zakupiono np. nowoczesny okręt podwodny ORP „Orzeł”, wyprodukowany w Holandii. 10 lutego 1939 r. wpłynął on do Gdyni.
FON składał się z dwóch pionów: pierwszym były środki pochodzące ze sprzedaży nieruchomości i ruchomości stanowiących własność Skarbu Państwa, znajdujących się pod zarządem wojska oraz dotacje i pożyczki, a drugim – dary złożone przez społeczeństwo. W ramach tego pierwszego pionu Polska otrzymała pożyczkę z Francji, którą częściowo zrealizowano na rozbudowę przemysłu i zakup sprzętu oraz surowców.
1936 r. – 2,250 mln franków francuskich,
1939 r. – 430 mln franków francuskich.
Ofiarodawcami Funduszu Obrony Narodowej były również osoby związane ze sportem, w tym olimpijczycy. Organizowano zawody sportowe, z których dochody wpłacano na FON, m.in. mecze piłkarskie zawody bokserskie, mitingi lekkoatletyczne. Na Stadionie Wojska Polskiego miała miejsce Wielka Rewia Asów Sportu, z której dochód przekazano na potrzeby FON‑u. Lekkoatleta Janusz Kusociński przekazał np. złoty sygnet o wadze 9,5 grama, a łuczniczka Janina Kurkowska‑Spychajowa 8 srebrnych pucharów).
Ofiary pochodzące z darów społecznych wyniosły ok. 50 mln złotych. W ramach pieniędzy zebranych przez Fundusz Obrony Narodowej zakupiono sprzęt wojenny.
W końcu marca 1939 r. władze wystąpiły z nową inicjatywą. Było nią utworzenie Funduszu Obrony Przeciwlotniczej i Przeciwgazowej.
Ułóż dwa pytania o charakterze problemowym, które dotyczą materiału przedstawionego w prezentacji.
Howard William Kennard był ambasadorem brytyjskim w Polsce do czasu wybuchu II wojny światowej. Napisz w jego imieniu zawiadomienie do rządu brytyjskiego w sprawie nastrojów panujących w społeczeństwie polskim przed wybuchem wojny. Oceń stopień przygotowania kraju do wojny. Czy środki zbierane w ramach Funduszy mogły okazać się wystarczające w obliczu nadciągającej inwazji niemieckiej?
Nadchodzi wojna
Z taką samą ofiarnością, z jaką składano dary na potrzeby dozbrojenia armii, społeczeństwo polskie przystąpiło do obrony swojego kraju w pierwszych dniach września 1939 r. Cywile uczestniczyli m.in. w akcji kopania schronów i rowów przeciwlotniczych. „Goniec Warszawski” z 28 sierpnia donosił:
[…] w piątek [25 sierpnia 1939 r.] zgłosiło się do pracy 2000 osób, w sobotę liczba ta wzrosła do 6500, w niedzielę zarejestrowano przeszło trzykrotnie większy napływ ochotników. Ogółem przyjąć można, że w niedzielę rano pracowało przy budowie rowów około 20 000 osób. Pierwsi ochotnicy zaczęli zgłaszać się w niedzielę już o godzinie 3 rano. Wśród tłumów widziało się osoby ze wszystkich sfer i stanów społecznych. Uwagę zwracał duży odsetek kobiet.
Cytat za: Tomasz Kośmider, Ludność cywilna w obronie swojej stolicy, w: Warszawa we wrześniu 1939 roku, red. C. Grzelak, Rytm, Warszawa 2004, s. 277.
Ludność cywilna aktywnie uczestniczyła w akcji niesienia pomocy osobom ewakuowanym z terenów położonych w pobliżu frontu i często szukającym schronienia w stolicy. Brała także udział w ratowaniu zabytków i dzieł sztuki. Na ulicach pojawiły się patrole składające się z cywilów. Ich zadaniem było przeciwdziałanie kradzieżom i rozbojom, do których przyczyniało się rozprężenie pierwszego okresu wojny.
Trenuj i ćwicz
Wyobraź sobie, że przygotowujesz wystawę na temat mobilizacji społeczeństwa polskiego przed wybuchem II wojny światowej. Zdjęcia są już wybrane, ale niestety pomieszały się podpisy. Dopasuj je do ilustracji.
Zastanów się, w jaki sposób Polacy wspierali przygotowania obronne kraju — czy uczestniczyli w zbiórkach, akcjach społecznych lub działaniach mających wzmocnić armię.
Przykładem mobilizacji społeczeństwa polskiego była Pożyczka Obrony Przeciwlotniczej, w ramach której obywatele dobrowolnie wpłacali pieniądze na dozbrojenie armii i obronę kraju. Akcja ta miała wymiar patriotyczny i jednoczyła ludzi wobec zagrożenia wojną.
Zapoznaj się z poniższymi stwierdzeniami i określ, które są prawdziwe, a które fałszywe.
W maju 1939 r. ukazał się specjalny numer czasopisma „Polska”, w całości poświęcony sprawom związanym z Funduszem Obrony Narodowej. Zapoznaj się z poszczególnymi szpaltami i przyporządkuj do nich właściwe tytuły. Wskaż, który z poniższych fragmentów mógłby być akapitem otwierającym, a który zamykającym.
Tytuł: 1. Wielki egzamin, 2. Nasza odpowiedź, 3. Płyną nieprzerwanym strumieniem, 4. Drogocenny deszcz, 5. Pomnik spiżowy
„Do najgłębszych i najważniejszych uczuć społeczeństwa polskiego – miłości, przywiązania do armii i zrozumienia jej roli w życiu Państwa i Narodu Polskiego odwołał się lat temu trzy – w kwietniu 1936 r. – Prezydent Rzeczypospolitej, podpisując dekret o Funduszu Obrony Narodowej. […] Ofiarność na Fundusz Obrony Narodowej miała stać się zaprzeczeniem wszystkich wad, które w przeszłości nieraz obcy wytykali Polakom, miała stać się manometrem mierzącym prężność duchową Polaków […]. Ofiarność na Fundusz Obrony Narodowej miała odpowiedzieć na pytanie – czy jesteśmy narodem businessmanów cz patriotów, czy jesteśmy narodem »dojutrków«, czy też ludzi budujących Polskę mocarstwową”.
Fragment 2
Tytuł: 1. Wielki egzamin, 2. Nasza odpowiedź, 3. Płyną nieprzerwanym strumieniem, 4. Drogocenny deszcz, 5. Pomnik spiżowy
„[…] Dzisiaj nasze »świadectwo dojrzałości« ma wypełnione wszystkie rubryki. W rubryce ofiarności na dozbrojenie armii – mamy notę – bardzo dobrze.
A więc odpowiedzieliśmy na pytanie czy jesteśmy narodem businessmanów czy patriotów. Odpowiedzieliśmy także na wszystkie inne zadane społeczeństwu polskiemu pytania”.
Fragment 3
Tytuł: 1. Wielki egzamin, 2. Nasza odpowiedź, 3. Płyną nieprzerwanym strumieniem, 4. Drogocenny deszcz, 5. Pomnik spiżowy
„I wtedy, na drugi dzień po ogłoszeniu dekretu w prasie rozpoczęły napływać ofiary na F.O.N. Odtąd płynęły nieprzerwanych strumieniem – złotówki, setki, tysiące, miliony… Dawał na F.O.N. – Lwów i Poznań, Pińsk i Chorzów, Stanisławów i Tczew, Słonim i Wieluń, Łowicz i Borysław”.
Fragment 4
Tytuł: 1. Wielki egzamin, 2. Nasza odpowiedź, 3. Płyną nieprzerwanym strumieniem, 4. Drogocenny deszcz, 5. Pomnik spiżowy
„Sytuacja ogólnoeuropejska zaczęła się gwałtownie zaostrzać. Szereg narodów opanowała psychoza strachu przed wojną i przeciwnikiem. […] Odpowiedzią Polski na bluff jednej części Europy, a strach – drugiej części było i jest pogotowie moralne i techniczne do wojny. Na hasło: jesteśmy silni, zwarci i gotowi – całe społeczeństwo stanęło do apelu – pokryto ponad 400 milionów Pożyczki Obrony Przeciwlotniczej, a ofiarność na F.O.N. wzrosła o 1200%”.
Fragment 5
Tytuł: 1. Wielki egzamin, 2. Nasza odpowiedź, 3. Płyną nieprzerwanym strumieniem, 4. Drogocenny deszcz, 5. Pomnik spiżowy
„Na F.O.N. nadsyłają wytworne panie brylantowe kolie, a biedne służące skromne pierścionki i złote krzyżyki. W przesyłkach nadchodzących tysiącami do Ministerstwa Spraw Wojskowych znaleźć można: zegarki srebrne i złote, kolczyki, medale pamiątkowe […]”.
Przeanalizuj kalendarium ostatnich dwóch miesięcy przed wybuchem II wojny światowej i wykonaj polecenia.
Przeanalizuj poniższe dane statystyczne i wykonaj polecenia.
- 1. zestaw danych:
- Państwo (waluta): Niemcy (r.m)
- cały budżet państwa w miliardach: 8.2
- 2. zestaw danych:
- Państwo (waluta): Francja (fr.)
- cały budżet państwa w miliardach: 50.0
- 3. zestaw danych:
- Państwo (waluta): Wielka Brytania ( f.s.)
- cały budżet państwa w miliardach: 1.0
- 4. zestaw danych:
- Państwo (waluta): Włochy (lir.)
- cały budżet państwa w miliardach: 21.0
- 5. zestaw danych:
- Państwo (waluta): Czechosłowacja (kor.)
- cały budżet państwa w miliardach: 8.9
- 6. zestaw danych:
- Państwo (waluta): Jugosławia (din.)
- cały budżet państwa w miliardach: 10.0
- 7. zestaw danych:
- Państwo (waluta): Rumunia (lei)
- cały budżet państwa w miliardach: 30.0
- 8. zestaw danych:
- Państwo (waluta): Węgry (pengő)
- cały budżet państwa w miliardach: 1.2
- 9. zestaw danych:
- Państwo (waluta): Bułgaria (lew)
- cały budżet państwa w miliardach: 7.2
- 10. zestaw danych:
- Państwo (waluta): Belgia (fr.)
- cały budżet państwa w miliardach: 11.1
- 11. zestaw danych:
- Państwo (waluta): Hiszpania (pes.)
- cały budżet państwa w miliardach: 4.5
- 12. zestaw danych:
- Państwo (waluta): Litwa (li.)
- cały budżet państwa w miliardach: 0.25
- 13. zestaw danych:
- Państwo (waluta): Szwajcaria (fr.)
- cały budżet państwa w miliardach: 0.5
- 14. zestaw danych:
- Państwo (waluta): Szwecja (kr.)
- cały budżet państwa w miliardach: 1.09
- 15. zestaw danych:
- Państwo (waluta): Polska (zł)
- cały budżet państwa w miliardach: 2.4
- 1. zestaw danych:
- Państwo (waluta): Niemcy (r.m)
- procent całego budżetu (na cele obrony): 11
- 2. zestaw danych:
- Państwo (waluta): Francja (fr.)
- procent całego budżetu (na cele obrony): 14
- 3. zestaw danych:
- Państwo (waluta): Wielka Brytania ( f.s.)
- procent całego budżetu (na cele obrony): 16
- 4. zestaw danych:
- Państwo (waluta): Włochy (lir.)
- procent całego budżetu (na cele obrony): 22
- 5. zestaw danych:
- Państwo (waluta): Czechosłowacja (kor.)
- procent całego budżetu (na cele obrony): 22
- 6. zestaw danych:
- Państwo (waluta): Jugosławia (din.)
- procent całego budżetu (na cele obrony): 20
- 7. zestaw danych:
- Państwo (waluta): Rumunia (lei)
- procent całego budżetu (na cele obrony): 25
- 8. zestaw danych:
- Państwo (waluta): Węgry (pengő)
- procent całego budżetu (na cele obrony): 8
- 9. zestaw danych:
- Państwo (waluta): Bułgaria (lew)
- procent całego budżetu (na cele obrony): 14
- 10. zestaw danych:
- Państwo (waluta): Belgia (fr.)
- procent całego budżetu (na cele obrony): 12
- 11. zestaw danych:
- Państwo (waluta): Hiszpania (pes.)
- procent całego budżetu (na cele obrony): 17
- 12. zestaw danych:
- Państwo (waluta): Litwa (li.)
- procent całego budżetu (na cele obrony): 27
- 13. zestaw danych:
- Państwo (waluta): Szwajcaria (fr.)
- procent całego budżetu (na cele obrony): 18
- 14. zestaw danych:
- Państwo (waluta): Szwecja (kr.)
- procent całego budżetu (na cele obrony): 11
- 15. zestaw danych:
- Państwo (waluta): Polska (zł)
- procent całego budżetu (na cele obrony): 33
W ostatnich latach wielką uwagę publicystów i historyków przyciąga końcowy okres istnienia niepodległej Rzeczypospolitej, zwłaszcza dwa miesiące wakacji letnich. Twórcy wystawy zorganizowanej w Sopocie w 2019 r. nadali jej tytuł Cisza przed burzą… Ostatnie lato II RP. Wyjaśnij ten tytuł, odwołując się do realiów epoki. Załóżmy, że chcesz sam/sama podjąć się zorganizowania wystawy poświęconej tematyce społeczeństwa polskiego w ostatnich miesiącach przed wybuchem II wojny światowej. Wystawa ta byłaby przeznaczona dla twoich rówieśników.
Wróć do artykułu prasowego zamieszczonego w ćwiczeniu 3 i oceń jego wiarygodność. Oceń, czy zawartym w nim informacjom można bez zastrzeżeń ufać. Swoje stanowisko uzasadnij.
Przeanalizuj poniższe plakaty i określ, do czego i za pomocą jakich elementów graficznych odwoływali się ich twórcy, by zachęcić społeczeństwo do zwiększonego wysiłku mobilizacyjnego.
Zapoznaj się z opisami poniższych plakatów i określ, do czego i za pomocą jakich elementów graficznych odwoływali się ich twórcy, by zachęcić społeczeństwo do zwiększonego wysiłku mobilizacyjnego.
Słownik
fundusz utworzony przez prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej w 1936 r. celem zgromadzenia dodatkowych środków na dozbrojenie armii i inwestycje wojskowe
ochotnicza organizacja zrzeszająca ludność cywilną, została powołana z inicjatywy Polskiej Partii Socjalistycznej i działała od 6 września 1939 r.; jej celem było organizowanie obrony Warszawy
specjalny fundusz prowadzący zbiórkę środków na dozbrojenie marynarki wojskowej, utworzony w 1933 r.
fundusz powołany w 1939 r. dekretem prezydenta Rzeczypospolitej, którego celem było gromadzenie środków na dozbrojenie polskich sił powietrznych i zorganizowanie obrony przeciwpowietrznej
rozgrywki sportowe zorganizowane w 1939 r. przez Związek Dziennikarzy Sportowych, z których dochód został przekazany na Fundusz Obrony Narodowej
działania mające na celu przygotowanie się do konfliktu poprzez zbieranie pieniędzy albo pomoc w różnych akcjach niewymagających doświadczenia wojskowego, np. przy kopaniu rowów