R14DoES7gm9Lg
Na fotografii stary, pożółkły i pognieciony dokument. W dolnej części widać dwa sznurki spięte w odbicie pieczątki. Wokół dokumentu zdobienia w postaci kwiatów. Pod dużym nagłówkiem drobny tekst.

Społeczeństwo Rzeczypospolitej

Potwierdzenie przez króla polskiego Stefana Batorego na sejmie koronacyjnym w 1576 roku praw i przywilejów szlachty Rzeczypospolitej
Źródło: Wikimedia Commons, a. nn., domena publiczna.

Co wspólnego ma szlachcic z rycerzem? Kogo nazywano 'narodem politycznym' i ile liczyła armia Rzeczypospolitej? Chcesz się dowiedzieć, przeczytaj poniższy tekst.

Szlachta i jej przywileje

Stan szlachecki zaczął się krystalizować stosunkowo wcześnie, wywodząc się od rycerstwa. W różnych krajach powstały analogiczne grupy społeczne i – co ciekawe – mimo różnic kulturowych zdobywały podobne przywilejeprzywilejprzywileje ekonomiczne, społeczne i polityczne.

sejm niemy
pospolite ruszenie
mniejszość religijna, narodowa
handel obwoźny
rejestr
Kozacy
pańszczyzna
Ćwiczenie 1
R8ISp6p7448Fm1
Zadanie interaktywne polegające na zaznaczeniu kilku odpowiedzi.
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
Polecenie 1

Wyjaśnij, dlaczego autorom malowideł broń wydawała się najważniejszym elementem stroju kojarzącym się z elitami. Rozwiń temat, posiłkując się znanymi ci rolami społecznymi, np. rycerza lub zwycięskiego wodza w starożytnym Rzymie.

Ra6jcCzWG0goU
(Uzupełnij).
Źródło: Learnetic, licencja: CC BY 4.0.
poddaństwo osobiste
kmiecie
kler
immunitet
nobilitacja
powinność
przywilej
RMbmIjATEzIWe
Broń japońskich samurajów, ekspozycja z końca XIX w. Obok broni także drobne, luksusowe przedmioty codziennego użytku
Źródło: T. Enami, domena publiczna.
RvPiu4cyEZOFX1
Strona tytułowa jednego z popularniejszych herbarzy księdza Niesieckiego z 1728 r.
Źródło: a. nn., 1728, domena publiczna.

W Polsce podstawowym prawem szlachty było posiadanie ziemi oraz czerpanie określonych korzyści z pracy osadzonych na niej chłopów, co było zapłatą za bezpośrednią służbę władcy. Najważniejszą powinnością rycerza‑szlachcica była walka, ale musiał on także wykonywać inne czynności w imieniu swojego zwierzchnika: rozstrzygać spory i karać poddanych (sądownictwo patrymonialne), czuwać – jako ramię świeckie – nad przestrzeganiem norm religijnych (patronat kościelny), wspomagać poddanych w przypadku klęsk, organizować prace na rzecz ogółu (państwa lub społeczności lokalnej) – budowę dróg, mostów itd.

Stan szlachecki był zamknięty, czyli wejść do niego można było tylko przez urodzenie lub nobilitacjęnobilitacjanobilitację królewską zaakceptowaną przez sejm. Stosunkowo często jednak fałszowano prawo do przynależności stanowej, czego potwierdzeniem był spis sporządzony przez Waleriana Nekandę Trepkę Liber chamorumt1omHRrQR1_000tp001Liber chamorum.

Ćwiczenie 2
R1AhovyXHtv3G1
zadanie interaktywne
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
t1omHRrQR1_000tp001

Naród polityczny

Szlachtę określamy często mianem 'narodu politycznego', przez co należy rozumieć posiadanie prawa do współdecydowania o polityce wewnętrznej, a nawet zagranicznej. Praktycznie wynikało to z immunitetuimmunitetimmunitetu sądowniczego oraz podatkowego, jaki szlachta zdobyła sobie jeszcze w średniowieczu. Władca nie miał prawa bez wyroku sądowego uwięzić szlachcica, ani też żądać od niego świadczeń pieniężnych od majątków, jakimi dysponował. Jeśli zaistniała taka potrzeba, szlachta musiała wyrazić na to zgodę poprzez swoją reprezentację stanową (sejmiki i sejm).

Sytuacja w Polsce nie różniła się od sytuacji w innych krajach europejskich, choć np. we Francji ograniczenia podatkowe dotyczyły bezpośrednio szlachty, ale już nie poddanych mieszkających w ich dobrach.

Szlachta w Polsce według prawa była jednorodną, niezróżnicowaną grupą. Stąd nie było w Rzeczypospolitej tytułów, poza dwoma wyjątkami. Przedstawiciele dawnych ruskich rodów książęcych oraz ci, którzy zdobyli tytuły zagraniczne przed aktem unii lubelskiej mogli posługiwać się nimi nadal. Wszyscy inni, nawet jeśli uzyskali tytuły, w Polsce nie powinni ich używać. Ta względna równość była oczywiście pozorna, bo szlachta była silnie zróżnicowana majątkowo. Do elity zaliczano tzw. magnatów – posiadających wielkie majątki i pełniących wysokie godności państwowe (senatorskie). Szczególne znaczenie miała tzw. średnia szlachta, posiadająca dobra wielkości 1‑2 wsi i aktywnie uczestnicząca w życiu lokalnym i krajowym.

1
R1crffmC2vkmc
Posiadłości polskich magnatów w XVI‑XVII wieku
Źródło: Krystian Chariza i zespół, licencja: CC BY-SA 3.0.

Mapa: Posiadłości magnaterii w Rzeczypospolitej w XVII wieku.

Na mapie zaznaczono:

  • granice państw,

  • granice inne,

  • terytorium Rzeczypospolitej w 1648 roku,

  • lenna Rzeczypospolitej w 1648 roku,

  • Prusy Książęce,

  • Kurlandia.

Ważniejsze rezydencje magnackie:

Branickich (Br):

  • Białystok,

  • Biała Cerkiew.

Czartoryskich (Cz):

  • Korzec,

  • Lanckorona,

  • Jagielnica,

  • Puławy,

  • Siedlce,

  • Wołczyn.

Chodkiewiczów (Ch):

  • Zabłudów,

  • Czarnobyl.

Koniecpolskich (Ko)

Krasickich (Kr):

  • Krasiczyn,

  • Nowy Wiśnicz,

  • Łańcut.

Lanckorońskich (La): Brzezie.

Leszczyńskich (Le):

  • Gołuchów,

  • Baranów,

  • Rydzyna,

  • Leszno.

Lubomirskich (Lu):

  • Łańcut,

  • Nowy Wiśnicz,

  • Opole,

  • Puławy,

  • Przeworsk,

  • Rzeszów.

Małachowskich (Ma):

  • Końskie,

  • Białaczów.

Mniszchów (Mn):

  • Dukla,

  • Wiśniowice.

Ogińskich (Og):

  • Zabłudów,

  • Siedlce.

Opalińskich (Op):

  • Rytwiany,

  • Sieraków.

Ossolińskich (Os):

  • Radziejowice,

  • Krzyżtopór.

Poniatowskich (Pn):

  • Wołczyn,

  • Jabłonna.

Potockich (Po):

  • Stanisławów,

  • Krystynopol,

  • Bugacz,

  • Tulczyn.

Radziwiłłów (Ra):

  • Podhorce,

  • Otyka,

  • Brody,

  • Biała,

  • Birże,

  • Kiejdany,

  • Mir,

  • Nieśwież,

  • Zabłudów,

  • Kleck,

  • Słuck,

  • Nieborów,

  • Żółkiew.

Sapiehów (Sa):

  • Kodeń,

  • Czarnobyl.

Sobieskich (So):

  • Złoczów,

  • Podhorce,

  • Żółkiew.

Tyszkiewiczów (Ty): Łohojsk.

Wiśniowieckich (Wi):

  • Wśniowice,

  • Lubnia.

Zamoyskich (Za):

  • Bieżuń,

  • Zamość.

Żółkiewskich (Żó): Żółkiew.

1
RRcFYo38d57Su
Królestwo Polskie i Wielkie Księstwo Litewskie w okresie panowania Władysława Jagiełły
Źródło: Krystian Chariza i zespół, licencja: CC BY-SA 3.0.

Mapa - Królestwo Polskie i Wielkie Księstwo Litewskie w okresie panowania Władysława Jagiełły.

Granice państw:

Wielkie Księstwo Litewskie w 1343 roku,

Państwo Zakonu Krzyżackiego z przynależącą do państwa Nową Marchią i częścią Inflant wraz z Rygą,

Królestwo Polskie,

i pozostałe państwa:

  • Szwecja,

  • Królestwo Danii,

  • Królestwo Czeskie,

  • Księstwa Śląskie,

  • Hospodarstwo Wołoskie,

  • Księstwo Ruskie,

  • Złota Orda,

Ziemie zależne od Królestwa Polskiego:

  • Mazowsze,

  • Bełz,

  • Hospodarstwo Mołdawskie,

Biskupstwa:

  • Wilno,

  • Wornie,

Bitwy:

  • Grunwald (1410),

  • Koronowo (1410),

  • Zalew Wiślany (1463),

Miejsca zawarcia unii:

  • Krewo (1385),

  • Radom (1401),

  • Wilno (1401),

  • Horodło (1413),

  • Toruń (1411),

  • Toruń (1466).

Ćwiczenie 3
R17EDE25kyzcP1
zadanie interaktywne
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
Ćwiczenie 3

Zapisz, który ród magnacki mógł pochwalić się największą ilością rezydencji w Rzeczypospolitej w XVII wieku.

R1cOrbn7euHj3
(Uzupełnij).
Źródło: Learnetic SA, licencja: CC BY 4.0.
Ćwiczenie 4
R1dtxCcTBaRjW1
zadanie interaktywne
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
Polecenie 2

Wyjaśnij, dlaczego rozrost wielkiej własności ziemskiej sprzyjał umocnieniu demokratycznego parlamentaryzmu. Zapisz swoją odpowiedź.

Ra6jcCzWG0goU
(Uzupełnij).
Źródło: Learnetic, licencja: CC BY 4.0.

Kler katolicki i inny

Katolicyzm był religią panującą w Rzeczypospolitej, co znaczy, że cieszył się specjalnymi przywilejami i uprawnieniami politycznymi i społecznymi. KlerklerKler katolicki stanowił odrębny stan. Miał własne sądownictwo i ograniczony immunitet podatkowy. Do pewnego stopnia brał też udział w życiu politycznym. Przedstawiciele wyższej hierarchii kościelnej, czyli biskupi, wchodzili w skład senatu i pełnili wysokie urzędy państwowe kanclerza lub podkanclerzego. Niższe duchowieństwo nie było reprezentowane w sejmie, choć ten często żądał od niego świadczeń pieniężnych, mimo obowiązującego generalnie zwolnienia (immunitetu). Najczęściej duchowni uchwalali wówczas tzw. 'subsidium charitativum' (datek, wspomożenie dobrowolne, łaskawe), co miało podkreślać dobrowolny charakter tego świadczenia.

1
R19aOQjyKqmyG
Podział administracyjny Kościoła rzymskokatolickiego w Rzeczypospolitej w 1772 r.; wszyscy biskupi tego kościoła automatycznie wchodzili do senatu
Źródło: Maciej Szczepańczyk, licencja: CC BY-SA 3.0.

Mapa: Podział administracyjny Kościoła rzymskokatolickiego w Polsce w 1772 roku

Metropolia gnieźnieńska:

  • diecezja chełmińska z katedrą w Chełmży,

  • archidiecezja gnieźnieńska diecezja inflancka z katedrą w Dyneburgu,

  • Inflanty (dawna diecezja wendeńska),

  • Kurlandia (dawna diecezja piltyńska),

  • diecezja krakowska z sufraganiami terenowymi w Sandomierzu i Lublinie,

  • diecezja płocka,

  • diecezja poznańska,

  • diecezja smoleńska z niefunkcjonującą katedrą w Smoleńsku (3 parafie),

  • diecezja wileńska z sufraganią terenową w Obolcach,

  • diecezja włocławska z sufraganią terenową w Gdańsku,

  • diecezja żmudzka z katedrą w Worniach.

Metropolia lwowska:

  • diecezja bakowska z katedrą w Bakowie w Mołdawii – na terenie Polski tylko 2 parafie,

  • diecezja chełmska z katedrą w Krasnymstawie,

  • diecezja kamieniecka,

  • diecezja kijowska z katedrą w Żytomierzu,

  • archidiecezja lwowska,

  • diecezja łucka diecezja przemyska.

Diecezje podległe bezpośrednio Stolicy Apostolskiej:

  • diecezja warmińska z katedrą we Fromborku,

  • diecezja wrocławska (faktycznie od 1732, formalnie od 1821; wcześniej w metropolii gnieźnieńskiej).

1
Polecenie 3

W oparciu o powyższą mapę z granicami diecezji katolickich oraz dotychczasową wiedzę wskaż na tej mapie tereny:

  • Polski w okresie pierwszych Piastów,

  • Polski w okresie panowania Kazimierza Wielkiego,

  • Wielkiego Księstwa Litewskiego,

  • zakonów rycerskich nad Bałtykiem.

uzupełnij treść
Polecenie 3

Podaj nazwę religii panującej w XVII‑wiecznej Rzeczypospolitej.

RZIaJSNkkSK62
(Uzupełnij).
Źródło: Learnetic SA, licencja: CC BY 4.0.
Ćwiczenie 5
R71iKsWizqYxf1
zadanie interaktywne
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Stan duchowny rekrutował swoich członków z innych stanów, choć szlachta zdołała sobie zapewnić nieformalną wyłączność na pełnienie wyższych godności kościelnych (np. kanoników, biskupów, opatów i profesorów uniwersytetów uznawanych też za instytucje na poły kościelne).

Przywilejami cieszyło się jednak tylko duchowieństwo katolickie. Duchowni innych wyznań, zwłaszcza prawosławni (nawet grekokatolicy), protestanci i Żydzi uznawani byli za członków innych stanów. Chrześcijanie wschodni bez powodzenia starali się o dopuszczenie biskupów (władyków) do senatu.

Mieszczaństwo – wielki nieobecny?

Od czasów średniowiecza odrębnym stanem było mieszczaństwo. Cieszyło się ono immunitetem sądowniczym, co oznacza, że mieszczan sądziły własne sądy. Mieszczanie płacili także odrębne podatki, najczęściej mające charakter pośredni, czyli pobierane były np. od spożycia chleba, mięsa, czy piwa lub wina.

Zasadniczym problemem miast Rzeczypospolitej Obojga Narodów była religia. Praktycznie pełnię praw miejskich w Koronie mogli posiadać tylko katolicy. Prawosławni, Ormianie, Żydzi a nawet unici (grekokatolicy) funkcjonowali często w obrębie tzw. nacji. Najdłużej broniący tych praktyk Lwów otworzył drogę do równouprawnienia unitom w 1745 r.

Na Litwie prawosławni, a później także unici posiadali jednakowe prawa. Niejednokrotnie wprowadzano nawet parytet, czyli minimalną liczbę rajców z obu religii. Także miasta pruskie – zdominowane przez niemieckojęzycznych luteran
- od połowy XVI w. posiadały przywileje religijne, które wręcz dyskryminowały w katolickiej Rzeczpospolitej wyznawców 'religii panującej'.

W Polsce było stosunkowo mało miast dużych, a w dodatku miały one mały wpływ
na decyzje polityczne. W sejmie uczestniczyć mogli - i to tylko z głosem doradczym wyłącznie w sprawach miast - przedstawiciele wybranych dużych miast pruskich: Gdańska, Elbląga i Torunia, a ponadto stołecznych: Krakowa, Wilna oraz Poznania, Lwowa, Kamieńca Podolskiego czy Lublina.

Polecenie 4

Dowiedz się, kiedy zostało założone miasto, w którym mieszkasz, lub to od którego dzieli cię najmniejszy dystans (odległość). Jeśli powstało ono przed XIX w., spróbuj ustalić, gdzie znajdowało się w nim miejsce do handlu. Czy zachowały się jakieś ślady po nim w układzie ulic, placów, w nazwach i w tradycji?

Ra6jcCzWG0goU
(Uzupełnij).
Źródło: Learnetic, licencja: CC BY 4.0.

Jeśli chcesz wiedzieć więcej

ReDU3WbubFHtd
Nagranie video. Pojawia się dr hab. Filip Wolański z Uniwersytetu Jagiellońskiego. Mężczyzna o długich, siwych włosach w okularach siedzi w jasnym pomieszczeniu. W tle biała ściana, powieszone na niej fragmenty grafik, biała kanapa i wzorzyste poduszki. Film kończy się planszą z napisami: wystąpił dr hab. Filip Wolański, scenariusz i realizacja Contentplus.pl, na zlecenie Uniwersytetu Wrocławskiego, w ramach projektu "E‑podręczniki do kształcenia ogólnego".
RLWqXWD6uQHx7
Nagranie video. Na początku wyświetla się plansza z tytułem: „Konsekwencje przenikania się kultury szlacheckiej i mieszczańskiej”. Następnie pojawia się dr hab. Filip Wolański z Uniwersytetu Jagiellońskiego. Mężczyzna o długich, siwych włosach w okularach siedzi w jasnym pomieszczeniu. W tle biała ściana, powieszone na niej fragmenty grafik, biała kanapa i wzorzyste poduszki. Film kończy się planszą z napisami: wystąpił dr hab. Filip Wolański, scenariusz i realizacja Contentplus.pl, na zlecenie Uniwersytetu Wrocławskiego, w ramach projektu "E‑podręczniki do kształcenia ogólnego".

Chłopi

Najliczniejszym stanem w Polsce był, podobnie jak w całej Europie, stan chłopski. Chłopi stanowili w XVI w. nieco mniej niż 70% ogółu mieszkańców. Podobnie jak całe społeczeństwo, byli mocno zróżnicowani. Najważniejszą, ale też najliczniejszą grupę stanowili tzw. kmieciekmieciekmiecie, czyli użytkownicy ziemi królewskiej, kościelnej, szlacheckiej bądź mieszczańskiej. Posiadane przez nich gospodarstwo w teorii powinno mieć jeden łan, czyli od ok. 17 do 24 ha. W wyniku podziałów często posiadali jednak np. pół łana. Od tego świadczone były powinnościpowinnośćpowinności – w pieniądzu, naturze i w robociźnie. Chłopi w Polsce byli poddanipoddaństwo osobistepoddani, nie mogli swobodnie opuszczać użytkowanego gospodarstwa.

W miarę rozwoju gospodarki folwarcznej coraz ważniejszy dla właściciela ziemskiego był obowiązek świadczenia pańszczyznypańszczyznapańszczyzny, który stale się powiększał, by sięgać nawet kilku dni od łana w tygodniu. Oznaczało to, że kmieć musiał wysłać jednego ze swoich parobków (niekiedy jednego z synów) do pracy na 'pańskim'.

W najtrudniejszej sytuacji pozostawali ci mieszkańcy wsi, którzy nie posiadali własnego gospodarstwa: zagrodnicy, chałupnicy oraz komornicy. Posiadali oni jedynie odpowiednio niewielki ogród, chałupę lub wynajęte u kmiecia mieszkanie (komorę). Stanowili blisko ¼ wieśniaków i zmuszeni byli do pracy w folwarku lub u bogatych chłopów w zamian za pieniądze lub środki do życia.

Swoistą elitę stanowili na wsi wiejscy rzemieślnicy: karczmarze, młynarze i kowale.

Jaki stan był najliczniejszy w Rzeczypospolitej w XVI wieku?

RZo8KHIFi6h9o
(Uzupełnij).
Źródło: Learnetic SA, licencja: CC BY 4.0.

Odpowiedź: Najliczniejszym stanem w Polsce był, podobnie jak w całej Europie, stan chłopski.

Kozacy – nowy stan?

Największym problemem politycznym w czasach Rzeczypospolitej okazali się Kozacy. Zastosowanie tych oddziałów do oficjalnych działań zbrojnych, np. przez Stefana Batorego pod koniec XVI w., spowodowało wzrost ich aspiracji i zabiegi o zaliczenie ich do wojsk stałych oraz wyłączenie z tradycyjnego systemu stanowego. O wielkość tzw. 'rejestrurejestrrejestru' i uzyskanie statusu odrębnego stanu walczono praktycznie do końca powstania Chmielnickiego w poł. XVII stulecia. Przeciwna takiemu rozwiązaniu była szlachta, choć jej sprzeciw nie wynikał tylko z poczucia zagrożenia konkurencją, bardziej z obawy przed 'otworzeniem stanu'. Każdy, kto chciałby zostać szlachcicem, mógłby zbiec i jako KozakKozacyKozak przejść w szeregi szlachty. Stąd ze strony polskiej ciągłe postulaty ścisłego określenia, w jakiej ilości i kto personalnie zostałby wciągnięty do rejestru kozackiego. Miał to też być akt jednorazowy, a nie powtarzany proces.

Porozumienie na takich zasadach okazało się jednak niemożliwe do zrealizowania.

R10bga0NHY077
Rada kozacka na Siczy. Obraz A. Owieczkina prezentowany był w Muzeum na wyspie Chortycy
Źródło: a. nn., domena publiczna.
Ćwiczenie 6
R1WqPr7xr7FSd1
zadanie interaktywne
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
Ćwiczenie 6

Podaj nazwę grupy ludności która okazała się największym problemem politycznym dla Rzeczypospolitej, zwłaszcza dla szlachty, w 1. poł. XVII wieku.

R2FdiaHaq3o0V
(Uzupełnij).
Źródło: Learnetic SA, licencja: CC BY 4.0.

Żydzi

R12zx98xexl6h1
Stroje Żydów z Polski w XVII i XVIII w.
Źródło: a. nn., domena publiczna.

Podobnie jak żyjący na terenie Rzeczypospolitej Tatarzy i Ormianie, również Żydzi sytuowani byli w strukturach społeczeństwa jako mniejszośćmniejszość religijna, narodowamniejszość religijna lub narodowa. Jednak wyodrębnienie sądownicze oraz przypisane im specyficzne funkcje każą raczej widzieć w nich rodzaj stanu. Dla Żydów, rezerwowano niewielkie pola aktywności gospodarczej, które teoretycznie nie mogły być zajęte przez chrześcijan. We wczesnym średniowieczu był to przykładowo handel niewolnikami lub dalekosiężny handel towarami luksusowymi. Później natomiast potępiana przez Kościół sfera obrotu pieniądzem i kredyt. Ponieważ jednak drobne pożyczki (rodzaj lombardu) związane były z zastawami w postaci używanych rzeczy, godzono się też na prowadzenie przez Żydów handlu starzyzną. Stąd wynikały uprawnienia do handlu obwoźnegohandel obwoźnyhandlu obwoźnego na terenach wiejskich i w miastach. Także dzierżawa (arenda) karczm czy całych folwarków szlacheckich traktowana była jak rodzaj pożyczki pod zastaw przyszłych dochodów.

Pomyślność społeczności żydowskiej wynikała z dobrej koniunktury gospodarczej w jakiej znajdowała się Rzeczpospolita i była przyczyną rosnącej niechęci ze strony szlachty i mieszczaństwa.

W okresie Rzeczpospolitej Obojga Narodów ukształtował się samorząd Żydów polskich – tak zwany Sejm Czterech Ziem. Była to unikatowa instytucja, nieznana w  innych krajach Europy. Podstawową jego funkcją było pobieranie podatków od gmin żydowskich. Poza tym zajmował się Sejm Czterech Ziem kwestiami administracyjnymi, społecznymi i religijnymi gmin żydowskich.

Trudno jest oszacować liczbę ludności żydowskiej. Historycy piszą o liczbach
od 30 tys. do 300 tys. w XVI w. i wzroście od ok. 750 tys. w poł. XVIII w. aż do 800 tys. w chwili upadku państwa. W większości stanowili oni społeczność miejską, konkurującą z mieszczanami i dominacją szlachty.

Wojsko

W teorii podstawę obronności kraju stanowił obowiązek wojskowy spoczywający
na szlachcie, czyli pospolite ruszeniepospolite ruszeniepospolite ruszenie. Podobnie jak w innych krajach nowożytnych najskuteczniejsze było jednak wojsko zawodowe. Z powodu niechęci szlachty do świadczeń podatkowych i z obawy przed ewentualnymi skutkami politycznymi rozbudowy armii podporządkowanej siłą rzeczy władcy, szlachta blokowała takie projekty. Najdobitniej pokazały to postanowienia sejmu niemegosejm niemysejmu niemego z 1717 r., blokujące reformy wojskowe Augusta II.

RIyBId1tCAOT6
Piechur armii saskiej z okresu Augusta II Mocnego
Źródło: a. nn., domena publiczna.
Polecenie 5

Wymień skutki gospodarcze jednorodnego umundurowania i uzbrojenia. W jaki sposób możliwe było uszycie np. 100 tys. kurtek wojskowych? Czy mógł robić to pojedynczy rzemieślnik?

Ra6jcCzWG0goU
(Uzupełnij).
Źródło: Learnetic, licencja: CC BY 4.0.
Polecenie 6

Rzeczpospolita dysponowała stałą armią liczącą np. 18 tys. żołnierzy. Napisz, czy skutek ekonomiczny był analogiczny jak w przypadku armii pruskiej.

Ra6jcCzWG0goU
(Uzupełnij).
Źródło: Learnetic, licencja: CC BY 4.0.

Wojska zawodowe miały różny skład społeczny, choć kadrę oficerską i jazdę z reguły stanowiła szlachta. Piechurzy oraz cały personel pomocniczy wywodzili się ze grup plebejskich. Ważne było jednak, że żołnierze, podlegając odrębnym sądom, wyłączeni byli z powszechnego sądownictwa. Kariera w armii stawała się też dobrą trampoliną do awansu społecznego i przełamania barier stanowych.