Ssaki

Ssaki (Mammalia) zamieszkują zarówno środowisko wodne, jak i lądowe. Dzięki stałocieplności zasięg ich występowania rozciąga się od kół podbiegunowych do równika. Do cech charakterystycznych ssaków, specyficznych jedynie dla tej gromady, należą: powstanie gruczołów łojowych i u samic – gruczołów mlekowych, pokrycie ciała sierścią lub włosami, a także obecność zróżnicowanego uzębienia.

Systematyka ssaków

Do charakterystycznych cech ssaków należą:

• obecność włosów oraz powiązanych z nimi gruczołów łojowych i mlekowych;

• uzębienie heterodontyczne i difiodontyczne (stałe i mleczne);

• obecność wtórnego podniebienia i krtani;

• oddychanie płucami pęcherzykowatymi;

• czterokomorowe serce;

• bezjądrowe erytrocytyerytrocytyerytrocyty;

• stałocieplność;

• obecność w nerkach pętli Henlego, w której następuje resorpcja wody;

• wykształcenie trzech kosteczek słuchowych w uchu środkowym;

• u wielu ssaków występuje zewnętrzna małżowina uszna;

• dwa kłykcie potyliczne połączone z dźwigaczem;

• zredukowana liczba paliczków w stopach.

Do gromady ssaków należą trzy podgromady: prassaki (Prototheria), ssaki niższe (Metatheria) oraz ssaki wyższe (Eutheria).

Przystosowanie ssaków do życia w różnych środowiskach

W toku ewolucji ssaki wykształciły wiele przystosowań, dzięki którym opanowały zarówno środowisko lądowe, jak i wodne.

Do przystosowań ssaków latających, takich jak nietoperze, należą:

• wydłużone palce dłoni, pomiędzy którymi rozpięta jest błona lotna, tworząca aparat lotu;

• silne mięśnie grzbietu, które poruszają aparatem lotu;

• doskonały słuch;

• posługiwanie się echolokacjąecholokacjaecholokacją.

Do przystosowań ssaków wodnych, takich jak walenie, należą:

• opływowy kształt ciała;

• przednie kończyny przekształcone w płetwy;

• obecność płetwy ogonowej ustawionej poziomo;

• oddychanie raz na 2–4 minuty;

• posługiwanie się echolokacją.

Do przystosowań ssaków wodno‑lądowych, takich jak bobry, należą:

• nieprzepuszczająca wodę sierść;

• palce kończyn tylnych spięte błoną pławną;

• możliwość zatkania nozdrzy podczas nurkowania;

• obecność wibrysówwibrysywibrysów.

Do przystosowań ssaków podziemnych, takich jak krety, należą:

• walcowate ciało;

• krótkie, masywne kończyny zakończone rozbudowanymi, szerokimi łapami;

• palce zakończone mocnymi pazurami;

• uwsteczniony narząd wzroku.

Do przystosowań ssaków nadrzewnych, takich jak wiewiórki, należą:

• palce zakończone mocnymi pazurami;

• chwytne kończyny lub ogon;

• u niektórych gatunków fałd skórny umożliwiający szybowanie.

Budowa i funkcje życiowe ssaków

Układ pokarmowy i odżywianie

Ssaki są w większości wszystkożerne (polifagicznepolifagizmpolifagiczne). Zwierzęta odżywiające się pokarmem wyłącznie mięsnym określane są mięsożercami, a te żywiące się wyłącznie pokarmem roślinnym – roślinożercami. Bardzo rzadko spotyka się gatunki monofagicznemonofagizmmonofagiczne, do których należy koala, spożywający wyłącznie liście eukaliptusa.

RE77j3IrKHBQd

Ilustracja przedstawia schemat budowy układu pokarmowego ssaka z rodziny kotowatych. Ukazany jest lewy profil sylwetki zwierzęcia, na której zaznaczono przebieg układu pokarmowego. W pysku znajduje się jama gębowa, w szyi przełyk, który prowadzi do znajdującego się w jamie brzusznej żołądka. W jego pobliżu widoczna jest duża wątroba z niewielkim pęcherzykiem żółciowym. Za żołądkiem znajduje się w jamie brzusznej trzustka oraz długie jelito grube, którym wydalany jest kał poprzez odbyt, znajdujący się pod ogonem zwierzęcia.

Plan budowy układu pokarmowego ssaków jest podobny. Różnice zależą od rodzaju pobieranego pokarmu.

U ssaków wyróżnia się następujące odcinki przewodu pokarmowego:

• jama gębowa;

• gardziel;

• przełyk;

• żołądek;

• jelito cienkie;

• jelito grube, złożone z okrężnicy i jelita ślepego (kątnicy), zakończone kloaką lub odbytem.

Przewód pokarmowy rozpoczyna się otworem gębowym, często otoczonym wargami. Jamę gębową od jamy nosowej oddziela wtórne podniebienie. W jamie gębowej pokarm zwilżany jest śliną, która uchodzi z licznych gruczołów ślinowych. Ślina rozpoczyna również trawienie cukrów. Umięśniony język tworzy kęsy pokarmu i obraca je podczas żucia, a u młodych ssaków tworzy pompę ssącą. Na górnej stronie języka znajdują się brodawki grzybkowate, kuliste i liściaste, koło których leżą kubki smakowe. Kolczatki i mrówkojady mają długi, ruchliwy, pokryty śluzem język, przystosowany do chwytania owadów.

Jama gębowa ssaków wyposażona jest w pomocnicze struktury tworzące aparat gryzący, służący do zbierania i rozdrabniania pożywienia – składa się on z tekodontycznychuzębienie tekodontycznetekodontycznych (tj. osadzonych w zębodołach szczęki i żuchwy) zębów, których zespół stanowi charakterystyczne dla danego gatunku uzębienie. Pierwotny wzór uzębienia wielu ssaków łożyskowych obejmował 44 zęby, lecz u współczesnych gatunków ich liczba jest bardzo zróżnicowana i często mniejsza.

Uzębienie ssaków jest zróżnicowane na zęby mlecznezęby mlecznemleczne i stałezęby stałestałe.

U większości ssaków występuje heterodontyzmheterodontyzmheterodontyzm, tylko niektóre walenie mają zęby homodontycznehomodontyzmhomodontyczne. Zęby ssaków dzieli się na:

• siekacze (łac. incisivi – I);

• kły (łac. canini – C);

• przedtrzonowce (łac. premolares – P);

• trzonowce (łac. molares – M).

Zęby przednie – siekacze i kły – służą do pobierania pokarmu. Siekacze są przystosowane do chwytania i odgryzania kęsów pokarmu, natomiast kły – do walki lub obrony, chwytania, przytrzymywania i rozrywania zdobyczy. Zęby tylne – przedtrzonowce i trzonowce – służą do rozdrobnienia pokarmu.

Porównanie czynności jamy gębowej i uzębienia różnych grup ssaków

Budowa dalszych części układu pokarmowego ssaków również wykazuje związek z rodzajem spożywanego pokarmu. Mięsożercy mają stosunkowo krótkie jelito cienkie, podczas gdy roślinożercy – bardzo długie. Powierzchnię wchłaniania jelita zwiększają kosmki jelitowe.

Porównanie przewodu pokarmowego roślinożercy i mięsożercy

Przeżuwacze, np. krowa i żubr, mają duży, czterokomorowy żołądek. Pierwsza i największa część to żwacz, czyli komora fermentacyjna, w której na zjedzonych roślinach rozwijają się bakterie, protisty i grzyby symbiotyczne. Rozkładają one celulozę budującą ściany komórkowe roślin dzięki wytwarzanemu enzymowi – celulazie. Zawartość żwacza zwracana jest do jamy gębowej, gdzie zostaje dokładnie przeżuta, a po ponownym połknięciu trafia do kolejnych części żołądka. W czwartej, ostatniej komorze żołądka, trawieńcu, odbywa się właściwe trawienie.

RxpWSJCy3qvlM

Schemat przedstawia układ pokarmowy przeżuwacza na przykładzie krowy. Za pomocą jamy gębowej pobierany jest pokarm, który następnie przechodzi przez przełyk będący przewodem wewnątrz organizmu. Z jamy gębowej przez przełyk pożywienie trafia do żwacza. Jest to dość duża, zaokrąglona komora żołądka. Następnie z niej pokarm przesuwa się do czepca – mniejszej komory o zaokrąglonym kształcie. Następną komorą żołądka, do którego trafia pokarm są księgi. Trawieniec to kolejna część żołądka łącząca się z jelitem. Jest ono mocno pofałdowane i prowadzi do odbytu, przez który wydalane są resztki pożywienia.

Pomiędzy jelitem cienkim a jelitem grubym ssaków znajduje się jelito ślepe. Jest ono dobrze rozwinięte u gryzoni i zajęczaków.

Jelito ślepe gryzoni i zajęczaków działa analogicznie do komory fermentacyjnej żołądka przeżuwaczy. Ponieważ jednak leży ono za żołądkiem, zwierzęta te nie mają możliwości strawienia wyhodowanych symbiontów. Z tego powodu pokarm musi przejść przez ich układ pokarmowy dwukrotnie – w tym celu gryzonie i zajęczaki co jakiś czas usuwają przez odbyt półpłynną zawartość jelita ślepego, a następnie ją zjadają.

Przewód pokarmowy u prassaków i ssaków niższych kończy się kloaką, a u ssaków wyższych – odbytem.

Pokrycie ciała

Ciało ssaków pokryte jest skórą, która pełni przede wszystkim funkcję ochronną, ale też bierze udział w termoregulacji, produkcji witaminy DIndeks dolny 3₃ i melaniny oraz umożliwia odbieranie bodźców ze środowiska zewnętrznego. Ponadto tworzy torbę lęgową u torbaczy, błony lotne u nietoperzy i błony pławne u ssaków wodnych.

Skóra ssaków składa się z naskórka, skóry właściwej i tkanki podskórnej.

Naskórek zbudowany jest z zewnętrznej warstwy rogowej, którą tworzą warstwy jednorodnych martwych komórek. Pod nią znajdują się warstwy żywych komórek: jasna, ziarnista, kolczysta i najgłębiej położona warstwa podstawna.

W skórze właściwej znajdują się naczynia krwionośne, biorące udział w termoregulacji, a także naczynia limfatyczne, ciałka zmysłowe, nerwy, gruczoły łojowe, potowe, zapachowe i mlekowe, komórki tłuszczowe, mięśniowe i pigmentowe oraz fibroblasty, które produkują kolagen.

Najgłębiej położoną warstwą skóry jest tkanka podskórna, zbudowana z tkanki tłuszczowej. Tkanka podskórna chroni organizm przed nagłymi zmianami temperatury, urazami i amortyzuje wstrząsy.

Włosy

RSyLmTG4CsCa11

Zdjęcie przedstawia gęsią skórkę u człowieka. Widoczny jest fragment skóry na ręce człowieka o kremowym kolorze. Na powierzchni skóry widoczne są niewielkie wzgórki, z których wyrastają stojące pionowo, jasne włoski.

Włosy są wytworem naskórka. Zbudowane są głównie z keratyny i mają postać nitkowatych, zrogowaciałych struktur. Składają się z dwóch części: tkwiącego w skórze korzenia oraz łodygi, wystającej ponad naskórek. Korzeń zakończony jest u dołu cebulką włosową, obejmującą brodawkę włosa – wytwór skóry właściwej. Brodawka włosa zaopatruje cebulkę włosową w składniki odżywcze.

W torebce włosowej znajduje się gruczoł łojowy. Po stronie zewnętrznej pochewki włosa występuje zgrubienie, do którego jest przyczepiony mięsień przywłosowy.

W sierści ssaków wyróżnia się trzy typy włosów: ościste, wełniste i czuciowe.

Okrywa ciała ssaków składa się ze wszystkich typów włosów. W przypadku przewagi liczby włosów ościstych nad wełnistymi okrywa określana jest sierścią; gdy więcej jest w niej włosów wełnistych nazywamy ją futrem.

U niektórych ssaków, np. psów, żubrów, zachodzi linienie, czyli wymiana włosów na nowe. W klimacie umiarkowanym ssaki linieją dwa razy: wiosną i jesienią. Jest to związane z przystosowaniem się barwy, grubości i gęstości sierści do pory roku.

R10QBAnuDXnFd

Na zdjęciu jest drewniany stół, na którym siedzi pręgowany kot. Kot wącha, leżący przed nim na stole, kłębek własnej sierści. Obok sierści leży szczotka do czesania kota.

Dla zainteresowanych

R1OwdBZbPqZpP

Na zdjęciu mężczyzna trzyma w dłoniach dużą ilość owczego runa. Jest białe, miejscami jasnożółte. Runo po lewej stronie ma nieco dłuższe włosy, od runa po prawej stronie zdjęcia.

Okrywa włosowa owiec nadająca się do przędzenia, zestrzyżona ze zwierzęcia, nosi nazwę runa. W jego skład oprócz wełny wchodzą zanieczyszczenia i tłuszczopot. Runo zawiera od 30 do 80% czystej wełny.

Gruczoły skóry

Do gruczołów skóry człowieka zalicza się: gruczoły łojowe, gruczoły potowe, gruczoły zapachowe i gruczoły mlekowe.

Gruczoły łojowe wydzielają łój, który służy do natłuszczania skóry i włosów. Znajdują się one praktycznie na całym ciele, głównie w pobliżu włosów.

Gruczoły potowe wydzielają pot, który oprócz wody zawiera zbędne produkty przemiany materii (mocznik, kwas mlekowy). Jego funkcja polega na wydalaniu toksyn z organizmu oraz ochładzaniu ciała podczas upałów i wzmożonej aktywności fizycznej.

Gruczoły zapachowe znajdują się w okolicy odbytu i pachwin. Ich wydzielina służy do znakowania terytorium. Ma ona znaczenie podczas wybierania partnera do rozrodu. U skunksa pełni funkcję obronną.

Gruczoły mlekowe są wyspecjalizowanymi gruczołami skórnymi, wywodzącymi się prawdopodobnie z gruczołów podobnych do gruczołów potowych. Występują u wszystkich samic ssaków i wytwarzają mleko, którym karmione są młode ssaki. Mleko zawiera białka, cukry, witaminy i przeciwciała, dzięki którym potomstwo zyskuje odporność naturalną nieswoistą. Gruczoły mlekowe mają ujście w brodawkach sutkowych.

R1LEyrb8ooHKB

Ilustracja przedstawia małą małpkę, która ssie mleko z piersi swojej matki. Małpka ma owłosione ciało, owalną głowę z wystającą częścią twarzową, niewielkie, spiczaste u góry ucho, wystającą część twarzową i zamknięte oko. Widać również owłosiony tułów małpy z ostającym sutkiem.

Układ szkieletowy, układ mięśniowy i ruch

Czaszka

Czaszka ssaków składa się z dwóch części: trzewioczaszki i mózgoczaszki. Tworzy jednolitą puszkę kostną, w której jedynym ruchomym elementem jest staw znajdujący się przy nasadzie łuku jarzmowego.

Dla zainteresowanych

Ssaki mają synapsydalny typ czaszki, który charakteryzuje się obecnością dołu skroniowego między mózgoczaszką a łukiem jarzmowym.

RFq1V7Jw8nmNn

Zdjęcie przedstawia czaszkę synapsydów. Ma jajowaty, wydłużony kształt. Na spodniej stronie widoczne są zęby. Na kości czaszki widoczne są nozdrze, oczodół i dół skroniowy.

Kości mózgoczaszki u dorosłych ssaków łączą się ze sobą nieruchomymi połączeniami – szwami. U młodych kości połączone są ze sobą elastycznymi pasmami tkanki łącznej ze względu na rozwój mózgowia.

Żuchwa składa się z jednej kości.

W uchu środkowym ssaków występują trzy kosteczki słuchowe (młoteczekmłoteczekmłoteczek, kowadełkokowadełkokowadełko i strzemiączkostrzemiączkostrzemiączko), które umożliwiają wzmacnianie drgań i przenoszenie ich do ucha wewnętrznego.

Czaszka ssaków połączona jest z pierwszym kręgiem kręgosłupa (dźwigaczem) za pomocą dwóch kłykci potylicznych, dzięki czemu ssaki mogą poruszać głową w dwóch płaszczyznach: góra–dół i lewo–prawo.

Szkielet osiowy

Szkielet wszystkich dorosłych ssaków jest skostniały, a kręgosłup wyraźnie podzielony na odcinki:

• szyjny – zbudowany zazwyczaj z 7 kręgów (wyjątkiem są np. niektóre leniwce);

• piersiowy – zbudowany z 9–25 kręgów;

• lędźwiowy – zbudowany zwykle z 5–7 kręgów (wyjątkiem są niektóre torbacze, owadożerne i kopytne, które mają 4 kręgi);

• krzyżowy, który powstał ze zrośniętych 1–17 kręgów, dając kość krzyżową;

• ogonowy – zbudowany z 3–49 kręgów, w zależności od funkcji pełnionej przez ogon: chwytnej, podporowej lub ochronnej.

Z kręgami piersiowymi połączone są żebra, tworzące wraz z mostkiem klatkę piersiową.

Szkielet kończyn

W obręczy barkowej ssaków doszło do redukcji liczby kości. Tworzą ją łopatki. Kości krucze występują wyłącznie u stekowców, natomiast obojczyk mają tylko ssaki używające przednich kończyn do złożonych ruchów, np. małpy, nietoperze, krety. Ssaki, które szybko biegają, np. psy i kopytne, nie mają obojczyka, a ich kończyny łączą się z kręgosłupem za pomocą osadzonych na łopatce mięśni.

Obręcz miedniczna ssaków jest zrośnięta z odcinkiem krzyżowym kręgosłupa. Tworzą ją kości: biodrowa, kulszowa i łonowa. U gatunków, u których kończyny tylne zanikły, miednica uległa redukcji: zbudowana jest ze szczątkowych kości niepołączonych z kręgosłupem.

Układ mięśniowy

Mięśnie ssaków są dobrze rozwinięta i stanowią dużą część masy ich ciała. Mięśnie kończyn umożliwiają ssakom poruszanie ciałem na zasadzie dźwigni, stąd każdy staw w kończynach jest zaopatrzony w przynajmniej dwa mięśnie: zginający i prostujący. Kończyny ssaków znajdują się pod tułowiem, dlatego staw kończyny przedniej (łokieć) zwraca się ku tyłowi, a staw kończyny tylnej (kolano) ku przodowi. Układ ten ma dwie zalety:

• kolano, które zwrócone jest do przodu, podnosi wydajność mięśni podczas odpychania kończyny od podłoża podczas biegu;

• łokieć, który zgina się do tyłu, umożliwia podnoszenie ciała oraz wspomaga przy podciąganiu go do przodu; kończyna przednia z łokciem mogła może służyć do latania lub chwytania.

Ruch

Ssaki poruszają się w różny sposób w zależności od środowiska życia.

Większość ssaków żyje na lądzie, a kończyny pełnią u nich funkcję podpór. Dzięki temu, że są one umieszczone pionowo pod tułowiem, utrzymanie tułowia jest znacznie łatwiejsze niż u płazów i gadów, u których ciało jest zawieszone na kończynach.

Przystosowaniem ssaków wodnych do pływania jest opływowy kształt ciała oraz przednie kończyny przekształcone w płetwy.

Nietoperze to jedyne latające ssaki. Mają skrzydła, które powstały z wydłużonych palców przedniej kończyny, przedramienia, ramienia oraz błony lotnej.

Układ nerwowy i narządy zmysłów

Ssaki mają najbardziej skomplikowany układ nerwowy ze wszystkich kręgowców. Można go podzielić na:

• ośrodkowy układ nerwowy – składający się z mózgowia i rdzenia kręgowego;

• obwodowy układ nerwowy – z nerwami czaszkowymi i nerwami rdzeniowymi.

Mózgowie ssaków złożone jest z pięciu odcinków:

• kresomózgowia;

• międzymózgowia;

• śródmózgowia;

• tyłomózgowia – móżdżku;

• rdzenia przedłużonego.

R1LjCINcbiiuD

Schemat przedstawia budowę mózgowia ssaka na przykładzie człowieka. Największą powierzchnię w mózgowiu zajmuje kresomózgowie. Ma ono pofałdowaną powierzchnię, składa się z dwóch półkul. Kształtem przypomina orzech włoski. Poniżej widać niewielki móżdżek, od którego biegnie długi rdzeń przedłużony.

Ssaki mają narządy zmysłów:

• dotyku;

• węchu;

• smaku;

• wzroku;

• słuchu.

Układ krwionośny

Układ krwionośny ssaków zapewnia transport tlenu, substancji odżywczych, produktów przemiany materii i hormonów powstałych w gruczołach dokrewnych.

Krew krąży w dwóch obiegach: płucnym i obwodowym, a serce jest czterodziałowe: składa się z dwóch przedsionków i dwóch komór. Dzięki temu krew natlenowana i odtlenowana się nie mieszają. Pomiędzy przedsionkami a komorami oraz pomiędzy komorami a tętnicami występują zastawki. Występuje tylko jeden lewy łuk aorty.

Krew składa się z osocza, erytrocytów, leukocytów i płytek krwi.

Układ oddechowy

Funkcją układu oddechowego jest doprowadzanie tlenu i odprowadzenie dwutlenku węgla.

Wymiana gazowa odbywa się przez płuca mające pęcherzykowatą budowę. Powietrze dostarczane jest do płuc przez drogi oddechowe, na które składają się:

• jama nosowa;

• gardziel – będąca krótkim połączeniem drogi pokarmowej z oddechową;

• krtań – jest silnie wyspecjalizowanym odcinkiem dróg oddechowych; jej ujście chronione jest przez nagłośnię, która zamyka krtań przy połykaniu; w krtani znajdują się dwa fałdy śluzówki, tworzące struny głosowe; napięcie fałdów wpływa na wysokość dźwięku wydawanego przez ssaka;

• tchawica;

• oskrzela.

W płucach występują liczne pęcherzyki płucne. Ich obecność powoduje zwiększenie powierzchni oddechowej w stosunku do powierzchni oddechowej płuc gadów.

Wentylowanie płuc odbywa się dzięki ruchom klatki piersiowej i przeponyprzeponaprzepony.

Termoregulacja

Wydalanie i osmoregulacja

Narządem wydalniczym ssaków są zanerczazanerczezanercza (nerki ostateczne), tworzące wraz z moczowodami i pęcherzem moczowym układ wydalniczy. Ssaki są zwierzętami ureotelicznymi. W ich nerkach produkowany jest mocz. Składa się on głównie z wody, a najważniejszym zawartym w nim azotowym produktem przemiany materii jest mocznik.

Podstawową jednostką nerki jest nefron.

W nerkach obecne są pętle Henlego, w których zagęszczany jest mocz. Ich długość wiąże się ze środowiskiem życia ssaków: u zwierząt pustynnych, ze względu na oszczędność wody, pętle Henlego są długie, natomiast u ssaków wodnych są stosunkowo krótkie.

Ssaki mają zdolność osmoregulacji przez regulację stężenia jonów i wody wydalanych z moczem.

Rozmnażanie i rozwój

Ssaki są rozdzielnopłciowe. Większość gatunków jest żyworodna; jajorodność występuje jedynie u stekowców. Zapłodnienie jest wyłącznie wewnętrzne, a rozwój prosty.

Ssaki należą do owodniowców. Mają cztery błony płodowe: owodnię, omocznię, kosmówkę i pęcherzyk żółtkowy.

Układ rozrodczy męski ssaka składa się z:

• dwóch jąder;

• dwóch nasieniowodów;

• narządu kopulacyjnego (prącia).

Układ rozrodczy żeński ssaka składa się z:

• dwóch jajników;

• dwóch jajowodów;

• macicy;

• pochwy.

Ssaki jajorodne, stekowce, składają jaja, które następnie wysiadują lub noszą w kieszeni. Po wykluciu się z jaja młode wymagają opieki matki. Stekowce nie mają sutków. Mleko wydzielane przez gruczoły mlekowe wypływa na powierzchnię pól mlecznych na brzuchu samicy, skąd jest zlizywane przez młode.

Ssakami żyworodnymi są torbacze i łożyskowce.

Torbacze wykształcają łożyskołożyskołożysko żółtkowo‑kosmówkowe. Jest to prymitywne pseudołożysko, które tworzy się z połączenia pęcherzyka żółtkowego z kosmówką. Młode rodzą się na wczesnym etapie rozwoju zarodkowego, wobec czego konieczne jest zapewnienie im opieki i warunków do dalszego rozwoju – odbywa się to w torbie matki, w której młode przyczepiają się do sutków i odżywiają mlekiem.

U łożyskowców kosmówka zrasta się z omocznią, tworząc łożysko kosmówkowo‑omoczniowe. Omocznia bierze udział w rozwoju naczyń pępowinowych. Zarodek znajduje się w płynie owodniowym, który umożliwia mu ruch. Płyn owodniowy otoczony jest przez owodnię, tworzącą bezpośrednie środowisko dla zarodka. Przez łożysko zachodzi wymiana gazów, składników odżywczych i produktów przemiany materii między organizmem matki a płodem.

Podsumowanie

• Ssaki to najbardziej zróżnicowana grupa synapsydów, która dzięki stałocieplności opanowała niemal wszystkie środowiska na Ziemi, od mroźnych stref podbiegunowych po gorące pustynie.

• Do unikalnych cech tej gromady należą gruczoły mlekowe służące do karmienia młodych, ciało pokryte włosami oraz obecność trzech kosteczek słuchowych w uchu środkowym. U wielu ssaków występują zewnętrzne małżowiny uszne.

• Skóra ssaków jest wielowarstwowa i zawiera liczne gruczoły: łojowe natłuszczające włosy, potowe uczestniczące w termoregulacji, zapachowe służące do komunikacji oraz mlekowe.

• Naskórek bierz udział w wytwarzaniu struktur ochronnych takich jak pazury, paznokcie, kopyta, rogi oraz fiszbiny, natomiast skóra właściwa jest miejscem powstawania poroża i zębów.

• Czaszka łączy się z kręgosłupem za pomocą dwóch kłykci potylicznych, co w połączeniu z dźwigaczem i obrotnikiem zapewnia dużą ruchomość głowy w różnych płaszczyznach.

• Kręgosłup jest wyraźnie podzielony na odcinki, przy czym odcinek szyjny u niemal wszystkich ssaków składa się z siedmiu kręgów, niezależnie od długości szyi zwierzęcia.

• Zęby są zróżnicowane na siekacze, kły, przedtrzonowce i trzonowce oraz osadzone w zębodołach, a większość gatunków wymienia uzębienie mleczne na stałe tylko raz w życiu.

• Układ pokarmowy jest dostosowany do rodzaju diety, co objawia się m.in. obecnością wielokomorowego żołądka u przeżuwaczy oraz długim jelitem ślepym u gryzoni, pełniącym funkcję komory fermentacyjnej.

• Wymiana gazowa odbywa się w płucach pęcherzykowatych o ogromnej powierzchni, a wentylację wspomaga przepona.

• Serce jest całkowicie podzielone na dwa przedsionki i dwie komory, co zapewnia pełne rozdzielenie krwi natlenowanej od odtlenowanej i pozwala na utrzymanie wysokiego tempa metabolizmu.

• Dojrzałe erytrocyty ssaków tracą jądro komórkowe, co pozwala im transportować więcej tlenu i zwiększa ich elastyczność podczas przepływu przez wąskie naczynia włosowate.

• Najwyższy stopień rozwoju osiągnęło kresomózgowie, którego półkule są pofałdowane i pokryte korą mózgową, co warunkuje zdolność do uczenia się i skomplikowanych zachowań społecznych.

• Poszczególne grupy ssaków mają dobrze rozwinięte różne narządy zmysłów, zależnie od trybu życia.

• Wydalanie odbywa się przez nerki ostateczne (zanercza), które dzięki pętlom Henlego potrafią bardzo skutecznie zagęszczać mocz, chroniąc organizm przed nadmierną utratą wody.

• Rozmnażanie cechuje się zapłodnieniem wewnętrznym i żyworodnością u większości grup, przy czym jedynie stekowce pozostają jajorodne.

• Rozwijający się w macicy zarodek jest chroniony przez błony płodowe, a u łożyskowców powstaje złożony narząd – łożysko, umożliwiające wymianę gazów, substancji odżywczych i produktów przemiany materii między krwią matki a krwią płodu, bez ich bezpośredniego mieszania się.

Ćwiczenia utrwalające