Strategia działania
Dyrektor podpisuje porozumienie z Ośrodkiem Rozwoju Edukacji (www.ore.edu.pl), aby móc korzystać z aplikacji Objawy‑Kompetencje‑Cechy i wprowadza do aplikacji psychologa diagnostę.
Psycholog wprowadza do aplikacji dane uczniów. W zależności od decyzji, gdzie zostaną przeprowadzone badania przesiewowe, są to uczniowie klasy, kilku klas lub całej szkoły. Uczeń jest wprowadzany do aplikacji tylko przy pierwszym badaniu. Ponowne badania w kolejnych latach polegają na przypisaniu badań już wprowadzonemu uczniowi.
2.1.) Aplikacja umożliwia całościową diagnozę osobowości, na która składają się trzy warstwy: Objawy, Kompetencje oraz Cechy. Badania przesiewowe dotyczą Objawów, zatem w zakładce „Obszar diagnozy” należy wybrać „Objawy dobrostanu oraz problemów”.
2.2.) Aplikacja umożliwia pozyskanie informacji z trzech źródeł – samoopis, opis przez rodzica lub opis przez nauczyciela. W zależności od decyzji należy wybrać kwestionariusz z oznaczeniem S, jeśli będzie to badanie samoopisowe, z oznaczeniem R, jeśli będzie to badanie rodzica na temat ucznia, oraz N, jeśli będzie to badania nauczyciela na temat ucznia. Rekomendowaną formą badań przesiewowych jest samoopis w przypadku uczniów, którzy są w stanie odpowiedzieć na pytania kwestionariuszowe. W przypadku uczniów, którzy nie są w stanie tego zrobić, należy poprosić rodzica lub nauczyciela o udział w badaniu.
2.3.) Aplikacja umożliwia trzy rodzaje badań: papier‑ołówek, elektroniczne stacjonarne oraz elektroniczne zdalne. Wyboru dokonuje się w polu „Typ badania”. Badanie papier‑ołówek polega na wydruku kwestionariusza, który następnie wypełnia osoba badana lub obserwator (rodzic lub nauczyciel). Badanie elektroniczne stacjonarne polega na przeprowadzeniu badania na komputerze diagnosty, w czasie którego osoba badana lub obserwator udziela odpowiedzi kwestionariuszowych. Badanie elektroniczne zdalne polega na przesłaniu linku do badania na wskazany adres mailowy. Rekomendowaną formą jest forma elektroniczna – stacjonarna lub zdalna. W przypadku formy zdalnej należy upewnić się, że osoba badana będzie mogła odpowiedzieć na pytania kwestionariuszowe w dogodnych warunkach (na przykład w sali informatycznej pod opieką psychologa diagnosty lub innego nauczyciela, który zapewni badanym komfort i bezpieczeństwo).
Psycholog analizuje wyniki, wygenerowane przez aplikację dla każdej osoby badanej. Na tym etapie interpretacja jest prowadzona na podstawie znaczenia wysokiego nasilenia skal ogólnych (Dobrostan, Problemy eksternalizacyjne, Problemy internalizacyjne, Problemy psychasteniczne). Znaczenie każdej z tych skal znajduje się w tabeli 1.
Tabela 1. Interpretacja wyników w skalach objawów problemów oraz dobrostanu
Skala | Interpretacja wyników wysokich |
|---|---|
Dobrostan | Ogólne zadowolenie z życia, optymizm, doświadczanie radości, poczucie szczęścia. |
Problemy | Problemy behawioralne polegające na częstym przejawianiu zachowań agresywnych, antyspołecznych, ryzykownych; brak panowania nad własnym zachowaniem. |
Problemy internalizacyjne | Problemy emocjonalne polegające na częstym, długotrwałym i silnym doświadczaniu negatywnych emocji (m.in. lęku, wstydu, podejrzliwości) oraz niskiego poczucia własnej wartości. |
Problemy psychasteniczne | Problemy motywacyjne polegające na bierności, zahamowaniach, nadmiernej zależności od innych, sztywnych schematach myślenia i działania, w tym fiksacji na szczegółach. |
Na podstawie wyników wygenerowanych przez aplikację psycholog dzieli osoby na trzy grupy wymienione w tabeli 2.
Tabela 2. Wyróżnione grupy w badaniach przesiewowych dobrostanu i problemów ze zdrowiem emocjonalno‑społecznym (na podstawie: Cieciuch i in., 2023)
Grupa | Warunki | Charakterystyka |
|---|---|---|
Wysoki poziom zdrowia emocjonalno‑społecznego | Wynik w skali Objawy dobrostanu jest wysoki (co najmniej 84 centyl) | Takie wyniki oznaczają wysoki poziom szczęścia i satysfakcji z życia przy braku problemów ze zdrowiem emocjonalno‑społecznym, co nie wymaga dalszej diagnozy kompetencji osobowościowych oraz cech temperamentu, choć taka diagnoza może być przydatna do identyfikacji profilu mocnych i słabych stron oraz specyfiki funkcjonowania osoby badanej. |
Objawy problemów ze zdrowiem emocjonalno‑społecznym | Wynik w przynajmniej jednej ze skal Objawów problemów jest wysoki (co najmniej 84 centyl), niezależnie od wyniku w skali Objawów dobrostanu. | Takie wyniki oznaczają przekraczający normę poziom nasilenia Objawów problemów emocjonalno‑społecznych, który wymaga dalszej diagnozy oraz być może interwencyjnych oddziaływań postdiagnostycznych. Konieczne jest najpierw wskazanie dominującego rodzaju problemów doświadczanych przez osobę diagnozowaną (eksternalizacyjne, internalizacyjne lub psychasteniczne) oraz określenie ich profilu szczegółowego, a następnie przeprowadzenie dalszej diagnozy ukierunkowanej na poznanie uwarunkowań doświadczanych problemów (na poziomie kompetencji osobowościowych oraz cech temperamentu). |
Zagrożenie problemami ze zdrowiem emocjonalno‑społecznym | Przynależność osoby badanej do tego typu należy stwierdzić, kiedy spełniony jest warunek nr 1 oraz co najmniej jeden z dwóch wariantów warunku nr 2 (czyli 2a lub 2b): | Takie wyniki oznaczają, że aktualny poziom Objawów problemów emocjonalno‑społecznych nie jest jeszcze wysoki, ale takie problemy mogą wystąpić w przyszłości. Wskazana jest dalsza diagnoza ukierunkowana na poznanie uwarunkowań doświadczanych trudności i dobór odpowiednich oddziaływań profilaktycznych. Uzyskanie wyniku niskiego (do 16 centyla) w skali Objawy dobrostanu przy niskich lub przeciętnych wynikach w skalach Objawów problemowych jest nietypowe, ale możliwe. Może ono wskazywać na przykład na sytuacyjne uwarunkowania gorszego samopoczucia osoby diagnozowanej, ale może mieć także bardziej trwałe uwarunkowania. |
Niezróżnicowany profil zdrowia emocjonalno‑społecznego | Przynależność osoby badanej do tego typu należy stwierdzić we wszystkich pozostałych przypadkach, to jest przy braku kwalifikacji do każdego z trzech opisanych powyżej profili. W przypadku stwierdzenia profilu niezróżnicowanego należy przejść do diagnozy szczegółowej. |
Skierowanie do dalszej diagnozy osób z grupy „Objawy problemów ze zdrowiem emocjonalno‑społecznym” oraz „Zagrożenie problemami ze zdrowiem emocjonalno‑społecznym”. Diagnoza dotyczy kompetencji osobowościowych i cech temperamentu omówionych w Module 4.
Przygotowanie podsumowania dla zespołu, rady pedagogicznej lub rodziców, łącznie z refleksją na temat programu wychowawczego i podejmowanych interwencji psychologiczno‑pedagogicznych.
Omówiona powyżej diagnoza przesiewowa może zostać pogłębiona lub poszerzona. Pogłębienie polega na szczegółowej analizie profilu dobrostanu i problemów danej osoby badanej. Na profil składa się 12 zmiennych (po trzy aspekty dobrostanu oraz trzy aspekty każdego z rodzajów problemów. Pogłębienia analizy dokonuje psycholog. Przewodnik do pogłębionej analizy znajduje się w Materiale 3. Przewodnik po analizie pogłębionejPrzewodnik po analizie pogłębionej. Poszerzenie diagnozy polega na analizie wyników zbiorczych dla grupy (klasy, rocznika, szkoły itp.) Poszerzoną analizę może wykonać doradca ds. dostępności uczenia się lub inna osoba z zespołu zajmującego się badaniami przesiewowymi. Przewodnik do poszerzonej analizy znajduje się w Materiale 4. Przewodnik po analizie poszerzonej.Przewodnik po analizie poszerzonej.
Czas trwania:
Badania przesiewowe zdrowia emocjonalno‑społecznego powinny być przeprowadzane cyklicznie każdego roku wiosną. Rekomendowanym terminem jest marzec‑kwiecień, ponieważ (1) jest to okres po kilku miesiącach pracy w danym roku szkolnym, a zarazem (2) jest to środek drugiego semestru, kiedy szkoła funkcjonuje w normalnym trybie, przed egzaminami zewnętrznymi, (3) psychologowie oraz zespoły mają odpowiednio dużo czasu do końca roku, aby opracować wyniki i poddać je dyskusji na forum szkoły oraz podczas spotkań z rodzicami, a także aby podjąć kolejne kroki diagnostyczne i interwencyjne w stosunku do osób, które tego wymagają, zgodnie z uzyskanymi wynikami diagnozy przesiewowej.
Monitorowanie i ewaluacja skuteczności:
Do prowadzenia i monitorowania proponowanych badań przesiewowych w szkole powinien zostać powołany Zespół ds. wspierania dobrostanu psychicznego uczniów. Proponowana nazwa zespołu wskazuje na pozytywne elementy (wspieranie dobrostanu), a nie negatywne (identyfikacja problemów ze zdrowiem emocjonalno‑społecznym). W tabeli 3. znajduje się podział zadań osób zaangażowanych w przeprowadzenie badań przesiewowych.
Tabela 3. Podział zadań osób zaangażowanych w szkole w przeprowadzenie badań przesiewowych zdrowia emocjonalno‑społecznego
Osoba | Zadania |
|---|---|
Doradca ds. dostępności uczenia się | 1. Koordynacja procesu diagnozy przesiewowej: |
Dyrektor placówki | 1. Podpisanie porozumienia z Ośrodkiem Rozwoju Edukacji określającego warunki bezpłatnego wykorzystania aplikacji Objawy‑Kompetencje‑Cechy. |
Psycholog | 1. Wprowadzenie danych (imię, nazwisko oraz inne dane) uczniów do aplikacji. |
Zespół ds. wspierania dobrostanu psychicznego uczniów | 1. Zapewnienie uczniom możliwości wypełnienia kwestionariuszy w bezpiecznej atmosferze. |
Powyższe czynniki sprawiają, że w rygorystycznym podejściu do oceny skuteczności, jakie jest stosowane na przykład w badaniach nad skutecznością psychoterapii, ocena skuteczności interwencji diagnostycznej nie jest możliwa. Możliwe jest jednak monitorowanie poziomu dobrostanu i zaburzeń w układzie odniesienia do norm populacyjnych.
Ryzyko/zagrożenia w realizacji:
Niechęć uczniów (lub rodziców i nauczycieli) do udziału w badaniu
Osoby badane (uczniowie) lub ich obserwatorzy (rodzice i nauczyciele) mogą nie być chętni do udziału w badaniu. Niechęć ta może przejawiać się odmową wzięcia udziału lub udzielaniem odpowiedzi przypadkowych lub nieprawdziwych (na przykład realizujących potrzebę przedstawienia się w lepszym lub gorszym świetle). Jest to badanie kwestionariuszowe, zatem jakość wyników jest pochodną jakości uzyskanych danych. W związku z tym należy podjąć próby zmotywowania uczestników badania do rzetelnych odpowiedzi. Możliwy jest wybór źródła informacji – jeśli uczeń odmówi udziału w badaniu, można poprosić rodzica lub nauczyciela. Z kolei, jeśli uzyskano odpowiedzi z więcej niż jednego źródła, można zastosować procedurę oceny wiarygodności uzyskanych odpowiedzi, omówioną w Cieciuch, Strus i Skimina (2023).
Psycholog interpretujący wyniki badania popełni błąd
Popełnienie błędu w obliczaniu wyniku i rysowaniu profilu jest realnym zagrożeniem, dlatego rekomendowane jest użycie aplikacji, która oblicza wyniki i generuje raport. Jeśli z jakichś powodów diagnosta uzna, że wersja papier‑ołówek jest w danej sytuacji lepsza, odpowiedzi udzielone na papierze można przenieść do aplikacji, w której jest też taka funkcja przy wyborze opcji badania papier‑ołówek. W takiej sytuacji badany wypełnia kwestionariusz w wersji papierowej, ale wyniki również oblicza aplikacja.