Celem interwencji jest włączenie do codziennej pracy nauczyciela w przedszkolu praktyki czytania dialogowego oraz rozmów z zastosowaniem strategii ZDRowej rozmowy, podczas których nauczyciel zauważa to, czym interesuje się dziecko, dopytuje je i rozwija jego wypowiedź. W interwencji nauczyciele najpierw zdobywają podstawową wiedzę z zakresu dwujęzyczności i ćwiczą na warsztatach rozmowy, realizując strategię ZDRowej komunikacji, oraz czytanie dialogowe, a następnie wprowadzają te umiejętności do pracy z dziećmi.

Specjalista, który chce przystąpić do realizacji interwencji, zaprasza do współpracy nauczycieli, którzy chcą zaangażować się we wspieranie rozwoju językowego dzieci w przedszkolu. W pierwszej kolejności specjalista proponuje spotkanie warsztatowe dla nauczycieli, podczas którego otrzymują oni informacje dotyczące wagi środowiska językowego dla rozwoju językowego dzieci. W czasie spotkania nauczyciele doskonalą i ćwiczą w praktyce umiejętności ZDRowej komunikacji oraz czytania dialogowego. Spotkanie prowadzone jest zgodnie z przygotowanym konspektem scenariusza (Załącznik 1). Następnie nauczyciele przez 6 tygodni wykorzystują pozyskaną wiedzę i umiejętności w praktycznej pracy z dziećmi, monitorując postępy w dziennikach wdrożeniowych (Załącznik 4). Nauczyciele zachęcani są także do kontaktu z rodzicami dzieci dwujęzycznych i przekazania im zdobytej wiedzy i uzyskanych umiejętności po zakończeniu 6‑tygodniowego okresu wdrożenia interwencji.

Poniżej znajduje się opis kolejnych kroków realizacji interwencji.

W pierwszym kroku specjalista wdrażający interwencję dokonuje oceny środowiska językowego dzieci w przedszkolu podczas dwukrotnego pomiaru w trzech sytuacjach: czytania książeczek, posiłku i swobodnej zabawy (patrz: Monitorowanie i ewaluacja, Załączniki 2 i 3). Pomiar środowiska językowego dzieci – tego, ile słów słyszą podczas wybranych sytuacji, jak różne i jak skomplikowane są to słowa – będzie wykorzystywany do oceny skuteczności interwencji, tj. tego, czy wprowadzone metody zwiększają liczbę i różnorodność słów słyszanych przez dzieci. Celem interwencji jest wzbogacenie środowiska językowego dzieci, więc hipotetycznie po okresie wdrożenia interwencji – w ponownym pomiarze – jakość języka używanego przez nauczyciela będzie wyższa niż w pierwszym pomiarze.

Specjalista, chcąc dokonać pomiaru jakości języka, wykorzystuje wskazówki opisane w części Monitorowanie i ewaluacja – nagrywa dwukrotnie trzy wymienione sytuacje, przygotowuje transkrypcje nagrań (potencjalnie z wykorzystaniem dostępnego oprogramowania albo systemu sztucznej inteligencji), a na podstawie transkrypcji ocenia różnorodność słownictwa, analizuje liczbę słów, długość zdań i liczbę zadanych dzieciom pytań.

Specjalista organizuje krótkie (szacunkowy czas trwania: około pół godziny) spotkanie warsztatowe z nauczycielami w przedszkolu. Do przeprowadzenia warsztatów potrzebne są: (1) nowa wiedza specjalisty z zakresu dwujęzyczności i wspierania rozwoju językowego dzieci dwujęzycznych, (2) skrypt warsztatów opisany w Załączniku 1, (3) kilka książek, które nauczyciele czytają z dziećmi w przedszkolu – książki nie muszą być wybrane w żaden szczególny sposób, wystarczą te, które są dostępne w placówce.

Podczas spotkania z nauczycielami pracującymi w przedszkolu specjalista omawia strategię ZDRowej rozmowy opisaną w Przewodniku oraz ideę czytania dialogowego, tj. takiego czytania, podczas którego dzieci są zaangażowane w opowiadaną historię. Nauczyciele od specjalisty powinni dowiedzieć się także, dlaczego dbanie o bogate środowisko językowe jest ważne w przypadku wspierania rozwoju językowego dzieci dwujęzycznych. Aby przekazać nauczycielom tę wiedzę, można wykorzystać takie materiały, jak Studium przypadku czy webinar na temat wspierania rozwoju językowego dzieci dwujęzycznych na etapie przedszkola.

Warsztaty są prowadzone na podstawie skryptu (Załącznik 1) zawierającego proponowane ćwiczenia. Podczas warsztatów nauczyciele próbują czytać wybrane książki – najlepiej te, które już mają w przedszkolu – w sposób dialogowy, zadając pytania. Przykłady pytań, które można zadawać podczas czytania dialogowego, wymienione są w Przewodniku. Nauczyciele ćwiczą też rozmowy według założeń strategii ZDRowej rozmowy, czyli polegające na zauważeniu tego, co interesuje dzieci, dopytaniu i rozwinięciu ich wypowiedzi. Podczas warsztatów nauczyciele wspólnie rozważają potencjalny przebieg rozmowy zgodnie z zasadami strategii ZDRowej komunikacji w kilku sytuacjach opisanych w Załączniku 1.

Przez kolejne 6 tygodni nauczyciele, którzy uczestniczyli w warsztatach, wykorzystują w swojej pracy uzyskane umiejętności. Zadaniem nauczycieli jest codzienne czytanie dialogowe z dziećmi oraz stosowanie strategii ZDRowej komunikacji podczas swobodnej zabawy i posiłków. W celu monitorowania postępów mogą wykorzystywać dzienniki wdrożeniowe (Załącznik 4). Podczas wdrażania działań interwencyjnych przydatna może być wzajemna pomoc nauczycieli współpracujących w grupie przedszkolnej, którzy zwracają sobie uwagę na to, czy danego dnia udało się im zrealizować założone działania. Celem nauczycieli na tym etapie powinno być wyrobienie nawyku czytania dialogowego z dziećmi oraz rozmawiania z nimi w angażujący sposób w czasie posiłków i swobodnej zabawy. Okres ten zaplanowany jest na 6 tygodni po to, by umożliwić nauczycielom przywyknięcie do nowych aktywności i utrwalenie ich jako elementu codziennej przedszkolnej rutyny.

Po sześciotygodniowym okresie wdrażania działań w ósmym tygodniu trwania interwencji poddaje się ponownej ocenie środowisko językowe dzieci, wykorzystując te same metody, które stosowano podczas oceniania w pierwszym tygodniu interwencji. Ocena interwencji jest dokonywana na podstawie porównania (ilościowego i jakościowego) wyników pomiaru w pierwszym i w ósmym tygodniu.

W ostatnim kroku nauczyciele przedszkolni umawiają się na indywidualną rozmowę z rodzicami dzieci dwujęzycznych, podczas której zachęcają ich do wykorzystania technik ZDRowej rozmowy i czytania dialogowego w języku domowym. Nauczyciele opowiadają rodzicom o swoich doświadczeniach w zakresie stosowania tych technik w trakcie sześciotygodniowej pracy z grupą przedszkolną. Celem spotkania jest uświadomienie rodzicom roli języka/języków domowych oraz pokazanie prostych sposobów – stosowanych już przez nauczycieli – które mogą istotnie podnieść jakość słyszanego przez dzieci języka.

Czas trwania:

Czas działań interwencyjnych obejmuje dziewięć tygodni. W pierwszym odbywa się spotkanie warsztatowe, okres od drugiego do siódmego tygodnia to sześciotygodniowe wdrażanie poznanych metod do praktyki, w ósmym tygodniu dokonuje się ewaluacji wdrożenia poznanych technik, w ostatnim, dziewiątym tygodniu, przeprowadzane są konsultacje z rodzicami dzieci dwujęzycznych. Konsultacje z rodzicami mogą odbyć się w innym czasie, lecz proponowany termin po wdrożeniu działań nauczyciela ma na celu ułatwienie mu komunikacji z rodzicami na podstawie zebranych doświadczeń – po sześciotygodniowym okresie wdrażania interwencji może on mieć szeroką gamę doświadczeń i własnych przemyśleń dotyczących wzbogacania środowiska językowego dzieci, co może ułatwić przeprowadzenie rozmów z rodzicami.

Interwencja wpływa na zachowania nauczycieli i wykształca w nich nowe nawyki, które pozytywnie oddziałują na rozwój językowy dzieci. Uzyskane podczas interwencji umiejętności i wytworzone nawyki mogą być – z korzyścią dla rozwoju językowego dzieci – wykorzystywane przez nauczycieli do końca ich praktyki zawodowej.

Monitorowanie i ewaluacja skuteczności:

W opisanej interwencji podstawowym celem jest wzbogacanie środowiska językowego dzieci, które ostatecznie może wesprzeć ich rozwój językowy. Proponowanych jest kilka metod oceny skuteczności interwencji, różniących się stopniem czaso- i kosztochłonności, a zarazem – prawdopodobnie – różniących się rzetelnością.

Najrzetelniejszą (i preferowaną przez autorkę interwencji), ale też potencjalnie najdroższą i najbardziej czasochłonną metodą oceny skuteczności interwencji jest przygotowanie nagrań audio rozmów nauczyciela przed interwencją i po niej. W metodzie tej osoba oceniająca (np. specjalista wdrażający interwencję), w tygodniu poprzedzającym rozpoczęcie interwencji, nagrywa dwukrotnie interakcje nauczyciela z dziećmi w trzech sytuacjach: (1) podczas posiłku, (2) w czasie swobodnej zabawy, (3) podczas czytania książek. Nagrania ponownie (w tych samych sytuacjach i również dwukrotnie) odbywają się w tygodniu następującym po sześciotygodniowym okresie wdrażania interwencji. Następnie – np. za pomocą dostępnych darmowych systemów sztucznej inteligencji – specjalista transkrybuje nagrania, żeby ocenić bogactwo środowiska językowego dzieci. Specjalista dokonuje ewaluacji na podstawie porównania transkrypcji nagrań zebranych po wdrożeniu interwencji i przed nią, zwracając uwagę na długość wypowiedzi nauczyciela, zróżnicowanie słownictwa czy liczbę zadawanych pytań. Szczegółowy formularz oceny do wypełnienia na podstawie transkrypcji zamieszczony jest w Załączniku 2.

Inną metodą ewaluacji może być metoda oceny na żywo, niewymagająca tworzenia nagrań i transkrypcji. W tej metodzie ocenie również podlega środowisko językowe tworzone przez nauczyciela przed interwencją i po jej wdrożeniu. Za pomocą kwestionariusza zamieszczonego w Załączniku 3 specjalista dokonujący ewaluacji ocenia bogactwo środowiska językowego w tygodniu poprzedzającym wprowadzenie interwencji, w trzech wymienionych powyżej sytuacjach, oraz w tygodniu następującym po wdrożeniu interwencji. Ewaluacji dokonuje się za pomocą porównania kwestionariuszy wypełnionych przed interwencją i po niej.

Nauczyciele są zachęcani też do monitorowania postępów we wdrażaniu interwencji za pomocą uzupełniania dzienników wdrożeniowych (Załącznik 4), w których odnotowują, czy danego dnia udało im się zrealizować wszystkie trzy zadania, tj. czytać dialogowo, rozmawiać z dziećmi podczas posiłku i rozmawiać z dziećmi podczas swobodnej zabawy.

Wreszcie pośrednią metodą oceny skuteczności interwencji może być ocena kompetencji językowych dzieci prowadzona we współpracy z logopedą/psychologiem. Podczas stosowania tej metody ocenie podlega nie środowisko językowe dzieci jako takie, ale ich poziom umiejętności (np. zasób słownictwa).

Ryzyko/zagrożenia w realizacji:

Ze względu na istotne zaangażowanie nauczycieli w realizację interwencji, ryzyk do jej wdrożenia można upatrywać w przyzwyczajeniach nauczycieli. Osobom, które mają już pewne doświadczenie w pracy nauczyciela przedszkolnego i które wyrobiły już pewne nawyki, może być trudno zmienić swoje postawy: na przykład zamienić czytanie na głos na czytanie dialogowe albo zaangażować się czynnie w swobodną zabawę dzieci. Ryzyko to można zminimalizować, podkreślając to, jak ważne dla rozwoju językowego dzieci może być zaangażowanie nauczycieli i zmiana ich dotychczasowych przyzwyczajeń.

Kolejnym czynnikiem mogącym utrudnić realizację interwencji może być duża różnorodność umiejętności językowych dzieci w grupie przedszkolnej: możliwe, że jeżeli grupa składa się z dzieci jedno- i dwujęzycznych, w działaniach grupowych, takich jak czytanie dialogowe, dzieci jednojęzyczne (czy szerzej: dzieci o wysokich umiejętnościach językowych) mogą zdominować komunikację i odpowiadać na wszystkie pytania nauczyciela. Nawet jeśli tak się stanie, możliwe, że z czasem dzieci dwujęzyczne również zaczną aktywnie włączać się w rozmowy. Nauczyciele mogą też aktywizować dzieci indywidualnie, zadając skierowane do nich pytania. Dobrym pomysłem może okazać się zadawanie trudniejszych – bardziej wymagających – pytań całej grupie dzieci (np. „Jak myślicie, jak czuły się wtedy pieski?”), a łatwiejszych (związanych z wyborem jednej z proponowanych odpowiedzi, np. „Jak sądzisz, pieski były wtedy wesołe czy smutne?”) – indywidualnie wybranym dzieciom. Warto dodać, że istniejące badania sugerują, że wielkość grupy, która bierze udział w czytaniu dialogowym, nie ma wpływu na skuteczność interwencji (Neuman i Kaefer, 2013).

Ponieważ interwencja zakłada komunikację nauczycieli z dziećmi, to kolejnym czynnikiem mogącym utrudnić jej realizację jest ewentualna niechęć rodziców dzieci do udziału w konsultacjach lub ich ograniczona możliwość komunikacji w języku polskim. W takiej sytuacji pomocne może okazać się rozmawianie w innym niż polski języku, np. po rosyjsku (jeśli nauczyciel i rodzice znają ten język) lub po angielsku. Wspierające może być też zaproszenie do rozmowy tłumacza lub wykorzystanie dostępnych technologii, takich jak automatyczne tłumaczenia.