Streszczenie wątku 14

Układ pokarmowy 

Składniki odżywcze i ich znaczenie

Składniki odżywcze są substancjami pobieranymi z pokarmem i wykorzystywanymi przez organizm jako materiał energetyczny, budulcowy albo pełnią funkcje regulacyjne. Należą do nich:

• białka;

• węglowodany;

• tłuszcze;

• witaminy;

• składniki mineralne;

• woda.

Białka

Białka pełnią, m.in. funkcje budulcowe, enzymatyczne, transportowe, odpornościowe i regulacyjne. W razie niedoboru innych substratów mogą być również wykorzystywane jako źródło energii.

Aminokwasy egzogenne to aminokwasy, których organizm nie wytwarza w ilości pokrywającej zapotrzebowanie, dlatego muszą być dostarczane z pokarmem. Aminokwasy endogennemogą być syntetyzowane przez organizm. Aminokwasy warunkowo niezbędnesą zwykle syntetyzowane, lecz w czasie intensywnego wzrostu, choroby lub silnego stresu metabolicznego ich produkcja może być niewystarczająca.

Białka pełnowartościowe dostarczają wszystkich aminokwasów egzogennych w odpowiednich proporcjach. W białkach niepełnowartościowych jeden lub więcej aminokwasów egzogennych występuje w zbyt małej ilości.

Węglowodany

Węglowodany są podstawowym szybko dostępnym źródłem energii. Glukoza może być wykorzystywana bezpośrednio, a jej nadmiar magazynowany jest w postaci glikogenu, głównie w wątrobie i mięśniach.

Węglowodany przyswajalne są trawione i wchłaniane. Należą do nich cukry proste, dwucukry i przyswajalne wielocukry, przede wszystkim skrobia i glikogen. Błonnik pokarmowyobejmuje składniki roślinne, które nie są trawione przez enzymy człowieka. Zwiększa objętość treści jelitowej, wspiera perystaltykę, wpływa na tempo wchłaniania glukozy, wiąże część kwasów żółciowych i stanowi substrat dla mikrobioty jelitowej.

Tłuszcze

Tłuszcze są skoncentrowanym źródłem energii oraz materiałem zapasowym. Wchodzą w skład błon komórkowych, umożliwiają wchłanianie witamin A, D, E i K, chronią narządy i ograniczają utratę ciepła. 

Kwasy tłuszczowe nasycone nie zawierają wiązań podwójnych między atomami węgla. Kwasy tłuszczowe nienasyconezawierają jedno lub więcej takich wiązań.

Niezbędne nienasycone kwasy tłuszczowe muszą być dostarczane z pożywieniem. Należą do nich kwas linolowy z rodziny omega‑6 i kwas αalfa‑linolenowy z rodziny omega‑3.

Składniki mineralne i witaminy

Składniki mineralne są pierwiastkami pobieranymi ze środowiska, pełniącymi funkcje budulcowe i regulacyjne. Wyróżnia się:

• makroelementy - występują w organizmie w stosunkowo dużych ilościach; należą do nich między innymi wapń, fosfor, magnez, sód, potas, chlor i siara;

• mikroelementy - występują w organizmie w niewielkich ilościach; należą do nich między innymi żelazo, cynk, miedź, jod, fluor, mangan i selen.

Witaminy są związkami organicznymi potrzebnymi w niewielkich ilościach do prawidłowego przebiegu metabolizmu. Nie są zasadniczym źródłem energii. Wyróżnia się: 

• rozpuszczalne w tłuszczach: A, D, E i K; 

• rozpuszczalne w wodzie: witamina C i witaminy z grupy B.

Niektóre witaminy z grupy B oraz witaminę K wytwarza w organizmie człowieka w niewielkich ilościach mikroflora jelitowa. Z kolei witaminy A i D powstają w komórkach organizmu z substancji wyjściowych zwanych prowitaminami. 

Awitaminoza oznacza skrajny brak witaminy, hipowitaminoza jej niedobór, a hiperwitaminoza nadmiar wywołujący zaburzenia.

Budowa układu pokarmowego 

Układ pokarmowy tworzą przewód pokarmowy i gruczoły trawienne.

Przewód pokarmowy obejmuje:

jama ustna → gardło → przełyk → żołądek → jelito cienkie → jelito grube → odbytnica → odbyt.

Do głównych gruczołów trawiennych należą ślinianki, wątroba i trzustka.

Ściana przewodu pokarmowego ma budowę wielowarstwową. Skurcze mięśniówki wywołują ruchy perystaltyczne, przesuwające treść pokarmową. 

Jama ustna 

W jamie ustnej pokarm jest rozdrabniany przez zęby, mieszany ze śliną i formowany w kęs. 

ReiwUwEkF9K7a

Ilustracja przedstawia schematycznie budowę zęba. Z lewej strony zaznaczono części zęba: koronę, szyjkę i korzeń. Korona to część zęba, która wystaje ponad dziąsło i jest najszersza, rozszerza się ku górze we wszystkich kierunkach poczynając od linii dziąsła, natomiast u góry, w przypadku zęba trzonowego, ma w centralnej części zagłębienie otoczone okrągłymi zaobleniami; szyjka to węższa część zęba osadzona w dziąśle, o prostym kształcie, korzeń zaś, stanowiący przedłużenie szyki biegnące w dół, umocowany jest w kości szczęki lub żuchwy - na omawianym rysunku poniżej szyjki ząb rozwidla się na dwa korzenie, biegnące w niewielkiej odległości od siebie w głąb kości i lekko wygięte ku środkowi. Z prawej strony rysunku podpisane są od góry warstwy zęba: szkliwo, zębina, miazga, a także inne struktury: dziąsło, kość oraz naczynia krwionośne i nerwy. Najbardziej zewnętrzną warstwą zęba jest twarde, połyskujące i białe szkliwo. Otacza ono koronę zęba. Pod szkliwem znajduje się zębina. Wypełnia ona wnętrze całego zęba: korony, szyjki i korzenia lub korzeni. Wewnątrz zębiny znajduje się miazga, której jest mniej w porównaniu z zębiną. Warstwa miazgi jest najgrubsza w koronie, tuż nad dziąsłem. Jest również obecna w szyjce i w korzeniu lub korzeniach, tam jednak tworzy tylko cienką warstwę przylegającą ściśle do nerwów. Dalej, idąc w dół, na rysunku wskazane jest dziąsło, pod dziąsłem zaś znajduje się kość, której tkanki są bardzo rozległe. Na samym dole wskazane są naczynia krwionośne oraz nerwy. Biegną one, w postaci nitek o lekko falistym kształcie, poziomo w kości, tuż pod zębem. Zarówno nerwy, jak i naczynia krwionośne biegnące w kości łączą się z naczyniami i nerwami przebiegającymi w korzeniach zęba, ułożonymi pionowo. Naczynia i nerwy przechodzące przez korzenie, szyjkę i dolną część korony zęba rozwidlają się tuż nad dziąsłem w miazdze, której jest najwięcej w tej części zęba.

Człowiek jednorazowo wymienia swoje uzębienie. Do ok. 6. roku życia występują zęby mleczne, które następnie wypadają i są stopniowo zastępowane przez zęby stałe. 

R1JHkwRHRqPEg

Ilustracja przedstawia wiek, w jakim wyrastają zęby mleczne i stałe. Są tu dwa rysunki łuków zębowych, górnych i dolnych. Zęby pojawiające się w tym samym wieku oznaczono tym samym kolorem. Podpisano przy kreskach wskazujących poszczególne zęby: trzonowe, przedtrzonowe, siekacze i kły. W przypadku zębów mlecznych, w wieku 6‑10 miesięcy pojawiają się dwa dolne siekacze. Następnie w wieku 8‑13 miesięcy pojawiają się kolejne dwa dolne siekacze, a w wieku 10‑16 miesięcy cztery górne siekacze. W wieku 13‑19 miesięcy wyrastają kły, w wieku 16‑23 miesięcy cztery zęby trzonowo, a w wieku 23‑32 miesięcy ostatnie cztery zęby trzonowe. W przypadku zębów stałych, w wieku 6‑8 lat wyrastają jedynki oraz szóstki, w wieku 7‑9 lat wyrastają dwójki, w wieku 9‑12 lat wyrastają kły i zęby przedtrzonowe, w wielu 11‑13 lat wyrastają siódemki a w wieku 17‑21 lat ósemki.

Żołądek 

Żołądek magazynuje i miesza pokarm oraz uczestniczy w jego trawieniu. W błonie śluzowej żołądka występują gruczoły żołądkowe zbudowane, m.in. z komórek głównych, okładzinowych i śluzowych. 

Jelito cienkie 

Jelito cienkie składa się z dwunastnicy, jelita czczego i krętego. Zachodzi w nim zasadnicza część trawienia oraz wchłanianie produktów trawienia.

R1ZHgdh90eyry

Ilustracja przedstawia zarys korpusu człowieka z narysowanym w jamie brzusznej układem pokarmowym. Widoczne są: fragment rurowatego przełyku prowadzącego do żołądka. Żołądek przypomina swoim kształtem literę J. Od żołądka odchodzi dwunastnica. Jelita charakteryzują się znaczną długością i dzielą się na dwie główne części: jelito cienkie i jelito grube. Jelito cienkie zajmuje okolicę pępkową, podbrzuszną i obie okolice biodrowe oraz częściowo miednicę małą. Jelito cienkie składa się z dwunastnicy (rurowaty narząd stanowiący początkowy odcinek jelita), środkowego jelita czczego(w którym odbywa się wchłanianie pokarmu) i końcowego jelita krętego. Za częścią krętą jelita cienkiego znajduje się silnie pofałdowane jelito grube. Jego początek znajduje się w okolicy prawego dołu biodrowego i biegnie wzdłuż prawej ściany jamy brzusznej w kierunku wątroby, gdzie zagina się, następnie w okolicach śledziony, położonej w okolicy lewego łuku żebrowego, zagina się ponownie i biegnie w dół wzdłuż lewej ściany jamy brzusznej. W okolicy lewego dołu biodrowego przechodzi w esicę i odbytnicę. Jelito grube to końcowy odcinek jelita człowieka łączący jelito cienkie z odbytem.

Fałdy jelita cienkiego oraz kosmki jelitowe wraz z rąbkiem szczoteczkowym zwiększają powierzchnię wchłaniania. W kosmkach znajdują się naczynia włosowate i naczynie limfatyczne, natomiast pomiędzy kosmkami występują, m.in. komórki wydzielające enzymy trawienne i hormony.

R1Mkw5taPUxD6

Fotografia przedstawia tkankę błony śluzowej jelita cienkiego. Ma postać pofałdowanej struktury. Składa się z licznych różowych małych kropek.

Jelito grube 

W jelicie grubym zachodzi końcowe wchłanianie wody i jonów, formowanie kału oraz przemiany niestrawionych składników z udziałem mikrobiomu jelitowego. Błona śluzowa jelita grubego nie tworzy kosmków, ale zawiera liczne gruczoły śluzowe. 

Gruczoły trawienne: wątroba i trzustka

RaCFTWDZLZ2kE

Ilustracja przedstawia wycinek układu pokarmowego. Z lewej u góry brunatna, trójkątna wątroba. Pod nią zielony pęcherzyk żółciowy i przewód żółciowy, który wpada do dwunastnicy. Jest ona przedstawiona jako wygięty w lewo fragment fioletowej rury z wyciętym kawałkiem, przez który widać fałdy jelita. W prawo poziomo wydłużona, pierścieniowata trzustka z drzewkowatymi kanalikami w środku. Przewód z trzustki wpada do dwunastnicy.

Wątroba wytwarza żółć (gromadzoną w pęcherzyku żółciowym), uczestniczy w przemianach składników odżywczych, magazynowaniu glikogenu, syntezie białek osocza i metabolizmie różnych związków organicznych, zarówno własnych organizmu jak i obcych. 

Żółć nie zawiera enzymów trawiennych. Jej sole emulgują tłuszcze, czyli rozbijają duże krople na mniejsze i ułatwiają działanie enzymom trawiącym tłuszcze - lipazom.

Trzustka jest gruczołem o podwójnej funkcji:

• zewnątrzwydzielniczej, ponieważ wydziela sok trzustkowy zawierający enzymy trawiące białka, węglowodany, tłuszcze i kwasy nukleinowe;

• wewnątrzwydzielniczej, ponieważ wyspy trzustkowe wydzielają między innymi insulinę i glukagon. 

Trawienie i wchłanianie

Trawienieobejmuje mechaniczne rozdrabnianie pokarmu oraz enzymatyczną hydrolizę związków wielkocząsteczkowych do cząsteczek możliwych do wchłonięcia. Produkty trawienia są następnie wchłaniane do krwi lub limfy i rozprowadzane do komórek ciała.

R5ZUkV0xcQLTL

Schemat przedstawia trawienie wielocukru (skrobi) oraz wykorzystanie glukozy w jamie ustnej. Przy pH 7 enzym gruczołów ślinowych: amylaza ślinowa działa na skrobię i rozbija ją na krótsze łańcuchy wielocukrowe i maltozę. Niskie pH żołądka hamuje proces trawienia. Dalsze trawienie cukrów występuje w jelicie cienkim przy pH równym 7,1 – 8,5. Enzym trzustki: amylaza trzustkowa rozbija krótsze łańcuchy wielocukrowe, powstają dekstryny i maltoza. Enzymy ściany jelita cienkiego wytwarzają maltazę i powstaje maltoza. Dalsze wchłanianie następuje w jelicie cienkim, glukoza przenika przez komórkę nabłonkową kosmka jelitowego (enterocyt) i przedostaje się do naczyń krwionośnych włosowatych kosmka jelitowego. Dalej następuje etap wykorzystania: żyła wrotna prowadzi do wątroby gdzie glikogen zamienia się w glukozę i ten cykl powtarza się. Powstaje również glicerol i kwasy tłuszczowe, które wędrują do komórek tłuszczowych a później z komórek tłuszczowych są wykorzystywane i przetwarzane znów w glicerol i kwasy tłuszczowe, które powracają do cyklu.

Re6w4i4ZC1EdS

Ilustracja przedstawia schemat trawienia białek oraz późniejsze wykorzystanie aminokwasów. W jamie ustnej białka nie są trawione. Kolejne odcinek przewodu pokarmowego to żołądek. Enzym żołądkowy - pepsyna działa na białko w obecności kwasu solnego przy pH równym 1,8 – 2,3. W takich warunkach białko zostaje rozbite na krótsze łańcuchy polipeptydowe. Kolejno w jelicie cienkim działają enzymy trzustkowe w obecności enterokinazy. Jest to trypsyna i chymotrypsyna. Następuje dalsze rozbicie na krótsze łańcuchy polipeptydowe. Enzymy ściany jelita cienkiego: peptydazy jelitowe rozbijają z kolei białka na tripeptydy i dipeptydy przy pH 7,1 – 8,5. Jest to koniec etapu trawienia, dalej w jelicie cienkim następuje wchłanianie. Aminokwasy przenikają przez komórki nabłonkowe kosmka jelitowego (enterocyt) i przenikają do naczyń włosowatych kosmka jelitowego. Kolejny etap to wykorzystanie. Rozpoczyna się w żyle wrotnej – strawione substancje z naczyń krwionośnych przedostają się do wątroby i w postaci aminokwasów wędrują do wszystkich komórek ciała, w postaci amoniaku i kolejno mocznika do nerek oraz w postaci ketokwasów, czyli cukrów i innych aminokwasów dostają się do komórek tłuszczowych.

RvimFzbqtwBj0

Schemat przedstawia trawienie, wchłanianie i transport tłuszczów obojętnych. W jamie ustnej i żołądku lipazy ślinowe i żołądkowe trawią tłuszcze występujące w postaci naturalnej emulsji. W jelicie cienkim baryłka tłuszczu jest rozbijana przez żółć z wątroby w krople tłuszczu, które kolejno są przetwarzane przez enzymy trzustki – lipaza trzustkowa rozbija je na mniejsze cząstki. Ma to miejsce przy pH 7,1‑8,5. Kolejno w jelicie cienkim następuje wchłanianie miceli oraz mieszaniny glicerolu, kwasów tłuszczowych i tłuszczy. Przenikają one do komórek nabłonkowych kosmka jelitowego (enterocytu) i następuje resynteza tłuszczów obojętnych oraz tworzenie chylomikronów. Cząsteczki przemieszczają się dzięki naczyniom limfatycznym a później naczyniami krwionośnymi wędrują do wszystkich komórek ciała.

Bilans energetyczny i racjonalne odżywianie 

Rpe8p8TVpB9mr

Grafika interaktywna przedstawia zmiany zachodzące w organizmie przed, w trakcie i po posiłku. Na grafice po lewej stronie widoczne jest półprzezroczyste ciało ludzkie z zaznaczonym podwzgórzem znajdującym się w mózgu, żołądkiem i dwunastnicą w jamie brzusznej oraz żyłami znajdującymi się w ręce z napisem KREW. Z prawej strony znajduje się okrąg z napisami, gdzie cyfrą 1. Oznaczono przed posiłkiem, cyfrą 2. oznaczono posiłek, cyfrą 3. oznaczono po posiłku, cyfrą 4. oznaczono dłuższy czas po posiłku. Napisy te oraz cyfry od jeden do czterech połączone są strzałkami, które również tworzą zamknięty okrąg. Po kliknięciu na cyfrę 1 i napis: przed posiłkiem na schemacie z ludzkim ciałem rozwijają się opisy: podwzgórze – pobudzony ośrodek głodu, żołądek – pusty, niepobudzone receptory wrażliwe na rozciąganie, dwunastnica – pusta, niepobudzone receptory wrażliwe na rozciąganie, krew – stężenie glukozy we krwi jest niskie, stężenie insuliny we krwi jest niskie. Pod grafiką znajduje się napis w ramce: Niskie stężenie glukozy powoduje pobudzenie ośrodka głodu. Organizm zaczyna odczuwać głód i dążyć do spożycia pokarmu. Po kliknięciu na cyfrę 2 i napis: posiłek rozwijają się opisy: podwzgórze – stopniowe pobudzanie ośrodka sytości i hamowanie ośrodka głodu, żołądek – wypełniony pokarmem, pobudzone receptory wrażliwe na rozciąganie, dwunastnica – wypełniona pokarmem, pobudzone receptory wrażliwe na rozciąganie, cholecystokinina wydzielana przez komórki ściany dwunastnicy, krew - stężenie glukozy we krwi jest niskie, stężenie insuliny we krwi jest niskie. Pod grafiką widoczna jest ramka z opisem: W trakcie posiłku następuje stopniowe pobudzenie ośrodka sytości dzięki bodźcom płynącym z dwunastnicy i żołądka. Po kliknięciu na cyfrę 3 i napis: po posiłku rozwija się opis: podwzgórze - pobudzony ośrodek sytości, zahamowany ośrodek głodu, żołądek - wypełniony pokarmem, pobudzone receptory wrażliwe na rozciąganie, dwunastnica – wypełniona pokarmem, pobudzone receptory wrażliwe na rozciąganie, cholecystokinina wydzielane przez komórki ściany dwunastnicy, krew – stężenie glukozy we krwi jest wysokie, stężenie insuliny we krwi jest wysokie. W ramce pod grafiką widnieje napis: kilkanaście minut po posiłku rośnie stężenia glukozy we krwi, co stanowi ostateczny sygnał pobudzający ośrodek sytości i hamujący ośrodek głodu. Po kliknięciu na cyfrę 4 i napis: dłuższy czas po posiłku rozwija się opis: podwzgórze – stopniowe pobudzenie ośrodka głodu, brak pobudzenia ośrodka sytości, żołądek – pusty, niepobudzone receptory wrażliwe na rozciąganie, dwunastnica – pusta, niepobudzone receptory wrażliwe na rozciąganie, krew – stężenie glukozy we krwi spada, stężenie insuliny we krwi spada. Pod ilustracją widoczna jest ramka z napisem: poziom glukozy we krwi powoli spada – zaczyna się pobudzanie ośrodka głodu.

Grafika interaktywna przedstawia zmiany zachodzące w organizmie przed, w trakcie i po posiłku. Na grafice po lewej stronie widoczne jest półprzezroczyste ciało ludzkie z zaznaczonym podwzgórzem znajdującym się w mózgu, żołądkiem i dwunastnicą w jamie brzusznej oraz żyłami znajdującymi się w ręce z napisem KREW. Z prawej strony znajduje się okrąg z napisami, gdzie cyfrą 1. Oznaczono przed posiłkiem, cyfrą 2. oznaczono posiłek, cyfrą 3. oznaczono po posiłku, cyfrą 4. oznaczono dłuższy czas po posiłku. Napisy te oraz cyfry od jeden do czterech połączone są strzałkami, które również tworzą zamknięty okrąg. Po kliknięciu na cyfrę 1 i napis: przed posiłkiem na schemacie z ludzkim ciałem rozwijają się opisy: podwzgórze – pobudzony ośrodek głodu, żołądek – pusty, niepobudzone receptory wrażliwe na rozciąganie, dwunastnica – pusta, niepobudzone receptory wrażliwe na rozciąganie, krew – stężenie glukozy we krwi jest niskie, stężenie insuliny we krwi jest niskie. Pod grafiką znajduje się napis w ramce: Niskie stężenie glukozy powoduje pobudzenie ośrodka głodu. Organizm zaczyna odczuwać głód i dążyć do spożycia pokarmu. Po kliknięciu na cyfrę 2 i napis: posiłek rozwijają się opisy: podwzgórze – stopniowe pobudzanie ośrodka sytości i hamowanie ośrodka głodu, żołądek – wypełniony pokarmem, pobudzone receptory wrażliwe na rozciąganie, dwunastnica – wypełniona pokarmem, pobudzone receptory wrażliwe na rozciąganie, cholecystokinina wydzielana przez komórki ściany dwunastnicy, krew - stężenie glukozy we krwi jest niskie, stężenie insuliny we krwi jest niskie. Pod grafiką widoczna jest ramka z opisem: W trakcie posiłku następuje stopniowe pobudzenie ośrodka sytości dzięki bodźcom płynącym z dwunastnicy i żołądka. Po kliknięciu na cyfrę 3 i napis: po posiłku rozwija się opis: podwzgórze - pobudzony ośrodek sytości, zahamowany ośrodek głodu, żołądek - wypełniony pokarmem, pobudzone receptory wrażliwe na rozciąganie, dwunastnica – wypełniona pokarmem, pobudzone receptory wrażliwe na rozciąganie, cholecystokinina wydzielane przez komórki ściany dwunastnicy, krew – stężenie glukozy we krwi jest wysokie, stężenie insuliny we krwi jest wysokie. W ramce pod grafiką widnieje napis: kilkanaście minut po posiłku rośnie stężenia glukozy we krwi, co stanowi ostateczny sygnał pobudzający ośrodek sytości i hamujący ośrodek głodu. Po kliknięciu na cyfrę 4 i napis: dłuższy czas po posiłku rozwija się opis: podwzgórze – stopniowe pobudzenie ośrodka głodu, brak pobudzenia ośrodka sytości, żołądek – pusty, niepobudzone receptory wrażliwe na rozciąganie, dwunastnica – pusta, niepobudzone receptory wrażliwe na rozciąganie, krew – stężenie glukozy we krwi spada, stężenie insuliny we krwi spada. Pod ilustracją widoczna jest ramka z napisem: poziom glukozy we krwi powoli spada – zaczyna się pobudzanie ośrodka głodu.

Zasób interaktywny dostępny pod adresem https://zpe.gov.pl/a/DEQHGEFOQ

Bilans energetyczny jest różnicą między energią dostarczaną w pokarmie a energią wydatkowaną przez organizm. Bilans zrównoważony sprzyja utrzymaniu masy ciała, długotrwały bilans dodatni sprzyja zwiększeniu masy ciała,  długotrwały bilans ujemny prowadzi do utraty masy ciała i może powodować niedożywienie.

Podstawowa przemiana materii oznacza minimalny wydatek energetyczny potrzebny do podtrzymywania podstawowych funkcji życiowych w warunkach spoczynku.

Głód jest fizjologicznym sygnałem potrzeby pobrania pokarmu. Apetyt oznacza chęć spożycia określonego pokarmu i zależy również od czynników psychicznych oraz środowiskowych.

Rpe8p8TVpB9mr

Grafika interaktywna przedstawia zmiany zachodzące w organizmie przed, w trakcie i po posiłku. Na grafice po lewej stronie widoczne jest półprzezroczyste ciało ludzkie z zaznaczonym podwzgórzem znajdującym się w mózgu, żołądkiem i dwunastnicą w jamie brzusznej oraz żyłami znajdującymi się w ręce z napisem KREW. Z prawej strony znajduje się okrąg z napisami, gdzie cyfrą 1. Oznaczono przed posiłkiem, cyfrą 2. oznaczono posiłek, cyfrą 3. oznaczono po posiłku, cyfrą 4. oznaczono dłuższy czas po posiłku. Napisy te oraz cyfry od jeden do czterech połączone są strzałkami, które również tworzą zamknięty okrąg. Po kliknięciu na cyfrę 1 i napis: przed posiłkiem na schemacie z ludzkim ciałem rozwijają się opisy: podwzgórze – pobudzony ośrodek głodu, żołądek – pusty, niepobudzone receptory wrażliwe na rozciąganie, dwunastnica – pusta, niepobudzone receptory wrażliwe na rozciąganie, krew – stężenie glukozy we krwi jest niskie, stężenie insuliny we krwi jest niskie. Pod grafiką znajduje się napis w ramce: Niskie stężenie glukozy powoduje pobudzenie ośrodka głodu. Organizm zaczyna odczuwać głód i dążyć do spożycia pokarmu. Po kliknięciu na cyfrę 2 i napis: posiłek rozwijają się opisy: podwzgórze – stopniowe pobudzanie ośrodka sytości i hamowanie ośrodka głodu, żołądek – wypełniony pokarmem, pobudzone receptory wrażliwe na rozciąganie, dwunastnica – wypełniona pokarmem, pobudzone receptory wrażliwe na rozciąganie, cholecystokinina wydzielana przez komórki ściany dwunastnicy, krew - stężenie glukozy we krwi jest niskie, stężenie insuliny we krwi jest niskie. Pod grafiką widoczna jest ramka z opisem: W trakcie posiłku następuje stopniowe pobudzenie ośrodka sytości dzięki bodźcom płynącym z dwunastnicy i żołądka. Po kliknięciu na cyfrę 3 i napis: po posiłku rozwija się opis: podwzgórze - pobudzony ośrodek sytości, zahamowany ośrodek głodu, żołądek - wypełniony pokarmem, pobudzone receptory wrażliwe na rozciąganie, dwunastnica – wypełniona pokarmem, pobudzone receptory wrażliwe na rozciąganie, cholecystokinina wydzielane przez komórki ściany dwunastnicy, krew – stężenie glukozy we krwi jest wysokie, stężenie insuliny we krwi jest wysokie. W ramce pod grafiką widnieje napis: kilkanaście minut po posiłku rośnie stężenia glukozy we krwi, co stanowi ostateczny sygnał pobudzający ośrodek sytości i hamujący ośrodek głodu. Po kliknięciu na cyfrę 4 i napis: dłuższy czas po posiłku rozwija się opis: podwzgórze – stopniowe pobudzenie ośrodka głodu, brak pobudzenia ośrodka sytości, żołądek – pusty, niepobudzone receptory wrażliwe na rozciąganie, dwunastnica – pusta, niepobudzone receptory wrażliwe na rozciąganie, krew – stężenie glukozy we krwi spada, stężenie insuliny we krwi spada. Pod ilustracją widoczna jest ramka z napisem: poziom glukozy we krwi powoli spada – zaczyna się pobudzanie ośrodka głodu.

Grafika interaktywna przedstawia zmiany zachodzące w organizmie przed, w trakcie i po posiłku. Na grafice po lewej stronie widoczne jest półprzezroczyste ciało ludzkie z zaznaczonym podwzgórzem znajdującym się w mózgu, żołądkiem i dwunastnicą w jamie brzusznej oraz żyłami znajdującymi się w ręce z napisem KREW. Z prawej strony znajduje się okrąg z napisami, gdzie cyfrą 1. Oznaczono przed posiłkiem, cyfrą 2. oznaczono posiłek, cyfrą 3. oznaczono po posiłku, cyfrą 4. oznaczono dłuższy czas po posiłku. Napisy te oraz cyfry od jeden do czterech połączone są strzałkami, które również tworzą zamknięty okrąg. Po kliknięciu na cyfrę 1 i napis: przed posiłkiem na schemacie z ludzkim ciałem rozwijają się opisy: podwzgórze – pobudzony ośrodek głodu, żołądek – pusty, niepobudzone receptory wrażliwe na rozciąganie, dwunastnica – pusta, niepobudzone receptory wrażliwe na rozciąganie, krew – stężenie glukozy we krwi jest niskie, stężenie insuliny we krwi jest niskie. Pod grafiką znajduje się napis w ramce: Niskie stężenie glukozy powoduje pobudzenie ośrodka głodu. Organizm zaczyna odczuwać głód i dążyć do spożycia pokarmu. Po kliknięciu na cyfrę 2 i napis: posiłek rozwijają się opisy: podwzgórze – stopniowe pobudzanie ośrodka sytości i hamowanie ośrodka głodu, żołądek – wypełniony pokarmem, pobudzone receptory wrażliwe na rozciąganie, dwunastnica – wypełniona pokarmem, pobudzone receptory wrażliwe na rozciąganie, cholecystokinina wydzielana przez komórki ściany dwunastnicy, krew - stężenie glukozy we krwi jest niskie, stężenie insuliny we krwi jest niskie. Pod grafiką widoczna jest ramka z opisem: W trakcie posiłku następuje stopniowe pobudzenie ośrodka sytości dzięki bodźcom płynącym z dwunastnicy i żołądka. Po kliknięciu na cyfrę 3 i napis: po posiłku rozwija się opis: podwzgórze - pobudzony ośrodek sytości, zahamowany ośrodek głodu, żołądek - wypełniony pokarmem, pobudzone receptory wrażliwe na rozciąganie, dwunastnica – wypełniona pokarmem, pobudzone receptory wrażliwe na rozciąganie, cholecystokinina wydzielane przez komórki ściany dwunastnicy, krew – stężenie glukozy we krwi jest wysokie, stężenie insuliny we krwi jest wysokie. W ramce pod grafiką widnieje napis: kilkanaście minut po posiłku rośnie stężenia glukozy we krwi, co stanowi ostateczny sygnał pobudzający ośrodek sytości i hamujący ośrodek głodu. Po kliknięciu na cyfrę 4 i napis: dłuższy czas po posiłku rozwija się opis: podwzgórze – stopniowe pobudzenie ośrodka głodu, brak pobudzenia ośrodka sytości, żołądek – pusty, niepobudzone receptory wrażliwe na rozciąganie, dwunastnica – pusta, niepobudzone receptory wrażliwe na rozciąganie, krew – stężenie glukozy we krwi spada, stężenie insuliny we krwi spada. Pod ilustracją widoczna jest ramka z napisem: poziom glukozy we krwi powoli spada – zaczyna się pobudzanie ośrodka głodu.

Zasób interaktywny dostępny pod adresem https://zpe.gov.pl/a/DEQHGEFOQ

Choroby, zaburzenia i profilaktyka

Do chorób układ pokarmowego należą między innymi: kamica żółciowa, choroba wrzodowa, choroby zapalne jelit, zespoły złego wchłaniania oraz nowotwory żołądka i jelita grubego. 

Nadwaga oznacza nadmierne nagromadzenie tkanki tłuszczowej, natomiast otyłość jest chorobą, w której ilość lub rozmieszczenie tkanki tłuszczowej pogarsza stan zdrowia.

Wskaźnik BMI może służyć do przesiewowej oceny masy ciała dorosłych, ale nie mierzy bezpośrednio zawartości ani rozmieszczenia tłuszczu. U dzieci i młodzieży wynik należy odnosić do wieku i płci za pomocą odpowiednich siatek centylowych.

Zaburzenia odżywiania obejmują między innymi anoreksję, bulimię i zaburzenie z napadami objadania się. Mają złożone uwarunkowania biologiczne, psychiczne i społeczne oraz wymagają specjalistycznego leczenia.

Układ oddechowy

Budowa układu oddechowego

Układ oddechowy umożliwia doprowadzanie powietrza do płuc oraz wymianę tlenu i dwutlenku węgla między organizmem a środowiskiem. 

Inne funkcje układu oddechowego: 

• oczyszcza, ogrzewa i nawilża powietrze; 

• chroni organizm przed częścią drobnoustrojów i zanieczyszczeń;

• uczestniczy w wytwarzaniu głosu.

R1RqFAOVNGdfl

Ilustracja przedstawia sylwetkę torsu człowieka z zaznaczonymi na ciemnoróżowo narządami układu oddechowego. Niebieskim kolorem po prawej zaznaczono górne drogi oddechowe: jamę nosową wraz z wejściem do jamy nosowej i gardło. Klamerka poniżej obejmuje płuco, w płucu widoczne są rozwidlające się oskrzela. Po lewej podpisy dolnych dróg oddechowych: krtań, tchawica, oskrzela, oskrzeliki, pęcherzyki płucne. Do układu oddechowego zalicza się też przeponę, mięsień umiejscowiony tuż pod płucami.

W jamie nosowej powietrze jest oczyszczane z większych zanieczyszczeń,  ogrzewane i nawilżane. W jamie nosowej znajduje się również nabłonek węchowy, który umożliwia odbieranie zapachów 

Gardło jest wspólnym odcinkiem układu oddechowego i pokarmowego. Kieruje powietrze do krtani, w której znajdują się fałdy głosowe. Krtań uczestniczy w wytwarzaniu głosu. Nagłośnia uczestniczy w zamykaniu wejścia do krtani podczas połykania, dzięki czemu ogranicza ryzyko przedostania się pokarmu do dróg oddechowych.

ReSgR12uBrGvL

Ilustracja przedstawia z profilu dwie sylwetki głowy człowieka. Wrysowano ciemnoróżowe drogi oddechowe z jasnoróżową nagłośnią znajdującą się w połowie szyji, opisaną cyfrą jeden. Po lewej sytuacja przy wdechu: nagłośnia uniesiona do góry, powietrze wchodzi do dróg oddechowych. Z prawej sytuacja przy przełykaniu: nagłośnia opuszczona, drogi oddechowe zamknięte. Pokarm przechodzi do przełyku.

Tchawica jest przewodem, który dzieli się na dwa oskrzela główne, które wnikają do płuc. Oskrzela rozgałęziają się na coraz mniejsze przewody, przechodzące w oskrzeliki.

Płuca są parzystym narządem położonym w klatce piersiowej. Mają budowę pęcherzykową. Pęcherzyki płucne są niewielkimi strukturami otoczonymi gęstą siecią naczyń włosowatych. Ich budowa sprzyja wymianie gazowej, ponieważ: 

• mają cienkie ściany; 

• tworzą dużą powierzchnię;

• przylegają do naczyń włosowatych;

• ich powierzchnia jest wilgotna.

RaZYR7evL69cB

Ilustracja przedstawia 3 skupiska pęcherzyków umiejscowione na tej samej rurce, podpisanej jako oskrzelik. Na jednym ze skupisk widoczne są siateczki naczyń włosowatych. Odchodzą od nich niebieskie i czerwone naczynia krwionośne.

Wentylacja płuc

Wentylacja płuc jest wymianą powietrza między atmosferą a pęcherzykami płucnymi. Składa się z wdechu i wydechu.

Spokojny wdech jest procesem czynnym związanym ze skurczem przepony i mięśni międzyżebrowych zewnętrznych.  Spokojny wydech jest najczęściej bierny in stępuje po rozluźnieniu mięśni wdechowych wskutek sprężystego obkurczania się płuc i klatki piersiowej. Podczas pogłębionego wydechu kurczą się również mięśnie wydechowe, m.in. mięśnie międzyżebrowe wewnętrzne.

Objętości i pojemności płuc

Regulacja oddychania

Rytm oddychania jest wytwarzany i regulowany przez ośrodki oddechowe znajdujące się w pniu mózgu, przede wszystkim w rdzeniu przedłużonym i moście. Najważniejszym bodźcem zwiększającym wentylację jest zazwyczaj wzrost stężenia CO₂ i związany z nim spadek pH krwi odbierany przez chemoreceptory w ścianach niektórych naczyń krwionośnych. 

Wymiana gazowa i transport gazów oddechowych

Wyróżnia się dwa rodzaje wymiany gazowej. Wymiana gazowa zewnętrznazachodzi między powietrzem w pęcherzykach płucnych a krwią naczyń włosowatych płuc (tlen przechodzi z pęcherzyków do krwi;, a dwutlenek węgla z krwi do pęcherzyków). Wymiana gazowa wewnętrznazachodzi między krwią a tkankami (tlen przechodzi z krwi do komórek, a dwutlenek węgla z komórek do krwi.

Wymiana gazowa zachodzi na drodze dyfuzji zgodnie z różnicą ciśnień parcjalnych: gaz przemieszcza się z miejsca, w którym jego ciśnienie parcjalne jest wyższe, do miejsca, w którym jest niższe. W komórkach tlen jest zużywany w oddychaniu komórkowym, a dwutlenek węgla powstaje jako produkt przemian metabolicznych. Utrzymuje to różnicę ciśnień umożliwiającą wymianę gazów.

Niewielka część tlenu jest rozpuszczona w osoczu, ale większość jest transportowana przez hemoglobinę w erytrocytach. Odwracalne połączenie hemoglobiny z tlenem nazywa się oksyhemoglobiną. W płucach, gdzie ciśnienie parcjalne O₂ jest wysokie, hemoglobina wiąże tlen. W tkankach, gdzie ciśnienie parcjalne O₂ jest niższe, uwalnia go. 

Dwutlenek węgla jest transportowany  głównie w postaci jonów wodorowęglanowych HCO₃⁻, częściowo w połączeniu z hemoglobiną w postaci karbaminohemoglobiny, a w niewielkiej ilości jako gaz rozpuszczony w osoczu.

Palenie tytoniu i e‑papierosy 

Nikotyna jest substancją silnie uzależniającą. Pobudza wydzielanie adrenaliny, zwiększa częstość pracy serca i ciśnienie tętnicze oraz wpływa na naczynia krwionośne. 

 Dym tytoniowy: 

• uszkadza nabłonek dróg oddechowych; 

• ogranicza ruch rzęsek i oczyszczanie dróg oddechowych;

• zwiększa wydzielanie śluzu;

• wywołuje przewlekły stan zapalny;

• uszkadza pęcherzyki płucne;

• zawiera CO ograniczający transport tlenu;

• zwiększa ryzyko POChP, raka płuca i innych nowotworów.

E‑papierosy nie są bezpieczne. Wytwarzany przez nie aerozol może zawierać nikotynę, substancje drażniące i toksyczne oraz cząstki metali. Może prowadzić do uzależnienia, uszkodzenia nabłonka dróg oddechowych i rozwoju stanu zapalnego. 

Diagnostyka układu oddechowego 

RTG klatki piersiowej wykorzystuje promieniowanie rentgenowskie. Umożliwia wykrywanie między innymi zapalenia płuc, gruźlicy, guzów i zmian dotyczących opłucnej.

Spirometria mierzy objętość powietrza oraz tempo jego przepływu podczas oddychania. Jest wykorzystywana przede wszystkim w diagnostyce i kontrolowaniu astmy oraz POChP.

Bronchoskopiapolega na wprowadzeniu bronchoskopu do tchawicy i oskrzeli. Umożliwia obejrzenie ich wnętrza, pobranie materiału do badań oraz wykonanie niektórych zabiegów, np. usunięcie ciała obcego. 

Choroby układu oddechowego 

Choroby infekcyjne układu oddechowego mogą być wywoływane przez wirusy, bakterie i inne patogeny. Należą do nich między innymi: nieżyt nosa, grypa,  zapalenie oskrzeli, zapalenie płuc, gruźlica i COVID‑19. 

Astma oskrzelowa jest przewlekłą chorobą zapalną dróg oddechowych. Charakteryzuje się okresowym, zwykle odwracalnym zwężeniem oskrzeli.

Przewlekła obturacyjna choroba płuc, czyli POChP, jest przewlekłą chorobą prowadzącą do utrwalonego ograniczenia przepływu powietrza przez drogi oddechowe. Najważniejszym czynnikiem ryzyka jest palenie tytoniu.

Mukowiscydoza jest dziedziczną chorobą wywołaną mutacjami genu CFTR. Zaburzenie transportu jonów prowadzi do powstawania gęstej wydzieliny w układzie oddechowym i pokarmowym.

Rak płuca jest nowotworem silnie związanym z paleniem tytoniu. Ryzyko zwiększają także bierne palenie, radon, zanieczyszczenia powietrza i niektóre czynniki zawodowe.

Układ krążenia 

Układ krążenia umożliwia przemieszczanie płynów ustrojowych i transport substancji między poszczególnymi częściami organizmu. Obejmuje:

• układ krwionośny, złożony z serca, naczyń krwionośnych i krwi;

• układ limfatyczny, złożony z naczyń limfatycznych, limfy oraz narządów limfatycznych. 

Jego najważniejsze funkcje obejmują transport gazów oddechowych, składników odżywczych, hormonów i produktów przemiany materii, udział w termoregulacji oraz reakcjach odpornościowych.

Skład i funkcje krwi

Krew jest płynną tkanką łączną zbudowaną z osocza i elementów morfotycznych. 

Krzepnięcie krwi

Hemostaza obejmuje procesy prowadzące do zatrzymania krwawienia. Po uszkodzeniu naczynia krwionośnego: 

• naczynie ulega zwężeniu;

• płytki krwi przylegają do uszkodzonego miejsca i tworzą czop płytkowy;

• zostaje uruchomiona kaskada krzepnięcia z udziałem czynników krzepnięcia;

• fibrynogen zostaje przekształcony w fibrynę;

• włókna fibryny wzmacniają czop i tworzą skrzep.

W procesie krzepnięcia krwi ważną rolę pełnią:

• witamina K → umożliwia prawidłowe powstawanie niektórych czynników krzepnięcia;

• jony Ca²⁺ → bezpośrednio uczestniczą w reakcjach kaskady krzepnięcia.

Powstały skrzep hamuje krwawienie, a po spełnieniu swojej roli jest usuwany na drodze fibrynolizy. Jest to enzymatyczny proces degradacji fibryny, przeprowadzany przez plazminę. Proces ten jest przeciwwagą dla krzepnięcia krwi. Układ krzepnięcia i fibrynolizy pozostają w stanie dynamicznej równowagi.

Grupy krwi

O grupie krwi w układzie AB0 decyduje obecność antygenów A i B na powierzchni erytrocytów oraz odpowiednich przeciwciał w osoczu: grupa A: antygen A i przeciwciała anty‑B.

Slajd 1 z 2

R1K6elIW88Cma

Ilustracja przedstawia tabelę grup krwi. W pierwszym rzędzie ukazano cztery czerwone kółka z literą grupy krwi. Z pierwszego wystają różowe kulki, symbolizujące antygeny powierzchniowe grupy A. Z drugiego wystają zielone romby, symbolizujące antygeny powierzchniowe grupy B. Z trzeciego (grupa AB) wystają oba rodzaje antygenów, a z czwartego żaden (grupa zero). Środkowy rząd przedstawia pojedyncze antygeny. Dolny rząd przedstawia przeciwciała w osoczu: grupa krwi A posiada przeciwciała anty –B, grupa krwi B posiada przeciwciała anty – A, grupa AB nie posiada przeciwciał, grupa krwi 0 posiada oba rodzaje przeciwciał.

ReZLAluwuYcwp

Animacja przedstawia oznaczanie grup krwi.

Animacja przedstawia oznaczanie grup krwi.

Film dostępny pod adresem /preview/resource/ReZLAluwuYcwp

Animacja przedstawia oznaczanie grup krwi.

Aglutynacja polega na zlepianiu erytrocytów wskutek reakcji przeciwciał z odpowiadającymi im antygenami. Może wystąpić po przetoczeniu niezgodnej krwi.

Najważniejszym antygenem układu Rh jest antygen D. Osoby, których erytrocyty mają antygen D, określa się jako Rh+, a osoby bez niego jako Rh−. Przeciwciała anty‑D nie występują naturalnie. Mogą powstać po kontakcie osoby Rh− z erytrocytami Rh+, na przykład wskutek transfuzji lub podczas ciąży.

Transfuzjajest przetoczeniem krwi lub jej składników. Przed transfuzją sprawdza się zgodność krwi dawcy i biorcy, ponieważ reakcja przeciwciał z niezgodnymi antygenami może prowadzić do niebezpiecznej reakcji potransfuzyjnej. 

Układ krwionośny

Układ krwionośny człowieka składa się z naczyń krwionośnych (tętnic, żył, naczyń włosowatych) i serca, którego praca umożliwia krążenie krwi. 

R1FleydROjr3C

Ilustracja przedstawia budowę układu krwionośnego człowieka. Na niebiesko oznaczono tę część układu krwionośnego, gdzie jest krew odtlenowana, a na czerwono gdzie jest krew natlenowana. W śródpiersiu znajduje się serce. Po lewej stronie sylwetki człowieka serce oznaczono na niebiesko, są to prawy przedsionek i prawa komora. Do prawego przedsionka uchodzi żyła główna, a z komory prawej wychodzi tętnica płucna. Po prawej stronie sylwetki człowieka serce oznaczono na czerwono, są to lewy przedsionek i lewa komora. Do lewego przedsionka uchodzi żyła płucna, a z komory lewej wychodzi aorta.

Tętnice odprowadzają krew od serca. Mają grube, sprężyste ściany i dobrze rozwiniętą warstwę mięśni gładkich, ponieważ krew płynie w nich pod stosunkowo wysokim ciśnieniem. Skurcz i rozkurcz mięśni gładkich tętniczek umożliwia regulowanie ilości krwi dopływającej do poszczególnych narządów.

RWSMbxVlQynrP

Ilustracja przedstawia schematycznie budowę naczyń krwionośnych. Strzałki wskazują kierunek przepływu krwi. Z lewej duża czerwona tętnica. Jest okrągła na przekroju, ma cienką warstwę zewnętrzną, grubą czerwoną warstwę mięśniową. Wewnątrz wyścielona pomarańczowym nabłonkiem opisanym jako śródbłonek. Tętnica ku górze zwęża się i przechodzi w siatkę niewielkich naczyń włosowatych. W środku przekrój przez naczynie: ma cienką ścianę z nabłonka jednowarstwowego. Naczynie włosowate przechodzi w niebieską żyłę. Na przekroju po prawej zaznaczono zastawki żylne. Ściana żyły jest miękka, ma cienką warstwę mięśniową, śródbłonek i warstwę zewnętrzną.

Żyły doprowadzają krew do serca. Mają cieńsze ściany i większe światło niż tętnice. Ciśnienie krwi jest w nich niskie. W wielu żyłach występują zastawki zapobiegające cofaniu się krwi. Jej przepływ w kierunku serca jest wspomagany przez skurcze mięśni szkieletowych i ruchy oddechowe.

Naczynia włosowate, nazywane również kapilarami lub włośniczkami, są najmniejszymi naczyniami. Ich bardzo cienkie ściany zbudowane ze śródbłonka umożliwiają wymianę substancji między krwią a tkankami.

R13R6VORUQOGA

Ilustracja ukazuje sposoby łączenia naczyń włosowatych. Zostały one przedstawione na trzech rysunkach. Pierwszy z nich przedstawia sieć dziwną, która łączy tętniczkę z tętniczką. Tworzy zamknięty, owalny układ wiązań. Płynie przez nie krew utlenowana. Drugie połączenie pomiędzy tętniczką a żyłką ma podobny kształt. Choć jest bardziej nieregularne. Dochodzi w nim do połączenia się krwi utlenowanej z odtlenowaną. Połączenie to jest typowym położeniem naczyń włosowatych. Na trzecim rysunku przedstawiono układ wrotny, w nim żyłkę z odtlenowaną krwią. Żyłka ma wiele rozgałęzień.

Budowa serca

Serce jest umięśnionym narządem położonym w śródpiersiu, między płucami. Działa jak pompa wymuszająca przepływ krwi w naczyniach.

Serce jest otoczone osierdziem. Ścianę serca tworzą:  wsierdzie (wyściełające jamy serca), śródsierdzie (zbudowane głównie z mięśnia sercowego) oraz nasierdzie, pokrywające serce od zewnątrz.

Serce składa się z czterech jam: prawego i lewego przedsionka oraz prawej i lewej komory. 

Między przedsionkami a komorami znajdują się zastawki przedsionkowo‑komorowe: po prawej stronie zastawka trójdzielna, a po stronie lewej - zastawka dwudzielna. U ujścia aorty i pnia płucnego znajdują się zastawki półksiężycowate. Zastawki otwierają się i zamykają wskutek różnic ciśnienia. Zapewniają jednokierunkowy przepływ krwi i zapobiegają jej cofaniu.

Krążenie krwi

Obieg płucnyumożliwia wymianę gazową w płucach – usunięcie z krwi dwutlenku węgla oraz pobranie tlenu. 

W obiegu płucnym krew krąży: prawa komora → pień i tętnice płucne → naczynia włosowate płuc → żyły płucne → lewy przedsionek.

Obieg ustrojowy dostarcza tkankom tlen i składniki odżywcze oraz odbiera z nich dwutlenek węgla i produkty przemiany materii.

W obiegu ustrojowym krew krąży: lewa komora → aorta → tętnice → naczynia włosowate narządów → żyły → żyły główne → prawy przedsionek.

Krążenie wieńcowe zaopatruje mięsień sercowy w tlen i substancje odżywcze. Tętnice wieńcowe odchodzą od początkowego odcinka aorty. Krew żylna z mięśnia sercowego odpływa głównie do zatoki wieńcowej, która uchodzi do prawego przedsionka.

W układzie wrotnym wątroby krew odpływająca z żołądka, jelit, trzustki i śledziony jest kierowana żyłą wrotną do wątroby. Dzięki temu wątroba może przetwarzać wchłonięte składniki pokarmowe i unieszkodliwiać część szkodliwych substancji, zanim krew trafi do krążenia ogólnego.

Automatyzm i cykl pracy serca

Automatyzm serca jest zdolnością serca do samodzielnego wytwarzania pobudzeń wywołujących jego rytmiczne skurcze. Automatyzm serca warunkuje układ bodźcotwórczo‑przewodzący serca

Węzeł zatokowo‑przedsionkowy jest głównym rozrusznikiem serca. Wytworzony w nim impuls elektryczny wywołuje skurcz przedsionków, a następnie po przejściu przez kolejne części układu przewodzącego skurcz komór.

Elektrokardiografia rejestruje różnice potencjałów elektrycznych powstające podczas depolaryzacji i repolaryzacji mięśnia sercowego. Wynikiem badania jest elektrokardiogram: 

• załamek P odpowiada depolaryzacji przedsionków;

• zespół QRS odpowiada depolaryzacji komór;

• załamek T odpowiada repolaryzacji komór.

Cykl pracy sercaobejmuje powtarzające się skurcze i rozkurcze przedsionków oraz komór. 

Zamknięciu zastawek towarzyszą tony serca:

• pierwszy ton powstaje głównie przy zamknięciu zastawek przedsionkowo‑komorowych;

• drugi ton przy zamknięciu zastawek półksiężycowatych.

Objętość wyrzutowa jest objętością krwi wypompowaną przez jedną komorę podczas jednego skurczu.

Pojemność minutowa serca jest objętością krwi wypompowaną przez jedną komorę w ciągu minuty. Zależy od objętości wyrzutowej oraz częstości skurczów serca.

Tętno jest falą odkształcenia ścian tętnic powstającą po skurczu lewej komory. Pomiar tętna pozwala ocenić częstość i miarowość pracy serca.

Ciśnienie krwi

Ciśnienie krwi jest naciskiem wywieranym przez krew na ściany naczyń. Jest najwyższe w aorcie i dużych tętnicach, a następnie stopniowo maleje. Największy spadek ciśnienia występuje w tętniczkach. 

Przepływ krwi zależy od różnicy ciśnień i oporu naczyniowego. Tętniczki, zmieniając średnicę pod wpływem skurczu lub rozkurczu mięśni gładkich, regulują dopływ krwi do narządów i całkowity opór obwodowy.

Ciśnienie skurczowejest najwyższą wartością ciśnienia tętniczego osiąganą podczas skurczu komór.

Ciśnienie rozkurczowe jest najniższą wartością ciśnienia tętniczego podczas rozkurczu serca.

Układ limfatyczny

Limfa, czyli chłonka, jest płynem tkankowym, który wniknął do włosowatych naczyń limfatycznych. Limfa płynie w jednym kierunku, od tkanek do układu żylnego. Jej przepływ wspomagają, m.in.: 

• zastawki w naczyniach limfatycznych;

• skurcze mięśni szkieletowych;

• skurcze mięśni gładkich ścian większych naczyń limfatycznych.

Limfa ma skład zbliżony do osocza, ale zawiera mniej białek. Znajdują się w niej również limfocyty. 

Najważniejsze funkcje układu limfatycznego to: 

• odprowadza nadmiar płynu tkankowego do krwi;

• zwraca do krwi białka, które opuściły naczynia włosowate;

• transportuje z jelita cienkiego tłuszcze i witaminy rozpuszczalne w tłuszczach; 

• uczestniczy w reakcjach odpornościowych.

RPWzM5PdV9OkZ

Schemat przedstawia związek pomiędzy układem limfatycznym a układem krwionośnym, które współtworzą układ krążenia. Po lewej stronie ukazany jest układ krwionośny. Jego głównym elementem jest serce z wrysowanym układem żył i tętnic. Żyły prowadzące krew odtlenowaną są tu oznaczone na niebiesko, a tętnice, w których płynie krew utlenowana są oznaczone na czerwono. Do układu krwionośnego przylega oznaczony na zielonkawo układ limfatyczny. Przewód limfatyczny składa się z naczyń limfatycznych, gruszkowatego węzła limfatycznego, w którym znajdują się liczne włosowate naczynia limfatyczne. W kącie żylnym łączą się one z żyłami. Naczynia limfatyczne prowadzą limfę do żył. Po prawej stronie rysunku przedstawione jest zbliżenie kąta żylnego. Znajdują się tu komórki ciała pooddzielane przestrzeniami międzykomórkowymi, a przy nich połączona tętniczka (po lewej stronie) i żyłka (po prawej stronie). Pomiędzy nimi przeplatają się większe naczynia limfatyczne i drobne, nitkowate włosowate naczynia limfatyczne.

Choroby układu krążenia 

Miażdżyca polega na powstawaniu blaszek miażdżycowych w ścianach tętnic. Prowadzi do zwężenia ich światła, ograniczenia przepływu krwi i zwiększenia ryzyka powstania zakrzepu.

Choroba niedokrwienna serca rozwija się, gdy mięsień sercowy otrzymuje zbyt mało krwi i tlenu, najczęściej z powodu zwężenia tętnic wieńcowych.

Zawał mięśnia sercowego jest obumarciem fragmentu mięśnia sercowego spowodowanym długotrwałym niedokrwieniem.

Nadciśnienie tętnicze oznacza przewlekle podwyższone ciśnienie krwi. Zwiększa ryzyko chorób serca, udaru mózgu i uszkodzenia innych narządów.

Udar mózgu jest nagłym uszkodzeniem mózgu wywołanym przerwaniem dopływu krwi albo pęknięciem naczynia.

Żylaki są trwale poszerzonymi i wydłużonymi żyłami. Ich powstawaniu sprzyja niewydolność zastawek żylnych i zastój krwi.

Ryzyko chorób układu krążenia zwiększają: 

• palenie tytoniu;

• mała aktywność fizyczna;

• nieprawidłowa dieta;

• otyłość;

• nadciśnienie;

• zaburzenia stężenia lipidów i glukozy we krwi;

• przewlekły stres;

• zanieczyszczenie powietrza.

Profilaktyka obejmuje regularną aktywność fizyczną, niepalenie, prawidłowe odżywianie, utrzymywanie właściwej masy ciała oraz kontrolowanie ciśnienia, stężenia glukozy i lipidów we krwi.

Układ odpornościowy

Układ odpornościowy (immunologiczny), obejmuje narządy, komórki i cząsteczki uczestniczące w ochronie organizmu.

Narządy układu odpornościowego

Czerwony szpik kostnyjest miejscem powstawania leukocytów i dojrzewania limfocytów B.

Grasica jest miejscem dojrzewania limfocytów T. Podczas dojrzewania nabywają one receptory rozpoznające antygeny oraz zdolność odróżniania komórek własnych od obcych.

Węzły chłonne zatrzymują drobnoustroje i inne obce cząstki. Są również miejscem kontaktu antygenów z limfocytami oraz aktywacji i namnażania limfocytów B i T.

Śledzionafiltruje krew, znajdują się w niej liczne limfocyty i komórki prezentujące antygen.

Migdałki uczestniczą w ochronie przed patogenami wnikającymi przez drogi oddechowe i pokarmowe.

Grudki limfatyczneto niewielkie skupiska tkanki limfatycznej.

R1G8OOQV5FPZ2

Grafika przedstawia narządy układu odpornościowego człowieka. Należą do niego: migdałki, węzły chłonne szyjne, węzły chłonne pachowe, czerwony szpik kostny, grasica, śledziona, węzły chłonne trzewne oraz pachwinowe, wyrostek robaczkowy i węzły chłonne podkolanowe.

Komórki układu odpornościowego

Cząsteczki układu odpornościowego 

Przeciwciała (immunoglobuliny), są białkami wytwarzanymi przez komórki plazmatyczne. Każde przeciwciało swoiście wiąże określony antygen. Antygenami mogą być między innymi fragmenty drobnoustrojów, toksyny, obce białka oraz zmienione białka własnych komórek. 

Przeciwciała mogą: 

• uniemożliwiać wirusom i toksynom wiązanie się z komórkami; 

• zlepiać obce cząstki;

• opłaszczać patogeny i ułatwiać ich fagocytozę;

• aktywować układ dopełniacza.

Najważniejsze klasy przeciwciał to: 

• IgG, dominujące we krwi i zdolne do przechodzenia przez łożysko;

• IgM, produkowane głównie we wczesnej fazie odpowiedzi;

• IgA, chroniące przede wszystkim powierzchnie błon śluzowych i obecne między innymi w ślinie, łzach oraz mleku;

• IgE, uczestniczące w reakcjach alergicznych i obronie przeciw pasożytom;

• IgD, występujące głównie jako receptory na powierzchni limfocytów B.

Układ dopełniacza jest zespołem białek osocza i błon komórkowych, które wspomagają reakcje odpornościowe. Po aktywacji białka dopełniacza mogą, m.in:

Cytokiny są białkami lub peptydami służącymi do przekazywania informacji między komórkami. Regulują namnażanie, różnicowanie i aktywność komórek odpornościowych.

Białka ostrej fazy to białka osocza, których stężenie zmienia się podczas zakażenia, urazu lub zapalenia. Wiele z nich powstaje w wątrobie pod wpływem cytokin.

Główny układ zgodności tkankowej, MHC, obejmuje białka obecne na powierzchni komórek, które prezentują fragmenty antygenów limfocytom T. U człowieka białka te określa się jako HLA. Wyróżnia się: 

• cząsteczki MHC klasy I - występują na prawie wszystkich komórkach mających jądro. Prezentują limfocytom Tc fragmenty białek pochodzących z wnętrza komórki, między innymi białek wirusowych lub nieprawidłowych białek komórki nowotworowej.

• cząsteczki MHC klasy IIwystępują przede wszystkim na komórkach prezentujących antygen, tj. komórkach dendrytycznych, makrofagach i  limfocytach B.

Rodzaje odporności

Odporność wrodzona

Odporność wrodzona (nieswoista), jest obecna od urodzenia. Reaguje szybko i rozpoznaje cechy wspólne dla wielu grup patogenów. Nie jest skierowana wyłącznie przeciw jednemu określonemu antygenowi. Do jej elementów należą:

• bariery fizyczne i chemiczne;

• bariera komórkowa: komórki żerne oraz komórki NK i dendrytyczne; 

• mechanizmy humoralne: układ dopełniacza; cytokiny i białka ostrej fazy;

• stan zapalny i gorączka.

Odporność nabyta

Odporność nabyta (swoista) rozwija się w ciągu życia. Jest skierowana przeciw konkretnym antygenom i opiera się przede wszystkim na działaniu limfocytów B i T. Jej charakterystycznymi cechami są: 

• swoistość;

• duża różnorodność rozpoznawanych antygenów;

• pamięć immunologiczna;

• silniejsza reakcja podczas kolejnego kontaktu z tym samym antygenem.

Wyróżnia się dwa rodzaje odporności nabytej: humoralną i komórkową.

Odpowiedź humoralna jest częścią odporności nabytej związaną z działaniem limfocytów B i przeciwciał. Jest szczególnie ważna w zwalczaniu drobnoustrojów i toksyn znajdujących się poza komórkami.

Jej przebieg można przedstawić następująco:

1. limfocyt B rozpoznaje określony antygen;

2. pobiera go i prezentuje limfocytowi Th; 

3. po otrzymaniu odpowiednich sygnałów limfocyt B intensywnie się dzieli;

4. powstają komórki plazmatyczne i komórki pamięci;

5. komórki plazmatyczne wytwarzają swoiste przeciwciała;

Odpowiedź komórkowa jest częścią odporności nabytej opartą przede wszystkim na działaniu limfocytów T. Ma szczególne znaczenie w zwalczaniu patogenów rozwijających się wewnątrz komórek oraz komórek nowotworowych.

Limfocyty Tc rozpoznają obcy antygen prezentowany przez MHC klasy I na powierzchni zakażonej lub nieprawidłowej komórki. Następnie wydzielają ziarna cytolityczne zawierające substancje powodujące jej śmierć. Pozostałości zniszczonej komórki są usuwane przez komórki żerne.

R1bcFeQt74YSc

Grafika przedstawia schemat humoralnej i komórkowej odpowiedzi immunologicznej. Po lewej, niebieskiej stronie znajduje się schemat humoralnej odpowiedzi immunologicznej. Dochodzi do pierwszej ekspozycji organizmu na antygen. Zostaje on wchłonięty przez limfocyt B, który jest stymulowany przez limfocyt pomocniczy T. Limfocyt pomocniczy T może przejść w komórkę pamięci pomocniczych limfocytów T. Dojrzały limfocyt B produkuje przeciwciała oraz może ulec przemianie w komórkę pamięci, które potem mogą znowu zostać komórkami plazmatycznymi wydzielającymi przeciwciała. Komórki pamięci limfocytów B są stymulowane przez komórki pamięci pomocniczej limfocytów T oraz w wyniku ponownej ekspozycji na antygen. Końcowo przeciwciała wiążą antygeny. Po prawej, zielonej stronie grafiki znajduje się schemat komórkowej odpowiedzi immunologicznej. Proces rozpoczyna się od pierwszej ekspozycji organizmu na antygen. Zostaje on wchłonięty przez komórkę prezentującą antygen. Limfocyt cytotoksyczny T zostaje aktywowany przez komórkę prezentującą antygen. Jednocześnie limfocyt pomocniczy T wspomaga odpowiedź komórkową. Limfocyt cytotoksyczny T może przekształcić się w zaktywowane cytotoksyczne limfocyty T, które następnie wydzielają ziarna cytolityczne, lub komórki pamięci cytotoksycznych limfocytów T, które mogą zostać później zaktywowane. Limfocyt pomocniczy T różnicuje się w komórkę pamięci pomocniczej limfocytów T, które stymulują komórki pamięci cytotoksycznych limfocytów T. Również stymulująca dla nich jest druga ekspozycja na dany antygen.

Pierwotna odpowiedź immunologiczna rozwija się podczas pierwszego kontaktu z antygenem. Rozpoczyna się stosunkowo powoli, początkowo powstaje niewiele przeciwciał, a część aktywowanych limfocytów przekształca się w komórki pamięci. 

Wtórna odpowiedź immunologicznarozwija się podczas kolejnego kontaktu z tym samym antygenem. Dzięki komórkom pamięci rozpoczyna się szybciej, jest silniejsza, a patogen może zostać usunięty, zanim pojawią się objawy choroby.

Odporność czynna i bierna 

Odporność czynnapowstaje wtedy, gdy układ odpornościowy sam odpowiada na antygen. Powstają swoiste limfocyty, przeciwciała i komórki pamięci. Rozwija się stopniowo, ale zwykle utrzymuje się długo. Wyróżnia się odpowiedź czynną:

• naturalną - powstaje po zakażeniu i przechorowaniu; 

• sztuczną - powstaje po szczepieniu.

Odporność biernapolega na otrzymaniu gotowych przeciwciał. Pojawia się szybko, ale jest krótkotrwała, ponieważ nie powstają komórki pamięci. Wyróżnia się odpowiedź bierną: 

• naturalną - wynika z przekazywania przeciwciał matczynych przez łożysko oraz w mleku; 

• sztuczną - powstaje po podaniu preparatu zawierającego gotowe przeciwciała, np. immunoglobuliny. 

Szczepienia ochronne 

Szczepionka jest preparatem zawierającym antygen lub informację umożliwiającą organizmowi jego wytworzenie. Pobudza swoistą odpowiedź odpornościową i powstawanie komórek pamięci bez konieczności przechodzenia pełnoobjawowej choroby. 

Szczepienia:

• zmniejszają ryzyko zachorowania lub ciężkiego przebiegu choroby;

• ograniczają liczbę powikłań;

• utrudniają rozprzestrzenianie się patogenów;

• mogą wymagać dawek przypominających.

Odporność populacyjnapowstaje, gdy odpowiednio duża część populacji jest odporna na daną chorobę, przez co patogen ma ograniczone możliwości rozprzestrzeniania się. 

Transplantacja i zgodność tkankowa 

Transplantologia jest dziedziną medycyny zajmującą się przeszczepianiem komórek, tkanek i narządów.

Przeszczepjest przeniesieniem komórek, tkanki lub narządu w obrębie jednego organizmu albo między dawcą i biorcą. Wyróżnia się przeszczepy:

• autologiczne, wykonywane w obrębie tego samego organizmu;

• izogeniczne, między osobnikami o identycznym materiale genetycznym;

• allogeniczne, między różnymi osobami tego samego gatunku;

• ksenogeniczne, między organizmami należącymi do różnych gatunków. 

Immunosupresja jest celowym osłabieniem odpowiedzi odpornościowej za pomocą leków. Po przeszczepieniu narządu ogranicza odrzucanie przeszczepu, ale zwiększa podatność na zakażenia.

Choroba przeszczep przeciwko biorcy, GvHD, może rozwinąć się głównie po przeszczepieniu komórek krwiotwórczych. Zdolne do działania limfocyty dawcy rozpoznają wtedy tkanki biorcy jako obce i je atakują. 

Konflikt serologiczny 

Konflikt serologiczny w układzie Rh może wystąpić, gdy osoba w ciąży ma krew Rh−, a płód Rh+. Niewielka ilość erytrocytów płodu może przedostać się do krwiobiegu osoby ciężarnej, szczególnie podczas porodu lub niektórych zabiegów.

R4G9H64APK9MJ

Grafika przedstawia mechanizm powstawania konfliktu serologicznego. Trzy czerwone erytrocyty o kształcie dwuwklęsłych dysków z antygenem D w formie wypustek o nieregularnym kształcie łączą się z dwoma przeciwciałami anty‑D. Przeciwciała maja postać zapisanych podwójna kreska liter Y. Proces ten prowadzi do aglutynacji erytrocytów – za pomocą dwóch przeciwciał anty‑D łączą się ze sobą w łańcuch trzy erytrocyty.

Układ odpornościowy może wtedy wytworzyć przeciwciała anty‑D. Podczas kolejnej ciąży z płodem Rh+ przeciwciała IgG anty‑D mogą przejść przez łożysko i niszczyć erytrocyty płodu. Może to prowadzić do choroby hemolitycznej płodu i noworodka. 

Alergia 

Alergiato reakcja odpornościowa skierowana przeciw zwykle nieszkodliwym antygenom środowiskowym, nazywanym alergenami. Alergenami mogą być pyłki roślin, składniki pokarmowe, roztocze, sierść zwierząt, leki lub jady owadów. 

W typowej natychmiastowej reakcji alergicznej: 

• podczas pierwszego kontaktu z alergenem powstają swoiste przeciwciała IgE;

• IgE wiążą się z receptorami na komórkach tucznych i bazofilach;

• ponowny kontakt z alergenem aktywuje te komórki;

• zostaje uwolniona histamina i inne mediatory;

• pojawiają się objawy alergii, np. obrzęk, świąd, wysypka, katar lub skurcz oskrzeli.

Wstrząs anafilaktycznyjest gwałtowną, uogólnioną reakcją alergiczną, która może powodować między innymi spadek ciśnienia, obrzęk i trudności w oddychaniu. Jest stanem bezpośredniego zagrożenia życia.    

Choroby autoimmunologiczne

Autoimmunizacja polega na skierowaniu odpowiedzi odpornościowej przeciw własnym antygenom organizmu. 

Choroby autoimmunologiczne rozwijają się, gdy mechanizmy tolerancji immunologicznej nie działają prawidłowo, a limfocyty lub przeciwciała atakują własne komórki i tkanki. Do chorób autoimmunologicznych należą, m.in: choroba Hashimoto, choroba Gravesa‑Basedowa, cukrzyca typu 1, ·       reumatoidalne zapalenie stawów, stwardnienie rozsiane, toczeń rumieniowaty układowy.

Niedobory odporności

Niedobory odporności są zaburzeniami, w których jeden lub więcej elementów układu odpornościowego nie działa prawidłowo. Prowadzą do zwiększonej podatności na zakażenia.

Pierwotne niedobory odpornościwynikają z mutacji genetycznych. Mogą dotyczyć limfocytów B i T, fagocytów, komórek NK, przeciwciał albo białek dopełniacza. Przykładem jest ciężki złożony niedobór odporności, SCID, w którym zaburzone jest działanie limfocytów. 

Wtórne niedobory odporności rozwijają się w ciągu życia. Mogą być skutkiem  zakażeń, niedożywienia, stosowania leków immunosupresyjnych, chemioterapii lub radioterapii oraz chorób nowotworowych i  innych ciężkich chorób.

HIV i AIDS

HIV jest wirusem atakującym komórki układu odpornościowego, przede wszystkim limfocyty T pomocnicze mające receptor CD4. Nieleczone zakażenie może stopniowo osłabiać odpowiedź odpornościową.

AIDS jest zaawansowanym etapem zakażenia HIV, w którym dochodzi do głębokiego niedoboru odporności. Organizm staje się podatny na zakażenia oportunistyczne i niektóre nowotwory.

Zakażenie HIV może nastąpić:

• przez kontakt zakażonej krwi z krwią;

• podczas kontaktów seksualnych;

• z osoby ciężarnej na dziecko w czasie ciąży, porodu lub karmienia.

HIV nie przenosi się przez zwykły kontakt, dotyk, wspólne przedmioty, kaszel ani ukąszenia owadów. Współczesne leczenie antywirusowe hamuje namnażanie wirusa i pomaga utrzymać sprawność układu odpornościowego. 

Układ moczowy 

Układ moczowy jest układem narządów odpowiedzialnych za wytwarzanie i wydalanie moczu.

Najważniejsze funkcje układu moczowego:

• usuwanie szkodliwych i zbędnych produktów przemiany materii, przede wszystkim mocznika, kwasu moczowego i kreatyniny;

• regulacja ilości wody i jonów w organizmie;

• udział w regulacji ciśnienia tętniczego;

Budowa układu moczowego

R17IWaYNcAUeJ

Schemat przedstawia układ moczowy człowieka. W górnej jego części widoczne są dwie symetrycznie położone z obu stron ciała nerki. Mają one półokrągły, księżycowaty kształt i brązowy kolor. Na samej górze obu organów znajdują się kremowe, półokrągłe nadnercza. Od każdej z nerek u dołu odchodzi moczowód - cienki przewód łączący nerkę z pęcherzem moczowym. Pęcherz jest niewielkim narządem, ma owalny kształt. Od pęcherza pionowo w dół odchodzi kolejny cienki przewód – cewka moczowa.

Budowa nerki

W budowie nerki wyróżnia się: 

• korę nerkową, położoną powierzchniowo;

• rdzeń nerki, zbudowany z piramid nerkowych;

• kielichy nerkowe z miedniczką nerkową, przechodzącą w moczowód.

Nefron to podstawowa jednostka strukturalno‑czynnościowa nerki. Zasadniczą częścią nefronu jest ciałko nerkowe otoczone tzw. torebką Bowmana. Ciałko nerkowe zbudowane jest z sieci naczyń włosowatych (kłębuszka nerkowego) utworzonej przez tętniczki doprowadzające i odprowadzające (tzw. sieć dziwna). Od ciałka nerkowego odchodzi z kolei kanalik nerkowy, w którym wyróżnia się trzy odcinki:

• kanalik proksymalny (kanalik kręty I rzędu; kanalik bliższy);

• pętlę nefronu (Henlego) zbudowaną z ramienia zstępującego i wstępującego;

• kanalik dystalny (kanalik kręty II rzędu; kanalik dalszy).

RVVfz55RFTSkL

Schemat przedstawia budowę nefronu i ciałka nerkowego. Po lewej stronie schematu jest przekrój w kształcie trójkąta. Na przekroju znajdują się liczne kanaliki i przewody. W dolnej części przekroju - od wewnątrz ku zewnętrznej części - zaznaczono rdzeń nerki. Zewnętrzna część nerki to kora nerki. Podstawową jednostką strukturalną nerki jest nefron. Na ilustracji pokazano dwa rodzaje nefronów – o długiej i krótkiej pętli tak zwane nefrony korowe i przyrdzeniowe. Z nefronów o krótkiej pętli zbudowana jest kora nerki, nefrony o długiej pętli przenikają do ciemniejszego rdzenia nerki, który tworzy piramidy nerkowe. W środkowej części schematu przedstawiono zbliżenie na budowę nefronów. Część nefronu znajdująca się w rdzeniu nerki zbudowana jest z ramienia wstępującego biegnącego w głąb rdzenia. CZęść nefronu, kierującego się ku górze, zwane jest ramieniem wstępującym. Całość to tak zwana pętla Henlego. Tak zbudowany jest nefron przyrdzeniowy, natomiast w nefronie korowym dolna część przypomina gałązkę z pojedynczymi rozgałęzieniami. Główna część nefronu to kanalik zbiorczy. W górnej części nefronu leżącej w korze nerki znajdują się kanaliki. Od kanalika zbiorczego biegnie przewód do kanalika krętego dalszego drugiego rzędu, następnie schodzi w dół, stając się ramieniem wstępującym i biegnie ku górze jako ramię wstępujące aż do kanalika krętego bliższego pierwszego rzędu, połączonego z ciałkiem nerkowym. Po prawej stronie schematu przedstawiono zbliżenie na ciałko nerkowe. Zbudowane jest z tętniczki doprowadzającej krew i tętniczki odprowadzającej krew. Tętniczki leżą w torebce kłębuszka.

Moczowody są przewodami transportującymi mocz z miedniczek nerkowych do pęcherza. Przesuwanie moczu odbywa się dzięki skurczom mięśni gładkich ich ścian. 

Pęcherz moczowyjest elastycznym, umięśnionym zbiornikiem moczu. Jego rozciąganie pobudza receptory uczestniczące w wywołaniu odruchu mikcji, czyli oddawania moczu. 

Cewka moczowa wyprowadza mocz na zewnątrz organizmu. Jej światło jest kontrolowane przez zwieracze: wewnętrzny, działający niezależnie od woli, oraz zewnętrzny, podlegający kontroli świadomej. 

Powstawanie moczu

Powstawanie moczu obejmuje trzy główne procesy: filtrację kłębuszkową, resorpcję zwrotną oraz sekrecję kanalikową.

W wyniku filtracji kłębuszkowej powstaje rozcieńczony mocz pierwotny, bogaty w związki drobnocząsteczkowe i sole mineralne. Wiele z substancji obecnych w moczu pierwotnym nie jest zbędnych dla organizmu, dlatego na dalszych etapach zostają zwrotnie wchłonięte do ustroju. Podobnie dzieje się z wodą, której duża objętość ulega zwrotnemu wchłanianiu z moczu pierwotnego, przez co wydalany z organizmu mocz ostateczny jest bardziej zagęszczony.

Regulacja hormonalna pracy nerek 

Wazopresyna produkowana przez podwzgórze, a uwalniana z tylnego płata przysadki mózgowej zwiększa przepuszczalność kanalików zbiorczych dla wody, dzięki czemu: 

• więcej wody wraca do krwi;

• powstaje mniej moczu ostatecznego;

• mocz jest bardziej zagęszczony.

Wydzielanie wazopresyny wzrasta między innymi przy zwiększeniu osmolarności osocza i zmniejszeniu objętości krwi.

Aldosteron jest hormonem kory nadnerczy. Zwiększa resorpcję jonów Na⁺ i nasila wydzielanie K⁺ w dalszych odcinkach nefronu. Zatrzymywanie sodu sprzyja pośrednio zatrzymywaniu wody.

Parathormon wydzielany przez przytarczyce zwiększa zwrotne wchłanianie jonów CaIndeks górny 2+²⁺ w nerkach i uczestniczy w regulacji gospodarki wapniowo‑fosforanowej. 

Diagnostyka układu moczowego

Badanie ogólne moczu obejmuje ocenę:

• właściwości fizycznych, między innymi barwy, przejrzystości, pH i ciężaru właściwego;

• składu chemicznego, między innymi obecności glukozy, białka, bilirubiny i ciał ketonowych;

• osadu moczu, w którym ocenia się erytrocyty, leukocyty, komórki nabłonkowe, wałeczki, kryształy i drobnoustroje.

USG układu moczowegoumożliwia ocenę położenia, wielkości i struktury nerek oraz pęcherza, a także wykrywanie między innymi złogów, torbieli i guzów. 

Urografia służy do obrazowania dróg moczowych z użyciem środka kontrastowego.

Niewydolność nerek i dializa 

Niewydolność nerekto zaburzenie ich zdolności do oczyszczania krwi i utrzymywania homeostazy. Może mieć charakter ostry albo przewlekły.

Dializa jest metodą leczenia nerkozastępczego stosowanego w niewydolności nerek, która umożliwia usuwanie z krwi zbędnych produktów przemiany materii, nadmiaru jonów i wody:

• hemodializapolega na przepływie krwi przez dializator, w którym substancje przechodzą przez błonę półprzepuszczalną do płynu dializacyjnego; 

• dializa otrzewnowawykorzystuje otrzewną pacjenta jako błonę półprzepuszczalną; płyn dializacyjny wprowadza się do jamy otrzewnej, a następnie usuwa.