Wydrukuj Pobierz materiał do PDF Pobierz materiał do EPUB Pobierz materiał do MOBI Zaloguj się, aby skopiować i edytować materiał Zaloguj się, aby udostępnić materiał Zaloguj się, aby dodać całą stronę do teczki
R1VvUKkc14wCQ
Grafika przedstawia dwie postaci grające w piłkę nożną. Są one całe białe. Po środku piłkarskiej bramki stoi postać. Przygotowuje się do obrony. Przed nią druga postać przymierza się do strzelenia gola. Ma zgiętą do tyłu nogę, przed którą znajduje się piłka.

Strona czynna i bierna

Gra w piłkę nożną
Źródło: pixaby, domena publiczna.

Ludzie komunikują się ze sobą, przekazując informacje w rozmaity sposób. Wypowiedzi rozmówców mogą różnić się od siebie, nawet jeśli będą dotyczyły tej samej sytuacji. Ich sens zależy m.in. od kontekstu wypowiedzi, perspektywy rozmówców, poziomu wiedzy oraz tego, jaką część zdania dana osoba chce wyeksponować.

Już wiesz

Przypomnij sobie definicję orzeczenia oraz to, czym może być wyrażone. Sporządź krótką notatkę o tej części zdania.

R1Wtdn2OSbj3p
Miejsce na odpowiedź ucznia.
ROxcK9LwqHHJl
Ćwiczenie 1
Zadanie interaktywne polegające na zaznaczeniu kolorem odpowiednich części zdania.
Źródło: zpe.gov.pl, licencja: CC BY 3.0.
R10F1XTf9gSv8
Ćwiczenie 1
Zadanie interaktywne polega na przyporządkowaniu podanego słownictwa do odpowiednich kategorii.
Źródło: Learnetic SA, licencja: CC BY 4.0.
1
Ćwiczenie 2

Określ, co się zmieniło się w konstrukcji zdań podanych we wcześniejszym ćwiczeniu. Sformułuj wnioski.

uzupełnij treść
R1PkNeXXDttUG
Ćwiczenie 3
Zadanie interaktywne polegające na zaznaczeniu odpowiednim kolorem części zdania.
Źródło: Learnetic SA, licencja: CC BY 4.0.
RjIptZ8tAfivM
Ćwiczenie 3
Zadanie interaktywne polega na przyporządkowaniu podanego słownictwa do odpowiednich kategorii.
Źródło: Learnetic SA, licencja: CC BY 4.0.
j0000007WGB3v28_0000000Q

Jak tworzymy i wyrażamy stronę czynną i bierną?

Jednym z wielu przykładów zastosowania strony czynnej w codziennej komunikacji są nagłówki prasowe, np. Politycy przegłosowali ustawę. Zdanie to posiada następujący szyk: podmiot (wykonawca czynności) – „politycy”, orzeczenie (czasownik w formie osobowej) – „przegłosowali”, dopełnienie (przedmiot czynności) „ustawę”. Podkreślona zostaje w nim rola człowieka i jego działanie. Drugorzędne znaczenie ma przedmiot tej czynności.

Strona czynna informuje o tym, kto jest wykonawcą czynności.

Podmiot

Orzeczenie czasownikowe

Dopełnienie

Jacek

czyta

książkę.

Kot

pije

mleko.

Poeta

napisał

wiersz.

Wykonawca czynności

Czynność/zdarzenie

Rzecz/przedmiot

Podmiot (wykonawca czynności): Jacek
Orzeczenie czasownikowe (czynność/zdarzenie): czyta
Dopełnienie (rzecz/przedmiot): książkę.

Podmiot (wykonawca czynności): Kot
Orzeczenie czasownikowe (czynność/zdarzenie): pije
Dopełnienie (rzecz/przedmiot): mleko.  

Podmiot (wykonawca czynności): Poeta
Orzeczenie czasownikowe (czynność/zdarzenie): napisał
Dopełnienie (rzecz/przedmiot): wiersz.

Jeśli chcemy zwrócić uwagę odbiorcy komunikatu na przedmiot czynności, możemy posłużyć się stroną bierną. Nagłówek artykułu brzmiałby wówczas: Ustawa została przegłosowana przez polityków. Porządek tego zdania wygląda następująco:  podmiot – „ustawa”, orzeczenie (czasownik w stronie biernej) – „została przegłosowana”, dopełnienie – „przez polityków”.

Strona bierna informuje o tym, że podmiotem w zdaniu jest nie wykonawca czynności, a przedmiot, który tej czynności ulega.

Podmiot

Orzeczenie imienne

Dopełnienie

łącznik

orzecznik (imiesłów bierny)

Książka

jest

czytana

przez Jacka.

Mleko

jest

pite

przez kota.

Wiersz

został

napisany

przez poetę.

Rzecz/przedmiot

Czynność/zdarzenie

Wykonawca czynności

Podmiot (rzecz/przedmiot): Książka
Orzeczenie imienne (czynność/zdarzenie):

  • łącznik: jest

  • orzecznik (imiesłów bierny): czytana

Dopełnienie (wykonawca czynności): przez Jacka.

Podmiot (rzecz/przedmiot): Mleko
Orzeczenie imienne (czynność/zdarzenie):

  • łącznik: jest

  • orzecznik (imiesłów bierny): pite

Dopełnienie (wykonawca czynności): przez kota.

Podmiot (rzecz/przedmiot):
Orzeczenie imienne (czynność/zdarzenie):

  • łącznik: został

  • orzecznik (imiesłów bierny): napisany

Dopełnienie (wykonawca czynności): przez poetę.

Zapamiętaj!

Czasowniki, które mają stronę czynną i bierną, to czasowniki przechodnie (np. pisać – jest pisany, myć – jest myty, kochać – jest kochany).

Natomiast czasowniki, które mają tylko stronę czynną, to czasowniki nieprzechodnie (np. śmiać, biegać, rozmawiać, leżeć).

Przykłady zdań z czasownikami przechodnimi i nieprzechodnimi przedstawia poniższa tabela.

Zdania z czasownikami przechodnimi

Zdania z czasownikami nieprzechodnimi

Paweł czyta komiks. → Komiks jest czytany przez Pawła.

Uczeń myśli o wakacjach.

Dziewczynka kopie piłkę. → Piłka jest kopana przez dziewczynkę.

Natalia rozmawia z wychowawczynią.

Zdania z czasownikami przechodnimi:

  • Paweł czyta komiks. → Komiks jest czytany przez Pawła.

  • Dziewczynka kopie piłkę. → Piłka jest kopana przez dziewczynkę.

Zdania z czasownikami nieprzechodnimi:

  • Uczeń myśli o wakacjach.

  • Natalia rozmawia z wychowawczynią.

R1eLpF1dEqp9Q
Ćwiczenie 4
Zadanie interaktywne polegające na dopasowaniu czasownika do odpowiedniej kategorii.
Źródło: Learnetic SA, licencja: CC BY 4.0.
Zapamiętaj!
R1erKYp0FxQAQ
Źródło: zpe.gov.pl, tylko do użytku edukacyjnego na zpe.gov.pl.
j0000007WGB3v28_0000003W

Zadaniowo

R1AFGkJa8WaRd
Ćwiczenie 5
Zadanie interaktywne polegające na połączeniu w pary odpowiednich odpowiedzi.
Źródło: Learnetic SA, licencja: CC BY-SA 4.0.
RkHLvv9SZNHJR
Ćwiczenie 6
Zadanie interaktywne polegające na wpisaniu prawidłowej odpowiedzi.
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
1
Ćwiczenie 7

Przekształć podane zdania, zmieniając stronę czasownika z czynnej na bierną.

  • Grupa archeologów odnalazła cenne monety średniowieczne.

  • Konserwatorzy zabytków odrestaurowali starą budowlę.

  • Wolontariusze odwiedzą w szpitalu ciężko chore dzieci.

  • Pracownicy poczty układali ogromne paczki świąteczne.

  • Słynny angielski artysta skomponował muzykę do tego filmu.

  • Unia Europejska dofinansowała budowę nowej autostrady.

uzupełnij treść
R1FhRuNSgD5Vk
Ćwiczenie 8
Ułóż puzzle, a następnie wykonaj polecenie znajdujące się pod zdjęciem.
Źródło: pixaby, domena publiczna.
Źródło: Learnetic SA, licencja: CC BY 4.0.
R1N1L5NYyt5gV
Ćwiczenie 8
Zadanie interaktywne polega na wybraniu prawidłowych odpowiedzi spośród podanych wariantów.
Źródło: Learnetic SA, licencja: CC BY 4.0.
1
Polecenie 1

Na podstawie powyższej ilustracji zredaguj trzy zdania z czasownikami w stronie czynnej, a następnie przekształć je na wypowiedzenia z czasownikami w stronie biernej.

uzupełnij treść
Polecenie 1

Na postawie poprzedniego ćwiczenia zredaguj trzy zdania z czasownikami w stronie czynnej, a następnie przekształć je na wypowiedzenia z czasownikami w stronie biernej.

R1IyT8QTVGQXO
(Uzupełnij).
R159nusD9s0yV
Ćwiczenie 9
Zadanie interaktywne polegające na uzupełnieniu tabeli prawidłowymi odpowiedziami.
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
Rd8PNSrgXHOxG1
Ćwiczenie 10
Zadanie interaktywne polega na prawidłowym uzupełnieniu komórek tabeli.
Źródło: Learnetic SA, licencja: CC BY 4.0.
RUDEKVL7XnkyH
Ćwiczenie 11
Zadanie interaktywne polegające na zaznaczeniu prawidłowej odpowiedzi.
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.