Wielka wędrówka ludów – migracja plemion barbarzyńskich na tereny Cesarstwa Rzymskiego w okresie od IV do VI w. Doprowadziła do licznych zmian etnicznych w Europie przyczyniając się do upadku cesarstwa zachodniorzymskiego.

Limes – umocnienia i fortyfikacje na granicach cesarstwa rzymskiego.

Arianie – wcześni chrześcijanie, wyznawcy poglądów Ariusza. Odrzucali dogmat o Trójcy świętej i negowali boskość Jezusa.

Mauzoleum – monumentalny i bogato zdobiony grobowiec najczęściej przywódcy lub władcy.

Galorzymianie – zromanizowani Galowie, czyli ludność zamieszkująca tereny dzisiejszej Francji, Belgii i północnych Włoch.

Wizygoci – lud pochodzenia germańskiego. W V w. utworzyli państwo na części Półwyspu Iberyjskiego i południowo‑zachodniej Galii.

Ostrogoci – lud pochodzenia germańskiego przybyły na tereny cesarstwa zachodniorzymskiego prawdopodobnie z południowego wybrzeża Morza Bałtyckiego i Skandynawii.

Wandalowie – grupa plemion germańskich wywodząca się z Europy Środkowej. Na początku V wieku założyli państwo na wybrzeżu Afryki Północnej ze stolicą w Kartaginie. W 455 r. złupili Rzym. Od bezmyślnego zniszczenia przez nich Rzymu ukuto termin wandalizm.

Bizancjum – w starożytności miasto leżące nad cieśniną Bosfor, od którego swoją nazwę wzięło cesarstwo wschodniorzymskie. Po objęciu władzy przez Konstantyna Wielkiego zmieniono jego nazwę na Konstantynopol.

Hipodrom – tor wyścigowy dla koni i rydwanów w starożytności w kształcie prostokąta zakończonego z krótszych stron półokręgami.

Trybut – danina składana przez jednego władcę innemu w dowód uznania jego przywództwa, zwierzchności lub w zamian za zagwarantowanie pokoju.

rozejm – inaczej zawieszenie broni, oznacza czasowe wstrzymanie działań zbrojnych między walczącymi stronami.

Administracja – nazywana również aparatem urzędniczym to zbiór instytucji państwowych powiązanych i współpracujących ze sobą przy zarządzaniu państwa.

Kodeks – zbiór przepisów i aktów prawnych.

Pragmatyzm – postawa oznaczająca podejmowanie tylko takich działań, które przynoszą konkretne korzyści.

Traktat – międzynarodowa umowa regulująca stosunki polityczne, gospodarcze lub podział jakiegoś terytorium między państwami.

Monarchia – forma rządów oparta na władzy stojącego na czele państwa monarchy (króla, cesarza itp.).

Monarchia patrymonialna – ustrój charakterystyczny dla wczesnego średniowiecza. U jego podstaw leżało przekonanie, że państwo jest prywatną własnością władcy i rozporządza on nim według uznania. Była charakterystyczna dla dynastii Karolingów.

Sukcesja – zasada przekazywania, dziedziczenia władzy monarszej następcy w przypadku śmierci, abdykacji lub w innych okolicznościach.

Rzesza – historyczne określenie państwa niemieckiego. W średniowieczu był to związek wielu, nawet kilkuset (w XIII w.) mniejszych autonomicznych księstw i państewek uznających zwierzchnictwo elekcyjnego króla niemieckiego.

Abdykacja – przedwczesne zrzeczenie się, ustąpienie ze stanowiska, panującego władcy. Może być dobrowolne, np. ze względu na stan zdrowia lub przymusowe, wymuszona przez okoliczności lub otoczenie.

Dynastia – ród, z którego pochodzą panujący władcy, np. królowie. Dynastie uznaje się za panującą jeśli co najmniej jej dwaj przedstawiciele panują bezpośrednio po sobie lub z niewielkimi przerwami.

Cesarstwo Rzymskie – forma ustroju państwa rzymskiego, w której panujący obdarzony jest tytułem cezara. Cesarstwo rzymskie zostało zapoczątkowane przez Oktawiana Augusta.

Cesarstwo – forma ustroju państwa, monarchii, w której panujący obdarzony jest tytułem cesarza. Zgodnie z tradycją jest ono wyższej rangi i prestiżu niż królestwo.

Stolica Apostolska – określenie urzędółw papieża i podległych mu instytucji jako najważniejszej władzy w Kościele katolickim. Najważniejszym jej zadaniem jest podejmowanie decyzji w sprawach wiary katolickiej. Czasem określana jest jako rząd Państwa Kościelnego i Watykanu.

Państwo Kościelne – ziemie w środkowej Italii podległe władzy papieży. Chociaż oficjalnie władza na tym terenie należała do cesarzy to formalnie sprawowali ją niezależni papieże. Istniało od 755 do 1870 roku.

Papież – biskup Rzymu, głowa Kościoła katolickiego. Sprawuje najwyższą władzę w Kościele. Obecnie wybierany jest przez kolegium kardynalskie na konklawe.

Lenno – ziemie nadawane przez seniora (zwierzchnika) swojemu poddanemu.

Poganie – określenie stosowane przez chrześcijan wobec wyznawców innych religii i wierzeń. Określnie to od zawsze miało charakter obelgi i oznaczało osobę gorszą, mniej znaczącą.

Saraceni – w średniowieczu, nazwa Arabów, a później również wszystkich wyznawców islamu, w szczególności walczących z chrześcijanami.

Święte Cesarstwo Rzymskie Narodu Niemieckiego – nazwa państwa będącego kontynuacją cesarstwa zachodniorzymskiego. Za jego twórcę uważa się Ottona I Wielkiego. Istniało w latach 962‑1806.

Fundacja – w średniowieczu zakładanie instytucji przeznaczonej do pełnienia określonego celu, najczęściej religijnego, np. fundacja klasztoru.

Ojcowie Kościoła – teologowie wczesnego chrześcijaństwa tworzący pisma teologiczne dotyczące nauki Kościoła.

Scholastyka – początkowo metoda nauczania w szkołach katedralnych i na uniwersytetach, a następnie (od XIII w.) nurt filozoficzno‑teologiczny stosujący logikę Arystotelesa w celu udowodnienia dogmatów kościelnych.

Renesans karoliński – okres przypadający na czasy panowania dynastii Karolingów, w szczególności Karola Wielkiego, cechujący się odrodzeniem i dbałością o kulturę i sztukę oraz ponowne przyjęcie wzorców kultury antycznej.

Renesans – epoka nazywana odrodzeniem sztuki i nauki, jej początek datuje się na przełom XIV i XV wieku w miastach włoskich, koniec na XVII wiek. W czasie jej trwania nastąpił wzrost zainteresowania antykiem i ludzkim ciałem.

Humanizm – główny prąd intelektualny epoki renesansu powstały we Włoszech w XV wieku. Zakładał, że człowiek i jego ziemskie życie są najwyższą wartością.