Trochę teorii
Jak powstały wyżyny?
Rzeźba pasa wyżyn zaliczana jest do dojrzałych i została ukształtowana w neogenie z późniejszymi przekształceniami w paleogenie. Pas ten modelowany był przez bardzo długi okres.
Wyżyny w Polsce
W pasie wyżyn polskich wyróżnia się cztery główne typy krajobrazów naturalnych:
krajobraz wyżynny węglanowy – powstał na bazie skał podlegających procesom krasowym, tj. wapieni, dolomitów, margli, gipsów; występuje przede wszystkim na Wyżynie Krakowsko‑Częstochowskiej, a ponadto na mniejszych obszarach Wyżyny Śląskiej, Niecki Nidziańskiej i Wyżyny Lubelskiej (więcej na sąsiednim Polesiu);
krajobraz wyżynny lessowy – utworzył się na pokrywach lessowych Wyżyny Lubelskiej i częściowo Małopolskiej; charakterystyczne są tu głębokie wąwozy i doliny;
krajobraz wyżynny krzemianowy– wytworzył się na kwarcytach, piaskowcach i łupkach; wykazuje cechy typowego krajobrazu wyżynnego z pofałdowaną powierzchnią i średnimi wysokościami względnymi i bezwzględnymi; występuje głównie na Wyżynie Małopolskiej i częściowo na Śląskiej;
krajobraz równin denudacyjnych – powstał głównie na Wyżynie Małopolskiej w wyniku akumulacji kenozoicznych osadów wodnolodowcowych (piasków, glin, iłów, żwirów), które w znacznym stopniu zrównały pofałdowany wcześniej teren.
W ogólnym podziale pasa wyżyn wyróżnia się cztery duże regiony:
Wyżyna Śląska,
Wyżyna Krakowsko‑Częstochowska,
Wyżyna Małopolska,
Wyżyna Lubelska.
Regionalizacja fizycznogeograficzna pasa wyżyn
Regionalizacja fizycznogeograficzna według Jerzego Kondrackiego zawiera jednak więcej jednostek wyżynnych makroregionówmakroregionów, na podstawie których został zbudowany ogólny podział pasa wyżyn. W pasie wyżyn polskich Kondracki wyróżnił cztery podprowincje: Wyżynę Śląsko‑Krakowską, Wyżynę Małopolską, Wyżynę Lubelsko‑Lwowską i Wyżynę Wołyńsko‑Podolską. Z kolei każda z tych podprowincji składa się z makroregionów.
Wyżyna Śląsko‑Krakowska
W obrębie Wyżyny Śląsko‑Krakowskiej występują trzy makroregiony - krainy geograficzne.
Wyżyna Śląska o powierzchni 3930 kmIndeks górny 22. Od zachodu graniczy z Kotliną Raciborską, od południa z obniżeniem podkarpackim (Kotlina Ostrawska i Oświęcimska), od północy z Równiną Opolską, a od wschodu z Wyżyną Olkuską. Fundament geologiczny podłoża tej wyżyny stanowią węglonośne skały karbońskie zarazem wypełniające nieckę od południa, na którą nasunięte są od południa płaszczowiny karpackie. W części północnej i wschodniej występują epikontynentalne skały osadowe z triasu, na których zalegają skały jurajskie. Potwierdzeniem istnienia tej pokrywy są ostańcowe wzgórza na skałach karbońskich. W granicach tej wyżyny mieści się zagłębie węglowe - węgiel wydobywany jest na obrzeżeniu niecki, ponieważ zalega płytko w przeciwieństwie do środka niecki, gdzie zlokalizowany jest na 2 km głębokości. Wydobywa się również tu rudy cynkowo‑ołowiowe. Istnieją tu także złoża soli, gipsu i siarki.
Wyżyna Woźnicko‑Wieluńska zajmuje powierzchnię 3740 kmIndeks górny 22. Najwyższa część terenu występuje na Progu Woźnickim, gdzie przekracza 350 m n.p.m., a w pozostałych miejscach wysokości te wahają się od 220 do 300 m. Na powierzchni terenu występują trzy pasma wzniesień (progi), które zbudowane są z bardziej odpornych skał górnego triasu i jury - przykryte są pokrywą osadów kenozoicznych. Wyżyna ta leży poza niecką węglową, ale spotykane tu obniżenia wypełnione są piaskami i glinami z plejstocenu oraz ostańce w formie wzgórz morenowych i kemowych na starszych skałach.
R1Cnsq1Y7YasE1 
Maczuga Herkulesa znajduje się na obszarze Wyżyny Krakowsko‑Częstochowskiej. Jest to ostaniec, jedna z charakterystycznych dla tego makroregionu form krasowych.Źródło: dostępny w internecie: www.pl.wikipedia.org, licencja: CC BY-SA 2.5. https://creativecommons.org/licenses/by-sa/2.5.Wyżyna Krakowsko‑Częstochowska o powierzchni 2 615 kmIndeks górny 22. Zbudowana głównie z wapieni i piaskowców z mezozoiku, wysokości względne regionu wahają się od 100 do 500 m (miejscami przekracza 500 m), cała wyżyna w przeszłości, jak i dzisiaj została ukształtowana przez zjawiska krasowe, które polegają na rozpuszczaniu skał wapiennych przez wody opadowe, powierzchniowe i podziemne.
Wyżej wspomniane wyżyny tworzą powszechnie znaną Wyżynę Śląsko‑Krakowską.
Wyżyna Małopolska
W ogólnym podziale pasa wyżyn występuje Wyżyna Małopolska, która w podziale fizycznogeograficznym została zaklasyfikowana do podprowincji. Cały jej obszar składa się z następujących makroregionów.
Wyżyna Przedborska o powierzchni ok. 5 300 kmIndeks górny 22. Wysokości nad poziomem morza w niewielu jej częściach przekraczają 300 m. Od północy graniczy z pasem nizin, od południa z Niecką Nidziańską, od zachodu z Wyżynami Śląsko‑Krakowskimi od wschodu z Wyżyną Kielecką. Zbudowana jest ze skał mezozoicznych (głównie z górnej kredy) oraz częściowo ze skał jurajskich i triasowych.
Wyżyna Kielecka zajmuje powierzchnie ok. 6 800 kmIndeks górny 22. Jest ona wypiętrzeniem tektonicznym, gdzie odsłaniają się paleozoiczne struktury fałdowe w otoczce skał mezozoicznych (inaczej zwane obrzeżenie mezozoiczne Gór Świętokrzyskich) od dolnego triasu po górną kredę. Doliny między niektórymi wzniesieniami są przykryte osadami czwartorzędowymi. Centralna część tej wyżyny to stare i niskie Góry Świętokrzyskie. Najstarszymi skałami w tych górach są piaskowce kambryjskie, które osadziły się na dnie morza 540 mln lat temu. Góry te tworzy kilka pasm, z czego najwyższe jest Pasmo Łysogóry z punktem kulminacyjnym „Łysica” (612 m n.p.m.). Zbudowane są z twardych i odpornych na erozję kwarcytów. Obszary otaczające Góry Świętokrzyskie są pofałdowane, które pokryte są wapieniami, dolomitami, piaskowcami z mezozoiku oraz piaskami, żwirami, glinami, iłami i lessami z kenozoiku. W skałach wapiennych tych gór spotykane są zjawiska krasowe. W wyniku działalności lądolodu na tym obszarze widoczne są osady morenowe w dolinach oraz gołoborza, które tworzyły się w klimacie peryglacjalnymklimacie peryglacjalnym.
Niecka Nidziańska o powierzchni ok. 4 700 kmIndeks górny 22. Jest to obniżenie pomiędzy Wyżyną Krakowsko‑Częstochowską a Wyżyną Kielecką, w dnie którego płynie rzeka Nida. W erze mezozoicznej obniżenie to pełniło funkcję zatoki morskiej, na dnie której osadziły się grube warstwy wapieni, piaskowców, gipsów i margli - dokładnie nastąpiło to w kredzie. W południowej części niecki występują osady morskie piasków, piaskowców, iłów i gipsów z neogenu, również w erze kenozoicznej nastąpiła akumulacja eolicznych pokryw lessowych. Południowa części obszaru urozmaicona jest w formy krasowe powstałe w gipsach.
Wyżyna Lubelsko‑Lwowska
Wyżynę Lubelsko‑Lwowską (określaną mianem podprowincji w podziale fizycznogeograficznym Polski) tworzą dwa makroregiony.
Wyżyna Lubelska zajmuje powierzchnię 7 200 kmIndeks górny 22. Położona jest między doliną Wisły na zachodzie a doliną Bugu na wschodzie. Na północy od Niziny Podlaskiej i Polesia oddziela ją wyraźna krawędź w niektórych miejscach nawet o wysokości 40 m, na południu kończy się stopniami tektonicznymi, które oddzielają ją od Kotliny Sandomierskiej i Wału Roztocza. Główne skały budujące Wyżynę Lubelską to utwory, które zostały osadzone w morzu jurajskim i kredowym - zalegają one na podłożu prekambryjskim (wapienie, gezy i opoki). Wschodnia część reprezentowana jest przez margle i kredę piszącą; osady kredowe przykryte są przez piaski i warstwę iłów. Nizina ta ma charakter lekko falisty z urozmaicającymi ją głębokimi wąwozami i dolinami rzecznymi. Na tę wyżynę oddziaływał również lądolód - podczas zlodowacenia południowopolskiego zostały naniesione warstwy glin, piasków i żwirów, a zlodowacenie środkowopolskie objęło tylko część tej wyżyn. W warunkach peryglacjalnych powstały pokrywy lessów, które przyczyniają się do powstawania wcześniej wspomnianych wąwozów i parowów. Pokrywa ta zostaje niszczona przez wody płynące, które bardzo łatwo wymywają miękki less, na skutek czego powstają wspomniane formy (czynnikiem, który powoduje lub przyspiesza powstawanie wąwozów, jest człowiek np. poprzez jeżdżenie pojazdami po pokrywach lessowych). Warto wiedzieć, że najgrubsze płaty pokrywy lessowej w tym rejonie mają 30 m. Ponadto występuje tu najgęstsza sieć wąwozów w Europie (do 10 km długości na obszarze 1 kmIndeks górny 22).
Roztocze zajmuje powierzchnie ok. 2 200 kmIndeks górny 22. Jest to długi wał, który został wydźwignięty pod koniec mezozoiku. Jego wysokość względna waha się od 100 do 150 m, a szerokość dochodzi do kilkunastu kilometrów. Zbudowany jest z podobnych skał do tych tworzących Wyżynę Lubelską (wapienie, margle i dolomity), natomiast powierzchnię pokrywają piaski wodnolodowcowe, gliny stokowe i lessy. Miąższość pokryw lessowych w przeciwieństwie do tej występującej na wyżynie jest mniejsza - pokrywy te poprzecinane są szerokimi dolinami rzecznymi. Najwyższy punkt na tym terenie to Wielki Dział (390 m n.p.m.).
Wyżyna Wołyńsko‑Podolska
Wyżyna Wołyńsko‑Podolska swoim terytorium obejmuje Wyżynę Wołyńska i Kotlinę Pobuża o łącznej powierzchni 1 800 kmIndeks górny 22. Jest to nierównomiernie wypiętrzona część platformy wschodnioeuropejskiej. Zbudowana jest ze skał paleozoicznych, które zalegają na niewielkiej głębokości. We wschodniej jej części można zaobserwować skały krystaliczne na powierzchni. Na jej terytorium nie ma porywy osadów lodowcowych, natomiast pokryta jest grubą warstwą lessu. Porozcinana jest dolinami rzek, jarami i wąwozami.
Krajobraz wyżynny węglanowy
Na Wyżynie Krakowsko‑Częstochowskiej głównym czynnikiem krajobrazotwórczym jest budowa geologiczna; występujące w podłożu skały wapienne wpływają na występowanie rzeźby krasowej, decydują o układzie i gęstości sieci rzecznej, fizycznych i chemicznych cechach gleb i występowaniu specyficznych zbiorowisk roślinnych.
Cechą charakterystyczną krajobrazu Wyżyny Krakowsko‑Częstochowskiej są wapienne ostańce krasowe, wznoszące się ponad powierzchnię terenu na wysokość do kilkudziesięciu metrów głazy oraz liczne jaskinie, w których występują różnorodne formy krasu podziemnego, np. stalaktyty, stalagmity, stalagnaty, kurtyny skalne i in. Na powierzchni ziemi występują obniżenia przyjmujące formę żłobków, lejków, kotłów i in. Liczne są głębokie doliny, parowy i wąwozy. Wszystkie te formy powstały na skutek krasowienia, czyli rozpuszczania wapiennej skały przez wodę. Jej efektem jest rzeźba krasowa i krajobraz krasowy.
Formy skalne na Wyżynie Krakowsko‑Częstochowskiej - galeria zdjęć
Na Wyżynie Krakowsko‑Częstochowskiej odkryto około 1500 jaskiń i nadal odnajdywane są kolejne. Większość z nich ma niewielkie rozmiary, natomiast jaskiń o długości ponad 40 m jest około 150. Jaskinie występują także w innych częściach pasa wyżyn, gdzie w podłożu znajdują się skały węglanowe. Jedną z najbardziej znanych jaskiń w Polsce jest Jaskinia Raj położona na Wyżynie Kielecko‑Sandomierskiej,
Zasób interaktywny dostępny pod adresem https://zpe.gov.pl/a/D2AMA41AX
Na Wyżynie Krakowsko‑Częstochowskiej znajdują się źródła wielu rzek, w tym m.in. Warty, Czarnej Przemszy, Białej Przemszy, Pilicy, Szreniawy, Prądnika i in. Występowanie wapiennych skał ma również wpływ na wody, powierzchniowe i podziemne. Wody opadowe łatwo wsiąkają w spękane, porowate skały. Liczba rzek i potoków jest więc niewielka, a niektóre doliny są suche – woda płynie nimi tylko po większych opadach. Niektóre cieki wpływają pod powierzchnię terenu (miejsce to nazywane jest ponorem), płyną pod ziemią w korytarzach wydrążonych przez wodę w wapiennych skałach i wypływają na powierzchnię tworząc obfite w wodę źródła tzw. wywierzyska. Źródła te dają początek licznym rzekom regionu (Warta, Czarna Przemsza, Pilica, Szreniawa i in.).
Na skałach wapiennych wykształciły się żyzne rędziny o dużej zawartości próchnicy. Zawierają one jednak odłamki skał o różnej wielkości, co utrudnia ich uprawę.
Na Wyżynie Krakowsko‑Częstochowskiej dominują tereny rolnicze, łąkowe i zurbanizowane, zaś lasy – głównie liściaste i mieszane, w których rosną dęby, jodły, sosny i buki – zajmują około 20% powierzchni. W dolinach rzek występują lasy i zarośla z wierzbą, olchą, topolą, wiązem i jesionem. Dużą różnorodnością charakteryzują się łąki, na których rosną rzadkie gatunki roślin (np. storczyki). Przyrodniczą osobliwością regionu są niskie trawy porastające strome, suche, nasłonecznione skały wapienne nazywane ciepłolubnymi murawami. Są one nieco podobne do roślinności występującej w basenie Morza Śródziemnego. Ogółem na obszarze Wyżyny Krakowsko‑Częstochowskiej występuje około 1300 gatunków roślin, z których znaczna część jest prawnie chroniona, są one bowiem gatunkami zagrożonymi. Należą do nich np.: ostnica, kostrzewa, macierzanka, wiśnia karłowata, szczotlicha, wydmuchrzyca i in.
Roślinność na Wyżynie Krakowsko‑Częstochowskiej - galeria zdjęć
Dużemu zróżnicowaniu roślinności towarzyszy bogaty świat zwierząt. Występuje tu około 50 gatunków ssaków, 170 gatunków ptaków (w tym drapieżnych), około 20 gatunków gadów i płazów oraz prawie 30 gatunków ryb. Do gatunków ptaków najbardziej typowych dla regionu należą m.in.: zimorodek, bocian czarny, derkacz, trzmielojad, krogulec czy puszczyk. Licznie występują także nietoperze, którym schronienie zapewniają jaskinie. Niektóre z nich, np. nocek orzęsiony czy podkowiec duży nie występują w innych regionach Polski. Rzadkie są natomiast większe ssaki – żyją tu m.in.: łosie, sarny, borsuki, zające i kuny.
Krajobraz wyżynny lessowy
Cechy krajobrazu zarówno naturalnego, jak i w znacznej mierze kulturowego regionu zależą przede wszystkim od charakteru skał. Na dużej części Wyżyny Lubelskiej i Roztocza zalegają w podłożu grube pokrywy lessu - miękkiej skały osadowej, składającej się z pyłów naniesionych przez wiatr.
Lessy są skałą bardzo podatną na wywiewanie przez wiatr i wypłukiwanie przez wodę, dlatego cechą charakterystyczną krajobrazu tego regionu są liczne, głębokie wąwozy. Powstają one po ulewnych deszczach, kiedy spływająca woda rzeźbi niewielkie dolinki, które wskutek dalszego spływu wody po kolejnych opadach z czasem przekształcają się w wąwozy. Mają one płaskie dno i wysokie, strome, niemal pionowe ściany, w których odsłaniają się korzenie drzew i krzewów porastających powierzchnię terenu. Kolejne opady powodują powiększenie rozmiarów wąwozu – staje się on głębszy, a jego dno szersze i płaskie. Woda opadowa spływająca po ścianach głównego wąwozu powoduje rozwój bocznych wąwozów o mniejszych rozmiarach. Dzięki temu wąwozy tworzą gęstą i rozgałęzioną sieć.
Wąwozy szczególnie licznie występują w okolicach Kazimierza Dolnego, Bochotnicy, Nałęczowa i Kraśnika. Jeden z najpiękniejszych i najgłębszych wąwozów lessowych, Korzeniowy Dół, znajduje się koło Kazimierza Dolnego.
Na lessach powstają jedne z najbardziej żyznych gleb Polski – czarnoziemy. Charakteryzują się one bardzo dużą zawartością składników pokarmowych i próchnicy. Bogate w próchnicę są także gleby brunatne wykształcone na glinach i lessach. Dzięki występowaniu żyznych i urodzajnych gleb Wyżyna Lubelska i Roztocze są jednym z najbardziej rozwiniętych rolniczo obszarów kraju.
Wyżyna Lubelska i Roztocze należy do obszarów o najmniejszej gęstości sieci rzecznej w Polsce. Do głównych rzek należą m.in.: Wieprz, Bystrzyca, Huczwa, Por, Sanna. W miejscach występowania grubych warstw lessu wody podziemne zalegają głęboko, nawet 20–40 m pod powierzchnią terenu.
Wyżyna Lubelska to niemal bezleśna kraina. Lasy zajmują nieco ponad 20% powierzchni regionu i są silnie rozdrobnione. Nieco więcej jest ich na Roztoczu, znajduje się tu m.in. północno‑wschodnia część Puszczy Solskiej. Przyczyną tak małej lesistości jest występowanie żyznych, urodzajnych gleb. Większość lasów została wycięta i przekształcona w pola orne, sady i plantacje. Dziś lasy liściaste występują głównie w dolinach rzecznych i w miejscach, gdzie powierzchnia terenu jest rozcięta przez wąwozy, co utrudnia uprawę. Rosną w nich buki, dęby, graby, wiązy, klony, jawory oraz lipy.
