Trochę teorii
Zmiany na mapie politycznej Europy i ich przyczyny
Po drugiej wojnie światowej, po pokonaniu hitlerowskich Niemiec, przywódcy zwycięskich mocarstw ustalili, że państwa Europy Środkowo‑Wschodniej, w tym także Polska, będą podporządkowane ZSRR (Związkowi Socjalistycznych Republik Radzieckich). Same Niemcy także zostały podzielone. Najpierw na strefy okupacyjne, a w 1949 roku powstały z nich dwa oddzielne państwa. Wschodnia część – NRD (Niemiecka Republika Demokratyczna) – trafiła pod kuratelę Związku Radzieckiego, część zachodnia – RFN (Republika Federalna Niemiec) – dostała się pod wpływy mocarstw zachodnich (Stanów Zjednoczonych, Wielkiej Brytanii i Francji).
Przed 1991 rokiem na mapie politycznej Europy znajdowały się 34 państwa. Obecnie jest ich 47. Nowe państwa powstały w wyniku przemian społeczno‑ustrojowych po 1989 roku na skutek rozpadu ZSRRZSRR. W wyniku kryzysu polityczno‑ekonomicznego i prowadzonej przez Michaiła Gorbaczowa polityki pierestrojkipierestrojki to wielonarodowościowe państwo rozpadło się. W 1991 roku w wyniku przemian powstało 15 nowych państw. Część z nich, np. Litwa, odzyskała niepodległość, inne – np. Białoruś – jako niezależne państwa narodziły się zupełnie na nowo.
Te czynniki, a także przeprowadzenie pierwszych wolnych wyborów w Polsce oraz na Węgrzech, spowodowały przemiany polityczne w innych krajach uzależnionych od wpływu ZSRR. Istotny jest także fakt, że ówczesne granice państwowe zostały ukształtowane przede wszystkim w wyniku ustaleń USA, Wielkiej Brytanii i ZSRR, a jednak ich przebieg nie uwzględniał woli większości obywateli państw, które znalazły się w strefie wpływów Związku Radzieckiego. Były to bowiem kraje wielonarodowościowe i wielowyznaniowe.
Nastąpiło zjednoczenie Niemiec podzielonych w 1945 roku skutkiem decyzji przywódców Stanów Zjednoczonych, Związku Radzieckiego i Wielkiej Brytanii. Z drugiej zaś rozpadły się kraje federacyjne obejmujące w większości narody o silnym poczuciu odrębności lub ekonomicznego wykorzystywania.
Aksamitna rewolucjaAksamitna rewolucja doprowadziła do podziału Czechosłowacji na Czechy oraz Słowację. Czesi uważali, że rozwój Słowacji odbywa się ich kosztem, z kolei Słowacy mieli aspiracje do stworzenia niezależnego państwa.
Wielkie zmiany nastąpiły również na Półwyspie Bałkańskim. Przekształcenia objęły Jugosławię leżącą nad Morzem Adriatyckim. Do 1991 roku była ona wielonarodowym państwem federacyjnym składającym się z 6 republik, zamieszkałym przez wyznawców trzech religii: katolików, prawosławnych i muzułmanów. W użyciu było 5 języków i 2 alfabety (łaciński i cyrylica).
W 1991 roku poszczególne republiki ogłaszały niepodległość. Interwencja wojsk serbskich rozpoczęła krwawą wojnę domową. Tysiące ludzi przemieszczało się, szukając schronienia. Fala okrucieństwa została powstrzymana przez rozjemcze siły zbrojne Paktu Północnoatlantyckiego (NATO) w 1995 roku. Dzisiaj wszystkie byłe republiki Jugosławii są odrębnymi państwami, a najmłodszym siódmym państwem na tym obszarze jest Republika Kosowa, która ogłosiła niepodległość 17 lutego 2008 roku.
W wyniku wszystkich przemian doszło m.in. do pojawienia się na mapie politycznej Europy:
zjednoczonych Niemiec,
ośmiu państw (w Europie i Azji łącznie piętnastu) powstałych w wyniku rozpadu ZSRR,
siedmiu państw powstałych w wyniku rozpadu Jugosławii,
Czech i Słowacji w wyniku rozpadu Czechosłowacji.
Przemiany te miały różny przebieg. Jedne odbyły się pokojowo, a inne na drodze konfliktów zbrojnych.
Skutki zmian na mapie politycznej Europy
Przemiany po 1989 r. ocenia się jako historycznie konieczne, ale obarczone wysokimi kosztami społecznymi. Sukces transformacji zależał od tempa reform i spójności instytucjonalnej – kraje Europy Środkowej (Polska, Czechy) osiągnęły stabilizację szybciej niż państwa bałkańskie czy postsowieckie. Kluczowym wyzwaniem pozostało niwelowanie nierówności oraz budowa instytucji odpornych na kryzysy.
Skutki polityczne
Po 1989 r. nastąpiła demokratyzacja Europy Środkowo‑Wschodniej: upadek systemów komunistycznych, wprowadzenie pluralizmu politycznego oraz wolnych wyborów. W Polsce Okrągły Stół i wybory w czerwcu 1989 r. zapoczątkowały pokojową transformację, która stała się modelem dla innych krajów (tzw. Jesień Ludów). Rozpad ZSRR w 1991 r. doprowadził do powstania 15 niepodległych państw, ale wywołał konflikty etniczne (np. w Czeczenii) oraz geopolityczną destabilizację.
Skutki gospodarcze
Reformy wolnorynkowe (np. plan Balcerowicza w Polsce) zahamowały hiperinflację, zliberalizowały handel i umożliwiły prywatyzację przedsiębiorstw. Długofalowo przyniosły wzrost gospodarczy, integrację z UE i NATO oraz napływ inwestycji zagranicznych. Jednak początkowo transformacja spowodowała tzw. recesję transformacyjną: masowe bezrobocie (do 25% w regionach uprzemysłowionych), upadek nierentownych sektorów (górnictwo, PGR‑y) oraz pogłębienie nierówności społecznych. W krajach byłego ZSRR (np. Ukraina, Białoruś) reformy były wolniejsze, a korupcja i biurokracja utrudniały rozwój.
Skutki społeczne
Pozytywne: zniesienie cenzury, swoboda podróżowania, odbudowa społeczeństwa obywatelskiego oraz możliwość migracji zarobkowych. Negatywne: początkowy wzrost ubóstwa, rozpad struktur lokalnych (np. po likwidacji PGR‑ów), strajki (np. przeciwko podwyżkom cen) oraz utrata bezpieczeństwa socjalnego. W krajach postradzieckich dodatkowo zaostrzyły się konflikty narodowościowe.
Zmiany na mapie politycznej poza Europą
Oprócz powstałych w wyniku rozpadu ZSRR państw azjatyckich (Rosji, Kazachstanu, Turkmenistanu, Uzbekistanu, Tadżykistanu, Kirgistanu, Gruzji, Armenii i Azerbejdżanu) na mapie świata pojawiły się po 1989 r. także inne państwa:
Nowe państwa na kontynentach - opisy do rozwinięcia
Na skutek secesji jednej z prowincji Etiopii powstało nowe państwo – Erytrea ze stolicą w Asmarze.
W 1990 roku niepodległość odzyskała również Namibia, która do tego czasu była terytorium z administracją ONZ okupowanym przez RPA.
Sudan Południowy, zamieszkały głównie przez ludność czarnoskórą wyznającą chrześcijaństwo lub religie pierwotne, a rządzony przez muzułmańskich Arabów z północy, walczył o suwerenność od czasów powstania niepodległego Sudanu w 1956 roku. Kraj ten stał się niezależny po dwóch wojnach domowych trwających łącznie 39 lat oraz po referendum.
W latach 90. XX w. z mapy politycznej świata zniknęły terytoria powiernicze ONZ. W ten sposób wszystkie (oprócz Marianów Północnych) dystrykty dawnych Powierniczych Wysp Pacyfiku utworzyły oddzielne państwa. Są to:
Federacja Mikronezji – państwo stowarzyszone z USA (niepodległe),
Wyspy Marshalla – państwo stowarzyszone z USA (niepodległe),
Republika Palau – państwo stowarzyszone z USA (niepodległe),
Mariany Północne – terytorium stowarzyszone z USA.
Mapa polityczna świata wciąż dynamicznie się zmienia i nic nie wskazuje, by ten proces miał się zatrzymać. Separatystyczne ruchy i dążenia do niepodległości są obecne nie tylko w Europie – jak w Katalonii, Szkocji czy Kraju Basków – ale także w Afryce i Azji, gdzie konflikty o autonomię i niezależność są często powiązane z nierównościami społecznymi, historycznymi podziałami oraz niestabilnością polityczną. Eksperci przewidują, że w najbliższych latach możemy być świadkami zarówno powstawania nowych państw, jak i prób integracji czy dezintegracji istniejących już struktur politycznych. Warto śledzić te zmiany, bo mają one bezpośredni wpływ na bezpieczeństwo, gospodarkę i codzienne życie mieszkańców wielu regionów świata.