Jednostki geologiczne Polski

Polska leży na styku trzech wielkich jednostek tektonicznych:

• Platforma wschodnioeuropejska

• (Paleozoiczna platforma zachodnioeuropejska - Paleozoiczna platforma Europy Zachodniej i Środkowej)

• Strefa fałdowań alpejskich Europy Południowej

Platformę wschodnioeuropejską oraz waryscyjską platformę zachodnioeuropejskę oddziela tzw. linia T–T, inaczej nazywana strefąTeisseyre’a‑Tornquistaa.strefa Teisseyre’a‑TornquistastrefąTeisseyre’a‑Tornquistaa.

R8XEP88QZ938K

Na mapie Europy zaznaczono położenie Polski na tle wielkich jednostek tektonicznych. Platforma wschodnioeuropejska pod względem geograficznym obejmuje północno‑wschodnią część Europy, a pod względem politycznym – część Norwegii, Szwecję, Finlandię, część Rosji, Estonię, Łotwę, Litwę, część Polski, Białoruś, część Ukrainy oraz większość dna Bałtyku. Tarcza bałtycka występuje na północy kontynentu europejskiego, obejmuje tereny południowej Norwegii, Szwecji, Finlandii i Półwyspu Kolskiego (Rosja). Platforma zachodnioeuropejska geograficznie obejmuje Europę zachodnią (bez Półwyspu Skandynawskiego i bez prawie całych Wysp Brytyjskich (wyjątkiem jest pas wzdłuż południowego wybrzeża Anglii), południowo‑zachodnią i część Europy Środkowej. Tarcza ukraińska wchodzi w skład platformy wschodnioeuropejskiej. Znajduje się na terenie Ukrainy. Pokrywa sedymentacyjna na obszarze fałdowań kenozoicznych: Basen Panoński, północna Austria, północna Szwajcaria, południe Niemiec, na południe od Pirenejów. Fałdowanie kenozoiczne - orogeneza alpejska: Góry Betyckie, Pireneje, Alpy, Apeniny, Góry Dynarskie, Masyw Rodopski, Karpaty. Skały wulkaniczne - mezozoiczne i kenozoiczne: Islandia. Platforma paleozoiczna: platforma w zachodniej i środkowej Europie. Geograficznie obejmuje Europę zachodnią (bez Półwyspu Skandynawskiego i bez prawie całych Wysp Brytyjskich (wyjątkiem jest pas wzdłuż południowego wybrzeża Anglii), południowo‑zachodnią i część Europy Środkowej. Fałdowanie późnopaleozoiczne - orogeneza hercyńska: w Europie objęta nim została głównie część środkowa: Irlandia, Walia, Ardeny, środkowe Niemcy, Masyw Czeski. W Polsce w orogenezie hercyńskiej zostały ukształtowane Sudety i Góry Świętokrzyskie oraz głębokie podłoże Niżu Polskiego – monokliny przedsudeckiej i monokliny śląsko‑krakowskiej. Fałdowanie wczesnopaleozoiczne - orogeneza kaledońska: powstały Góry Kaledońskie, Grampiany i Góry Skandynawskie, Góry Świętokrzyskie. Platforma prekambryjska pokrywa się z platformą wschodnioeuropejską. Tarcza prekambryjska: południe Czech, Masyw Centralny, obszar na północnym wschodzie Francji. Na mapie zaznaczono położenie gór. Góry Skandynawskie: łańcuch górski w zachodniej i północnej części Półwyspu Skandynawskiego, ciągnący się wzdłuż wybrzeża Oceanu Atlantyckiego, na terytorium Norwegii, Szwecji i częściowo Finlandii. Góry Kaledońskie: pasmo górskie w północnej Szkocji (Wielka Brytania). Góry kaledońskie graniczą z Grampianami w Szkocji. Masyw Armorykański: masyw górski pochodzenia hercyńskiego, położony w północno‑zachodniej Francji, na terenie regionów Bretanii i Normandii. Masyw Centralny: kraina w środkowej i południowej Francji. Basen Paryski: obszar nizinny (rozległe obniżenie w kształcie spodka) w północnej Francji, zlokalizowany pomiędzy Masywem Armorykańskim na zachodzie, Masywem Centralnym na południu oraz Ardenami i Wogezami na wschodzie, otwarty na północ w kierunku kanału La Manche. Alpy: ciągnący się łukiem od wybrzeża Morza Śródziemnego w okolicy Savony po dolinę Dunaju w okolicach Wiednia. Karpaty: łańcuch górski w środkowej Europie ciągnący się łukiem przez terytoria ośmiu krajów: Austrii, Czech, Polski, Słowacji, Węgier, Ukrainy, Rumunii i Serbii. Góry Dynarskie: łańcuch górski na Półwyspie Bałkańskim, wzdłuż wschodniego wybrzeża Morza Adriatyckiego, w Słowenii, Chorwacji, Bośni i Hercegowinie, Serbii, Czarnogórze, Kosowie i Albanii. Apeniny: łańcuch górski we Włoszech, rozciągający się z północy na południe wzdłuż całego Półwyspu Apenińskiego. Masyw Rodopski: od zachodu i północy graniczy z pasmami gór orogenezy alpejskiej. Od zachodu graniczy z pasmami Gór Dynarskich i Hellenidów. Na północy Masyw Rodopski sięga środkowego Dunaju w okolicach Belgradu. Basen Panoński: równina w środkowej Europie, należąca pod względem geomorfologicznym do systemu alpejsko‑karpackiego. Góry Kantabryjskie: łańcuch górski w północnej części Hiszpanii na Półwyspie Iberyjskim. Masyw Iberyjski: zajmuje centralną i zachodnią część Hiszpanii oraz wschodnią część Portugalii. Góry Betyckie: łańcuch górski w południowo‑wschodniej części Półwyspu Iberyjskiego, w Hiszpanii. Pireneje: góry znajdujące się w północno‑wschodniej części Półwyspu Iberyjskiego.

Najstarszą z nich jest platforma prekambryjska (platforma wschodnioeuropejska), zbudowana z krystalicznego fundamentu, na którym zalegają warstwy skał osadowych. Miejsca, w których skały prekambryjskie wystają na powierzchnię, nazywane są tarczami krystalicznymi. W obrębie platformy występują obniżenia i wzniesienia utworzone przez struktury zalegające na różnych głębokościach. Obniżenia to na przykład: nadbużańskie, podlaskie, perybałtyckie, a wyniesienia to: mazursko‑suwalskie, Łeby.

Strukturą paleozoiczną jest jednostka geologiczno‑tektoniczna znajdująca się w zachodniej oraz centralnej części Polski. Jednostkę tę tworzą Góry Świętokrzyskie, Sudety, zapadlisko śląsko‑krakowskie i platforma paleozoiczna, która została utworzona przez jednostki tektoniczne: wał kujawsko‑pomorski, monoklinę przedsudecką, nieckę łódzką, mogileńską, miechowską i szczecińską. Obszar struktur paleozoicznych został przekształcony w trakcie trwania orogenez: kaledońskiej i hercyńskiej. Doszło wówczas do wypiętrzenia się Gór Świętokrzyskich i Sudetów, powstało też zapadlisko śląsko‑krakowskie, wypełnione wapieniami i piaskowcami. Wykształciła się monoklina przedsudecka.

Dzięki położeniu Polski na trzonie krystalicznym o stabilnych strukturach nie występują u nas trzęsienia ziemi, nie mamy też aktywnych wulkanów. Co nie oznacza, że tak było zawsze. W erze paleozoicznej w Sudetach istniały wulkany, a poprzez częste wylewy lawy doszło do utworzenia złóż niklu, żelaza czy manganu.

Struktury kenozoiczne na obszarze Polski tworzą Karpaty i zapadlisko przedkarpackie. Karpaty zostały sfałdowane i wypiętrzone podczas orogenezy alpejskiej. Zbudowane są z trzonu krystalicznego i fliszu karpackiego. Podczas fałdowania Karpat na skutek dużego nacisku płaszczowin z południa doszło do powstania zapadliska przedkarpackiego (początkowo zalane morzem, doszło tam do powstania dużych pokładów soli kamiennej w Bochni i Wieliczce, złóż siarki w Tarnobrzegu i Staszowie, a także gipsów w Niecce Nidziańskiej).

W trakcie orogenezy alpejskiej Sudety zostały odmłodzone. Doszło do powstania zrębów i zapadliska tektonicznego, powstał uskok brzeżny, który oddziela Sudety od Przedgórza Sudeckiego.

Takie położenie powoduje, że Polska ma bardzo zróżnicowaną budowę geologiczną, ponieważ na jej obszarze występują wszystkie główne piętra strukturalne, od prekambryjskich, poprzez kaledońskie, waryscyjskie (hercyńskie) aż po alpejskie.

Budowniczowie form terenu

Ukształtowanie powierzchni Polski jest wynikiem oddziaływania wielu procesów geologicznych. Gdyby na powierzchnię Ziemi nie działały procesy wewnętrzne (endogeniczneProcesy endogeniczne procesy wewnętrzne (endogeniczne) skały budujące podłoże układałyby się równolegle, od najstarszych, znajdujących się najgłębiej, do najmłodszych, położonych najwyżej. W wyniku procesów geologicznych układ warstw skalnych został zmieniony, niektóre zostały sfałdowane, wypiętrzone, poprzecinane wzdłuż linii uskoków a stare skały zostały przykryte młodszymi osadami.

Na te warstwy skalne nieustannie działają czynniki zewnętrzne (egzogeniczne)procesy egzogeniczneczynniki zewnętrzne (egzogeniczne), transformujące powierzchnię naszego kraju.

Pasowość terenu

Następstwem procesów geologicznych, które zachodziły na terytorium Polski, jest pasowy układ rzeźby terenu.

Przeczytaj aby lepiej zrozumieć

Pamietaj, że tabela stratygraficzna to zestawienie dziejów Ziemi, w którym pokazuje się kolejność i czas trwania różnych er, okresów i epok geologicznych. Czyta się ją od najstarszych jednostek na dole do najmłodszych na górze, bo tak układają się warstwy skał w skorupie ziemskiej.

R4OLXP6KEF5JJ

Tabela stratygraficzna. Podano ery i okresy wraz z ich czasem występowania. Era prekambryjska występowała ponad 541 milinów lat temu. Era paleozoiczna dzieli się na Kambr 541‑485,4 mln lat temu, Ordowik 485,4‑443,8 mln lat temu, Sylur 443,8‑419,2 mln lat temu, Dewon 419,2‑358,9 mln lat temu, Karbon 358,9‑298,9 mln lat temu, Perm 298,9‑251,902 mln lat temu. Era mezozoiczna dzieli się na Trias 251,902‑201,3 mln lat temu; Jurę 201,3‑145 mln lat temu; Kredę 145‑66 mln lat temu. Era kenozoiczna dzieli się na Paleogen 66‑23,03 mln lat temu; Neogen 23,03‑2,58 mln lat temu; Czwartorzęd 2,58‑0 mln lat temu. U dołu tablicy informacja: dawniej erę kenozoiczną dzielono na czwartorzęd i trzeciorzęd, obecnie zamiast trzeciorzędu geolodzy wyróżniają paleogen i neogen.

Wyróżniamy sześć pasów rzeźby, które są naprzemiennie obniżone albo wyniesione w stosunku do sąsiadujących. Od północy wyróżniamy pobrzeża, pojezierza, niziny, wyżyny, kotliny, góry. niziny, wyżyny, kotliny i góry

Na ich ukształtowanie miały wpływ różnorodne czynniki geologiczne. Pas pobrzeży ukształtowany został w trakcie zlodowacenia północnopolskiego. Najbardziej widoczną jego działalność można zaobserwować na terenach oddalonych od morza. Lądolód skandynawski miejscami pozostawił osady o miąższości 100 m. W południowej części pasa pobrzeży polskich znajdują się wysokie wały moren czołowych fazy poznańskiej zlodowacenia Wisły. Jednak decydującą rolę odgrywają tu czynniki zewnętrzne (egzogeniczne) czynniki zewnętrzne (egzogeniczne), które działają również obecnie. Są to działalność Morza Bałtyckiego (erozyjna i akumulacyjna), ruchy masowe, działalność rzek oraz wiatru. Największy wpływ na ukształtowanie wybrzeża ma morze. Efektem działania erozyjnego fal są klify, zaś budującego są:

• mierzeje - powstałe we wschodniej części pobrzeży w wyniku transportowania piasku oraz akumulacji wzdłuż linii brzegowej przez przybrzeżne prądy morskie;

• plaże - znajdujące się wzdłuż polskiego wybrzeża o szerokości miejscami przekraczającej 100 m;

• wydmy - powstające poprzez transport piasku przez wiatr (po napotkaniu przeszkody piasek się osadza), w wyniku ciągłej działalności wiatru wydmy mogą się przemieszczać.

Na obszarze Nizin Polskich na dużych głębokościach występują osady i fałdowania z mezozoiku i paleozoiku, które zostały przykryte grubą warstwą osadów kenozoicznych pochodzących z akumulacji rzecznej, wiatrowej i lodowcowej.

Wpływ na budowę pasa wyżyn mają przede wszystkim skały budujące podłoże (np. Wyżyna Krakowsko‑Częstochowska – wapienie, Wyżyna Lubelska – lessy). Na obszarze pasa wyżyn położone są też Góry Świętokrzyskie, które zostały wypiętrzone w trakcie orogenezy kaledońskiej, następnie przez długi czas niszczone przez procesy zewnętrzne, a w trakcie orogenezy alpejskiej wyniesione i potem po raz kolejny obniżone i wyrównane.

Kotliny to zapadliska powstałe w czasie wypiętrzania się Karpat. W obniżeniach gromadziła się osady morskie, a po wyparowaniu wody powstały pokłady soli kamiennej.

Karpaty powstały w wyniku silnego pofałdowania fliszu karpackiego w trakcie orogenezy alpejskiej. Karpaty Zewnętrzne sfałdowane zostały dopiero w neogenie. Zapadlisko powstałe w wyniku nasuwania się Karpat Zewnętrznych na przedpole wypełnione było morzem. Obecnie jest to obszar Kotliny Sandomierskiej i Kotliny Oświęcimskiej. Tu głównie w miocenie, w okresie zanikania morza, utworzyły się pokłady soli kamiennej w Wieliczce i Bochni, złoża gipsów, a z nich osadowe złoża siarki koło Tarnobrzega. Na przedpolu Karpat utworzyły się też złoża ropy naftowej i gazu ziemnego. Trzon granitowy Tatr Wysokich jest bardziej odporny i powstał jeszcze w paleozoiku, dlatego jest to najwyższa część Tatr. Lodowce górskie przekształciły rzeźbę Tatr, tworząc jeziora cyrkowe i szerokie doliny.

Sudety zostały sfałdowane i wypiętrzone w trakcie orogenezy hercyńskiej. Później zostały prawie całkowicie zrównane. W trakcie orogenezy alpejskiej powstały liczne uskoki i zapadliska, m.in. Kotlina Kłodzka czy Jeleniogórska.

Głównymi procesami, które miały wpływ na powstawanie pokrywy osadowej, były transgresje i regresje morza, zlodowacenia oraz różnorodne procesy zewnętrzne (np. erozja).

W środkowym triasie, jurze, kredzie, paleogenie i neogenie obszar Polski był kilkakrotnie zalewany przez morze. Transgresje miały zróżnicowany zasięg, od lokalnego po ogólnopolski. Największa transgresja wystąpiła w późnej jurze, kiedy to morze pokryło obszar całej Polski z wyjątkiem masywu Sudetów.

Po ustąpieniu (regresji) morza panowały warunki lądowe. Obszary wyniesione ulegały procesom niszczenia, czyli erozji. Natężenie oraz charakter erozji był uzależniony przede wszystkim od warunków klimatycznych. Sedymentacja zachodziła wówczas w dolinach rzecznych i jeziorach.

Pozostałością po wymienionych procesach są skały osadowe tworzące pokrywy zalegające na podłożu platformowym. Pokrywa osadowa jest zbudowana ze skał górnego prekambru (m.in. bazalty, tufy, arkozy, piaskowce), starszego paleozoiku (iłowce, piaskowce, wapienie, margle), dewonu (piaskowce, wapienie, dolomity), karbonu (piaskowce, wapienie, iłowce), permu (iłowce, dolomity, anhydryty, gipsy, sole), triasu (arkozy, wapienie oolitowe, piaskowce, iłowce), jury (piaskowce, iłowce, wapienie i margle), kredy (m.in. piaskowce glaukonitowe i kreda pisząca), neogenu i paleogenu (iłowce i piaski) oraz czwartorzędu (gliny zwałowe, piaski, iły warwowe).