W jaki sposób powstaje budżet gminy?

Jednostki samorządu terytorialnego (JST) potrzebują środków na realizację swoich zadań. Podobnie jak inne najważniejsze obszary polskiego prawa, również podstawa finansowania jednostek samorządu terytorialnego jest zawarta w Konstytucji RP. Szczegóły finansowania regulują zgodne z ustawą zasadniczą przepisy prawne zawarte w ustawach. Jednostki samorządu terytorialnego są finansowane ze środków publicznych, dlatego te uregulowania znajdują się w artykule 167 Konstytucji.

Na podstawie tekstu konstytucji można zauważyć różnorodność źródeł finansowania. Przede wszystkim JST mogą uzyskiwać dochody własne. Ich źródła są zależne od wielkości, poziomu zamożności i inwestycji na danym terenie. Na poszczególnych szczeblach samorządu terytorialnego również możemy zauważyć różnice w źródłach dochodów własnych gminy, powiatu i województwa.

Poza dochodami własnymi jednostki samorządu terytorialnego otrzymują również subwencje ogólne i dotacje celowe. Subwencją ogólną nazywamy pomoc finansową o charakterze bezzwrotnym, nieodpłatnym, powszechnym i uniwersalnym. Jest ona udzielana przez państwo ze środków budżetowych i przeznaczona wyłącznie na finansowanie zadań własnych JST. Główną funkcją subwencji ogólnej, obok uzupełnienia dochodów własnych gminy, powiatu lub województwa, jest wyrównanie dysproporcji w rozkładzie tych dochodów. Chodzi o pokrycie wydatków jednostki, na które brakuje pieniędzy w dochodach własnych gminy, a są one niezbędne do wypełnienia zadań własnych jednostki. Poza subwencjami ogólnymi jednostki samorządu terytorialnego otrzymują również dotacje celowe. Ta pomoc jest przeznaczone na zadania zlecone. Są to zadania realizowane na podstawie ustaw lub w porozumieniu z przedstawicielami administracji rządowej w terenie.

Subwencja ogólna dla gmin i powiatów składa się z części wyrównawczej, równoważącej i kwoty potrzeb oświatowych. Kwota potrzeb oświatowych nie jest już techniczną częścią dawnej subwencji, lecz nowym mechanizmem, który ją zastąpił. Kwota potrzeb oświatowa wynika z konstytucyjnej odpowiedzialności państwa, a nie samorządu, za jakość i poziom edukacji w Polsce. Subwencje wyrównawcze i równoważące wiążą się z wyrównywaniem przez państwo różnic w poziomie dochodów między bardziej i mniej rozwiniętymi jednostkami samorządu terytorialnego. Mogą być one traktowane jako wypełnienie zasady subsydiarności czy też zasady sprawiedliwości społecznej. Zasada ta, również wpisana w konstytucję, gwarantuje wszystkim obywatelom równy dostęp do usług publicznych. Subwencje wyrównawcze i równoważące to forma pomocy państwa dla jednostek samorządowych wspierająca działania inwestycyjne i przyspieszająca ich rozwój. Zadaniem państwa w tym przypadku jest redystrybucja dochodów i pomoc jednostkom słabszym ekonomicznie. Ma to na celu zrównoważenie poziomu usług publicznych na terenie całego kraju. Natomiast subwencja ogólna dla województw składa się z części wyrównawczej, regionalnej i kwoty potrzeb oświatowych.

Zgodnie z orzeczeniem Trybunału Konstytucyjnego wpłaty do budżetu państwa z przeznaczeniem na część regionalną dla województw oraz zasady jej podziału muszą gwarantować bogatszym województwom zachowanie odpowiedniej części dochodów własnych dla realizacji zadań własnych.

Podstawą samodzielnej gospodarki finansowej każdego z trzech typów jednostek samorządu terytorialnego jest uchwała budżetowa. Projekty uchwał budżetowych są proponowane przez organy wykonawcze organom stanowiącym (radom gmin, powiatów i sejmikom wojewódzkim) oraz regionalnej izbie obrachunkowej. Za prawidłowe wykonanie uchwalonego budżetu odpowiadają organy wykonawcze. Corocznie składają sprawozdanie z wykonania budżetu i powinny uzyskać absolutorium, tzn. potwierdzenie prawidłowości jego wykonania.

Gospodarka finansowa wszystkich trzech typów jednostek samorządu terytorialnego jest jawna. Oznacza to m.in. obowiązek opublikowania uchwały budżetowej oraz sprawozdań z wykonania budżetu. Z uchwałą budżetową wraz z załącznikami możemy zapoznać się we właściwym urzędzie danej JST. Uchwałę można też często znaleźć na oficjalnej stronie internetowej danej gminy lub powiatu. Najłatwiej jednak odnaleźć ją w Biuletynie Informacji Publicznej (BIP), który jest obowiązkowo prowadzony przez każdą jednostkę.

Budżet jednostki samorządu terytorialnego składa się z przychodów, tzn. podatków lokalnych, części PIT‑u i CIT‑u, które pozostają w jednostkach samorządowych, oraz dotacji i subwencji. Drugą stroną każdego budżetu są wydatki. Każda jednostka samorządu terytorialnego powinna dbać, aby bilans dochodów i wydatków się zgadzał. Jeśli w budżecie będzie brakować pieniędzy, wówczas organ stanowiący może podjąć decyzję o emisji obligacji gminnych, powiatowych lub wojewódzkich. Oznacza to wprawdzie deficyt w budżecie jednostki, ale pozwala sfinansować bieżące potrzeby. Zawsze jednak trzeba pamiętać, że każdy dług trzeba spłacić. Dlatego warto dobrze zastanowić się, zanim się go zaciągnie. Zwłaszcza, jeśli dysponujemy pieniędzmi publicznymi.

Budżet gminy to plan dochodów i wydatków uchwalany w formie uchwały budżetowej stanowiący podstawę gospodarki finansowej gminy. Budżet gminy jest rocznym planem: dochodów i wydatków, a także przychodów i rozchodów. Uchwalenie budżetu należy do wyłącznej kompetencji rady gminy, a opracowanie projektu budżetu – do wyłącznej kompetencji wójta. Projekt budżetu zawiera również sporządzone przez wójta objaśnienia do projektu oraz informację o stanie mienia komunalnego. Podstawowe zasady i terminy obowiązujące na etapie projektowania i uchwalania budżetu uregulowane zostały w ustawie o samorządzie gminnym i ustawie o finansach publicznych, natomiast procedurę uchwalania budżetu oraz szczegółowość materiałów towarzyszących projektowi budżetu określa rada.