Gaude Mater Polonia i Bogurodzica – duchowe fundamenty polskiej kultury muzycznej
W samym sednie
Pieśnie religijne
Przez długie stulecia miejsce szczególnie uprzywilejowane zajmowała w polskiej kulturze muzyka religijna w języku łacińskim. Z XII i XIII w. dotrwał do naszych czasów cały szereg polskich kompozycji liturgicznych, a także wiele pieśni religijnych opartych na melodiach gregoriańskich. Z tego właśnie czasu – a dokładnie z lat 1254–1255 – pochodzi Historia gloriosissimi Stanislai (Historia najsławniejszego Stanisława), której autorem jest Wincenty z Kielczy, pierwszy znany z imienia polski kompozytor. Jej powstanie wiąże się z faktem kanonizacji w 1253 r. św. Stanisława biskupa, uznanego za patrona Polski. Tekst o św. Stanisławie jest najstarszym znanym dziś polskim Oficjum rymowanym. Składa się on z 34 utworów poetyckich, wśród których są: 24 antyfony, 9 responsoriów, 2 hymny i invitatorium. Całość jest podzielona zgodnie z układem godzin brewiarzowych. Oficjum składa się z 4 części.
Część pierwsza Oficjum jest przeznaczona jest na pierwsze nieszpory (Vesperae). Zaczyna się od pięciu antyfon. Najważniejsza jest pierwsza Dies adest celebris (Nadchodzi dzień uroczysty), która stanowi również rodzaj wstępu do całego oficjum. Zawarta jest w niej inwokacja do narodu: Polska oraz w sposób szczególny Kraków, jako stolica i miejsce zgonu św. Stanisława, są wezwane, aby cieszyć się z powodu pośmiertnej chwały świętego.
Antyfona Dies adest celebris Wincentego z Kielczy ma uroczysty, religijny charakter, podkreślony przez podniosły nastrój i skupioną ekspresję. Jej linia melodyczna jest melizmatyczna, co oznacza, że na jedną sylabę tekstu przypada wiele dźwięków, nadając całości śpiewny, ozdobny i rozbudowany kształt melodyczny.
„Dies adest celebris” to średniowieczny utwór liturgiczny w formie oficjum rymowanego, poświęcony życiu i cudom św. Stanisława. Kompozycja utrzymana jest w podniosłym, uroczystym nastroju, typowym dla muzyki sakralnej tej epoki. Cechuje ją powściągliwość środków wyrazu – brak rozbudowanej ornamentyki i wielogłosowości sprzyja skupieniu oraz podkreśla kontemplacyjny, duchowy charakter utworu. Pod grafiką znajduje się nagranie.
W kolejnych antyfonach Historii... przedstawione są fakty z życia Stanisława (lata młodości poświęcone nauce, święcenia biskupie, świątobliwe życie wypełnione służbie Bogu i ludziom). Po antyfonach następuje hymn. Pierwsza część Oficjum kończy się antyfoną do kantyku biblijnego – Magnificat.
Druga część Oficjum jest przeznaczona na jutrznię (Matutinum). Rozpoczyna ją czterowersowe Invitatorium, wzywające do oddania czci Chrystusowi, który pozwolił odnieść św. Stanisławowi pośmiertny tryumf nad gwałtownym królem Bolesławem Śmiałym. Po wezwaniu następuje cykl antyfon i responsoriów: 3 grupy po 3 antyfony i 3 responsoria. Dwie pierwsze części nawiązują do wybranych zdarzeń związanych z konfliktem biskupa Stanisława z królem i męczeńskiej śmierci świętego. W trzeciej grupie dominuje tematyka pośmiertnej sławy biskupa i dokonanych za jego pośrednictwem cudów.
Trzecia część Oficjum jest przeznaczona na chwalbę (Laudes). Składa się z pięciu antyfon do psalmów i jednej antyfony do kantyku biblijnego Benedictus. Część czwarta przeznaczona jest na drugie nieszpory. Tworzą ją dwa utwory: hymn (uznaje się, że był nim hymn Gaude Mater Polonia) oraz antyfona do kantyku Magnificat. Antyfona ta zawiera modlitewną prośbę do św. Stanisława o opiekę nad Polską i stanowi zamknięcie całego Oficjum. Ponieważ treść Oficjum dotyczy nie tylko św. Stanisława, gdyż zawiera też motywy patriotyczne i podkreślenie roli Krakowa jako stolicy biskupiej świętego, utwór zyskał wielką popularność w czasie rozbicia dzielnicowego.
Uroczysty hymn Gaude Mater Polonia (Raduj się, Matko Polsko) zyskał samoistny, odrębny byt jako utwór, którego popularność nie malała przez wieki. Śpiewało go rycerstwo polskie po odniesionym zwycięstwie, towarzyszył uroczystościom narodowym, a szczególną rolę jednoczącą Polaków odegrał podczas zaborów. Został wykonany po raz pierwszy w czasie uroczystości kanonizacyjnych biskupa Stanisława w Krakowie 8 maja 1254 r., a najstarszy jego zapis zachował się w Antyfonarzu kieleckim z 1372 r. Dawniej uważano, że melodia została skomponowana przez Wincentego z Kielczy, dziś wiadomo, że dokonał on kontrafaktury – czyli podłożył nowe słowa do istniejącej melodii. Odnaleziono bowiem oryginalną monodię z XIII w., z innym, wcześniejszym, tekstem.
Późniejsze opracowanie Gaude Mater Polonia w wersji czterogłosowej, dokonane przez Teofila Klonowskiego w XIX w., spowodowało zniekształcenie pierwotnej melodii utrzymanej w skali średniowiecznej, i nadanie utworowi cech harmoniki dur‑moll. Pierwsza zwrotka hymnu w 4‑głosowym opracowaniu jest także współcześnie często śpiewana w Polsce podczas uroczystości państwowych, religijnych, uniwersyteckich.
Obie wersje różnią się stylem oraz estetyką epoki, z której pochodzą, co wyraźnie zaznacza się w ich brzmieniu.
Nagranie dostępne pod adresem https://zpe.gov.pl/a/D14LCGBHA
Utwór: Wincenty z Kielczy, Gaude Mater Polonia. Kompozycja posiada wolne tempo. Cechuje się majestatycznym charakterem.
Tekst pierwszych dwóch zwrotek:
Gaude Mater Polonia
prole fecunda nobili
Summi regis magnalia
Laude frequenta vigili.
Cuius benigna gratia
Stanislai Pontificis
passionis insignia
signis fulgent mirificis.
W przekładzie Leopolda Staffa:
Raduj się, Matko‑Polsko
W sławne potomstwo płodna!
Króla królów i najwyższego Pana wielkość
Uwielbiaj chwałą przynależną.
Albowiem z Jego łaskawości
Biskupa Stanisława męki
Niezmierne, jakie on wycierpiał
Jaśnieją cudownymi znaki
Jak można przeczytać, dopiero druga zwrotka zawiera bezpośrednie odniesienie do postaci św. Stanisława, natomiast treść pierwszej jest uniwersalna: składa się na nią inwokacja (Raduj się, Matko‑Polsko) i wezwanie do oddawania chwały Bogu. Być może to właśnie z tego względu ranga pieśni Gaude Mater Polonia urosła w ciągu wieków z uroczystej okolicznościowej kompozycji ku czci świętego Stanisława do jednego z najważniejszych – obok Bogurodzicy – polskich hymnów narodowych.
W latach 1253–1261 powstały też dwa inne utwory Wincentego z Kielczy o podobnej tematyce – żywoty św. Stanisława: Vita minor i Vita maior.
Bogurodzica
Wśród polskich zabytków specjalne miejsce zajmuje pieśń religijna Bogurodzica – zwana przez Jana Długosza Patrium carmen. Jej przynależność gatunkową określano nazwami lais, trop, cantio, wreszcie – carmen patrium, czyli hymn narodowy. Pełniła funkcję hymnu rycerstwa polskiego, śpiewano ją przed bitwą pod Grunwaldem w 1410 r., o czym relacjonował Długosz. Jest najstarszą ze znanych polskich pieśni religijnych.
Bogurodzica składa się z trzech części. 2 pierwsze zwrotki stanowią najstarszą część (która jest uważana za tę właściwą pieśń), druga część to pieśń wielkanocna (zwrotki 3–6), a trzecia – pieśń pasyjna (zwrotki 7–15) i dodatkowo 14 strof zawierających wezwania do różnych świętych.
Przyjmuje się jako czas powstania Bogurodzicy XIII w., jednak za przesunięciem tej granicy na wiek XII, a nawet na połowę XI, przemawiają m.in. archaizmy językowe nigdzie poza Bogurodzicą nie spotykane (dziela, bożyc), a w XV w. już zupełnie niezrozumiałe. Argumentem na poparcie tego datowania są też wykryte związki w zakresie wersyfikacji, frazeologii i składni z wczesną (nie wykraczającą poza XI w.) łacińską twórczością sekwencyjno‑tropową wobec braku nawiązań do późniejszej hymnografii łacińskiej. Najstarszy zachowany rękopis Bogurodzicy pochodzi z 1407 r. i jest przechowywany w Bibliotece Jagiellońskiej w Krakowie.
Bogurodzica to pieśń jednogłosowa, ametryczna (tzn. śpiewana bez podziału na takty) i – podobnie jak w wypadku wielu melodii gregoriańskich – melizmatyczna (por. słowa: Maryja, eleison – na jednej sylabie śpiewanych jest kilka dźwięków).
Bogurodzica jest utrzymana w skali doryckiejskali doryckiej.
Pieśń Bogurodzica ma jednogłosową, chorałową fakturę oraz podniosły, religijny charakter. Jej melodia utrzymana jest w skali doryckiej, a tekst cechuje archaiczna wymowa, podkreślająca średniowieczne pochodzenie utworu. Kompozycja łączy funkcję hymnu religijnego i narodowego, co wynika z jej uroczystego wyrazu oraz historycznej roli w życiu wspólnoty.
Nagranie dostępne pod adresem https://zpe.gov.pl/a/D14LCGBHA
Utwór Bogurodzica. Kompozycja posiada wolne tempo. Cechuje się podniosłym, hymnicznym charakterem. Wykonywana jest w jednogłosie przez chór męski.
Zdaniem niektórych badaczy melodia Bogurodzicy ma charakter w całości gregoriański, inni dostrzegają w niej też elementy ludowe, o czym świadczą zwroty pentatoniczne zatarte przez doryckie zwroty kadencyjne.
Początkowa fraza, związana ze słowem Bogurodzica, zgadza się z melodią Kyrie eleison z Litanii do wszystkich świętych, której najstarszy zapis diastematyczny znajduje się w bibliotece Uniwersytetu w Grazu (XII w.). Mimo odnalezienia tej właśnie zbieżności motywiki z inną kompozycją tamtych czasów, Bogurodzica w całości stanowi utwór z gruntu oryginalny. Melodia obu zwrotek, z których druga jest kunsztownym wariantowym rozwinięciem pierwszej, to dzieło z całą pewnością jednego (anonimowego) autora. Zwraca uwagę przede wszystkim wysoki artystyczny poziom kompozycji.
Tekst Bogurodzicy:
1
Bogurodzica, dziewica, Bogiem sławiena Maryja!
Twego syna, Gospodzina, matko zwolena Maryja,
Zyszczy nam, spuści nam.
Kiryjelejzon.
2
Twego dziela krzciciela, Bożycze,
Usłysz głosy, napełń myśli człowiecze.
Słysz modlitwę, jąż nosimy,
A dać raczy, jegoż prosimy,
A na świecie zbożny pobyt,
Po żywocie rajski przebyt.
Kiryjelejzon.
W tekście pojawiają się liczne archaizmy językowe, staropolskie zwroty nieużywane we współczesnej polszczyźnie:
Bogiem sławiena – przez Boga wysławiana
Gospodzina – Pana
zwolena – wybrana, wychwalana, ciesząca się wielkim uznaniem (uprzymiotnikowiony imiesłów bierny od czasownika zwolić)
zyszczy – pozyskaj, zjednaj
dziela – dla
Bożycze – Synu Boga
jąż – którą
jegoż – czego
zbożny – pobożny, bogobojny, dostatni
przebyt – przebywanie
Kiryjelejzon, gr. Kyrie eleison – Panie, zmiłuj się
Językoznawcy zwracają uwagę na interesujące zjawiska językowe, np. przegłos o – a: słowiena – sławiona, k – ch: krzciciel – chrzciciel.
Bogurodzica zawiera podwójne modlitewne wezwanie do Maryi i Chrystusa. Tę dwoistość podkreśla podział na dwie strofy, pozostające pod względem kompozycyjno‑wersyfikacyjnym we wzajemnej relacji wariantu. Właściwym adresatem pieśni jest Chrystus (bożyc), gdyż do niego jest skierowana konkretna, zamieszczona w końcowej pozycji utworu, prośba. Poprzedza ją zjednywanie adresata, które odbywa się w 2 etapach i przyjmuje postać pośrednią i bezpośrednią. W pierwszym etapie są dwie osoby pośredniczące: Maryja i Jan Chrzciciel. Szczególna rola pośredniczki przypada Maryi, przez podkreślenie jej przywilejów, z wysunięciem macierzyństwa Bożego (Bogu‑rodzica). Przywilej ten jest podstawą skuteczności pośredniczenia u Syna Bożego. Wymienienie postaci Jana Chrzciciela rozpoczyna drugi etap modlitwy, czyli drugą zwrotkę. W tej zwrotce modlitwa zwraca się do Chrystusa. Apostrofa do Chrystusa jest tylko jednowyrazowa, po niej następują prośby, a ostatecznie właściwa prośba ujęta jest lapidarnie w dwa kończące zwrotkę 8‑zgłoskowe wersety: A na świecie zbożny pobyt, po żywocie rajski przebyt. Zwięzłość, typ modlitwy zintelektualizowanej, zawartość teologiczna wskazują (wg ks. K. Mrowca) na czas powstania przed kazaniami gnieźnieńskimi.
W postaci, w jakiej się zachowała, Bogurodzica niesie w sobie walor sztuki ponadczasowej, której upływ czasu nie zdołał zatrzeć cech najwyższego artyzmu. Jego przejawem jest idealna zgodność między głębią teologiczną tekstu i kunsztem muzycznej konstrukcji, będącej jego nośnikiem. Spoiwem słowa i melodii jest wyrafinowana prostota i zwięzłość.
Na polecenie biskupów, od XVIII w. Bogurodzica jest odśpiewywana co niedzielę przy grobie św. Wojciecha w Gnieźnie – jest to zwyczaj trwający do dzisiaj. Bogurodzicę śpiewa się też podczas Apelu jasnogórskiego – to z kolei powojenna tradycja, od czasu aresztowania prymasa Wyszyńskiego.
Zasób interaktywny dostępny pod adresem https://zpe.gov.pl/a/D14LCGBHA
Podsumowanie
Średniowieczna muzyka religijna odegrała kluczową rolę w kształtowaniu kultury muzycznej Polski. Jej rozwój wiązał się z wprowadzeniem liturgii łacińskiej oraz tradycji chorału gregoriańskiego po chrzcie w 966 roku. Jednym z najważniejszych zabytków tego okresu jest oficjum Historia gloriosissimi Stanislai Wincentego z Kielczy, związane z kultem św. Stanisława. Szczególne znaczenie zyskał hymn Gaude Mater Polonia, który z utworu liturgicznego przekształcił się w pieśń o charakterze narodowym. Podobną rangę osiągnęła Bogurodzica, najstarsza polska pieśń religijna, pełniąca funkcję hymnu rycerstwa. Oba utwory mają charakter jednogłosowy, modalny i wywodzą się z tradycji chorałowej. Ich teksty łączą treści religijne z motywami wspólnotowymi i patriotycznymi. Analiza tych kompozycji ukazuje, że średniowieczna pieśń sakralna stała się jednym z fundamentów polskiej tożsamości kulturowej i historycznej.
Bibliografia
red. T. Ochlewski Dzieje muzyki polskiej, Wydawnictwo Interpress, Warszawa 1984
A. Wilków, Dzieje języka artystycznego w Polsce. Średniowiecze, Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, Katowice 2004
encyklopedia.pwn.pl
bazhum.muzhp.pl
rcin.org.pl
wilanow‑palac.pl
polona.pl
wolnelektury.pl