Początki muzyki w Polsce

Niektóre źródła wskazują, że początki muzykowania na ziemiach polskich sięgają nawet VII wieku — jest to czas wczesnosłowiański, kiedy muzyka była przekazywana głównie ustnie i związana z rytuałami, obrzędami czy życiem codziennym. Choć nie zachowały się wtedy żadne pisemne zapisy muzyczne, archeologiczne znaleziska instrumentów i porównania z innymi kulturami słowiańskimi pozwalają przyjąć, że muzyka była już istotną częścią społeczności.

Pierwsze wiadomości dotyczące muzykowania na ziemiach polskich sięgają X w., są związane z chrztem Polski i początkiem piśmiennictwa w alfabecie (i języku) łacińskim. Dane te są rozproszone w ówczesnych źródłach, a także w relacjach późniejszych dziejopisarzy. Kronika Galla Anonima (XI–XII w.) wspomina o pieśniach i tańcach z klaskaniem przy dźwiękach lutni, jednak do naszych czasów nie dotrwały żadne zabytki tej muzyki.

Najwcześniejszy znany utwór muzyczny związany z Polską (i zarazem tekst poetycki dotyczący Polski) to SekwencjaSekwencjaSekwencja Annua recolamus. Jest to najstarsza sekwencja ku czci św. Wojciecha, powstała 1001 w opactwie benedyktyńskim Reichenau na wyspie Jeziora Bodeńskiego, zanotowana w rękopisie z Reichenau około roku 1001, krótko po kanonizacji praskiego biskupa‑męczennika. Sekwencja ta jest dla kultury polskiej niezwykle ważna, ponieważ właśnie w jej tekście odnajdujemy po raz pierwszy nazwę naszego państwa – Polania. Jest to zarazem jedyny utwór świadczący o wczesnym, lecz nietrwałym kulcie św. Wojciecha w Niemczech.

RdLtUtZBJFXh01

Fotografia przedstawia dzieło sztuki Jana Matejki pt. „Chrzest Polski". Po prawej stronie obrazu stawiany jest krzyż. Na fotografii jest wielu ludzi w charakterystycznych dla epoki strojach. Wydarzenie odbywa się na brzegach Jeziora Lednickiego w Wielkopolsce. Najważniejszą postacią na obrazie jest książę Mieszko I wsparty lewą ręką o krzyż, a prawą o miecz symbolizujący jego władzę. Za krzyżem po prawej stronie obrazu stoją członkowie książęcej drużyny. Po lewej stronie obrazu Matejko namalował w stroju pontyfikalnym świętego Wojciecha, który chrzci Czcibora – młodszego brata księcia Mieszka.

Audiobook prezentuje zagadnienia związane z polską muzyką średniowieczną.

RNRvPZvPb99znmcb334cb9d155a2bb_00000000000161

Audiobook: „Muzyka w średniowiecznej Polsce”. W celu wysłuchania audiobooka należy wybrać przycisk Odtwórz/Pauza. Można także zatrzymać audiobook za pomocą przycisku Stop, przejść do poprzedniego akapitu za pomocą przycisku Poprzedni lub do kolejnego akapitu korzystając z przycisku Następny.

Audiobook: „Muzyka w średniowiecznej Polsce”. W celu wysłuchania audiobooka należy wybrać przycisk Odtwórz/Pauza. Można także zatrzymać audiobook za pomocą przycisku Stop, przejść do poprzedniego akapitu za pomocą przycisku Poprzedni lub do kolejnego akapitu korzystając z przycisku Następny.

Zasób interaktywny dostępny pod adresem https://zpe.gov.pl/a/D1CKBN35A

Drzwi Gnieźnieńskie (drzwi św. Wojciecha) to unikatowy zabytek romańskiej sztuki odlewniczej z XII wieku (ok. 1175 r.), zdobiący katedrę w Gnieźnie.

Prezentacja zawiera informacje na ten temat.

RchDNROvyPScp

Prezentacja pt. Drzwi Gnieźnieńskie. W celu obejrzenia animacji należy wcisnąć biały trójkąt, znajdujący się w szarym kółku umieszczony na środku okna animacji. Na zdjęciu znajdują się Drzwi Gnieźnieńskie. Są one odlane z brązu i podzielone są na 18 części - 9 z lewej strony i 9 z prawej. Kwatery otoczone są bordiurą z ornamentami roślinnymi. Nad drzwiami znajdują się archiwolty zdobione ornamentami roślinnymi. Całość otoczona jest cegłą. W naciśnięciu ikonek wyświetlają się dodatkowe informacje: 1. Drzwi Gnieźnieńskie - przybliżenie na kołatki. Na zdjęciu znajdują się kołatki w kształcie lwich głów. 2. Drzwi Gnieźnieńskie - unikatowy zabytek romańskiej sztuki odlewniczej, wykonany za panowania księcia Mieszka III Starego. Oba skrzydła są różnej wielkości (lewe szer. 84 cm, wys. 328 cm i prawe 83 × 323 cm), odlane z brązu metodą wosku traconego; lewe jest bardziej wypukłe w całości, a prawe w 24 częściach i zlutowane, zawierają po dziewięć kwater z płaskorzeźbami scen figuralnych i obramowanych bordiurą zdobioną ornamentem roślinnym z wplecionymi postaciami ludzi i zwierząt. Umocowane na nich kołatki w kształcie lwich głów odlano oddzielnie. W niektórych miejscach widoczne są pęknięcia spowodowane upadkami czy uderzeniami, oraz spawania i nadlewy powstałe podczas napraw. Ślady po kołkach wskazują na to, że metalowe drzwi były pierwotnie przymocowane do drzwi drewnianych.

Prezentacja pt. Drzwi Gnieźnieńskie. W celu obejrzenia animacji należy wcisnąć biały trójkąt, znajdujący się w szarym kółku umieszczony na środku okna animacji. Na zdjęciu znajdują się Drzwi Gnieźnieńskie. Są one odlane z brązu i podzielone są na 18 części - 9 z lewej strony i 9 z prawej. Kwatery otoczone są bordiurą z ornamentami roślinnymi. Nad drzwiami znajdują się archiwolty zdobione ornamentami roślinnymi. Całość otoczona jest cegłą. W naciśnięciu ikonek wyświetlają się dodatkowe informacje: 1. Drzwi Gnieźnieńskie - przybliżenie na kołatki. Na zdjęciu znajdują się kołatki w kształcie lwich głów. 2. Drzwi Gnieźnieńskie - unikatowy zabytek romańskiej sztuki odlewniczej, wykonany za panowania księcia Mieszka III Starego. Oba skrzydła są różnej wielkości (lewe szer. 84 cm, wys. 328 cm i prawe 83 × 323 cm), odlane z brązu metodą wosku traconego; lewe jest bardziej wypukłe w całości, a prawe w 24 częściach i zlutowane, zawierają po dziewięć kwater z płaskorzeźbami scen figuralnych i obramowanych bordiurą zdobioną ornamentem roślinnym z wplecionymi postaciami ludzi i zwierząt. Umocowane na nich kołatki w kształcie lwich głów odlano oddzielnie. W niektórych miejscach widoczne są pęknięcia spowodowane upadkami czy uderzeniami, oraz spawania i nadlewy powstałe podczas napraw. Ślady po kołkach wskazują na to, że metalowe drzwi były pierwotnie przymocowane do drzwi drewnianych.

Zasób interaktywny dostępny pod adresem https://zpe.gov.pl/a/D1CKBN35A

R1TZRdL5MLgMW1

Fotografia przedstawia drzwi Gnieźnieńskie, scena męczeńskiej śmierci św. Wojciecha. Osoba jest poddawana torturom. Tablica na foto wygląda na wykonaną z metalu i ciężką.

Z oryginalnych zabytków tego okresu zachowała się do dziś pięciootworowa piszczałka i podobizna rogu na Drzwiach Gnieźnieńskich.

Sekwencja poświęcona św. Wojciechowi: Hac festa die (Tego dnia świątecznego) to najstarsza powstała na ziemiach polskich. Została napisana po 1090 r., prawdopodobnie w Gnieźnie, gdyż tam właśnie znajduje się jej najstarszy odpis pochodzący z roku 1300. Hac festa die (Tego dnia świątecznego) jest włączana do grupy utworów nazywanych Historia sancti Adalberti, w skład której wchodzi siedem sekwencji, trzy oficja rymowane, trzy hymnyHymnhymny brewiarzowe i dwa wersety allelujatyczne. Utwór nie ma własnej melodii, gdyż nowy tekst podstawiono pod zapis nutowy dwóch innych istniejących wcześniej sekwencji: Hac clara die oraz Congaudent angelorum, jest więc kontrafakturą.

Sekwencja Hac festa die, podobnie jak większość utworów tego gatunku, ukazuje wybrane wydarzenia z życia świętego. Utwór składa się z dziewięciu par zwrotek liczących w sumie 42 wersy. Strofy są dwu- i trójwersowe. Liczba sylab w strofie jest zróżnicowana, z przewagą sześciozgłoskowca. Najczęściej (pięć razy) pojawia się rym kończący na -ia (kończenie strof na samogłoskę a jest charakterystyczne dla tego gatunku). Natomiast rymu brakuje, kiedy w końcu wersu pojawia się imię – Adalbertus.

Przyjęcie chrześcijaństwa przez księcia Mieszka I (966 r.) i w konsekwencji stopniowe rozpowszechnienie chorału gregoriańskiego i notacji muzycznej przede wszystkim w największych piastowskich grodach: Poznaniu, Krakowie, Gnieźnie i Wrocławiu oraz w opactwach w Tyńcu i Mogile, przyczyniło się do rozwoju polskiej muzyki w średniowieczu w łączności z głównymi nurtami muzyki europejskiej. Już od XI w. powstawały hymny i sekwencje związane z kultem polskich świętych patronów, zwłaszcza św. Wojciecha i św. Stanisława, a oprócz nich także św. Jadwigi Śląskiej, św. Floriana i innych. Z końca XI w. pochodzi pierwsza (obok sekwencji Hac festa die) znana polska kompozycja chorałowa – antyfona ku czci św. Wojciecha Magna vox laude sonora. Z tego czasu zachowały się bogato zdobione najstarsze księgi liturgiczne zawierające teksty chorałowe, a wśród nich Sacramentarium Tinecense (Sakramentarz tyniecki) (ok. 1060), Pontificale biskupów krakowskich (Liber Ordinalis) i Missale plenarium z Gniezna (XII w.).

W XI wieku pielęgnowano w Polsce chorał w ośrodkach benedyktyńskich, a później w klasztorach cystersów, następnie franciszkanów i dominikanów. Powstawały hymnyHymnhymny i sekwencje związane z kultem polskich świętych patronów, zwłaszcza św. Wojciecha i św. Stanisława, a także św. Jadwigi Śląskiej. Z końca XI w. pochodzi pierwsza zachowana polska kompozycja chorałowa – antyfona ku czci św. Wojciecha Magna vox laude sonora. Natomiast z XIII wieku dotrwał do naszych czasów cały szereg polskich kompozycji chorałowych, a także pieśni religijnych opartych na melodiach gregoriańskich. Z tego właśnie czasu pochodzi Historia o św. Stanisławie Dies adest celebris, której autorem jest Wincenty z Kielczy, pierwszy znany z imienia polski kompozytor.

Zakonnicy przybywający z misją nawracania pogan przywozili ze sobą księgi liturgiczne. Początkowo chorał na ziemiach polskich śpiewany był wyłącznie przez cudzoziemskich zakonników.

Z tego czasu pochodzą najstarsze księgi chorałowe:

• Kodeks Gertrudy z 993 r. – zaginął

• Sakramentarium tynieckie z ok. 1060 r., zapisane neumami bezliniowymi

• Liber Ordinalis biskupów krakowskich z początku XII w. (zbiór stałych części mszy)

• Missae Plenarium z Gniezna, z początku XII w. (zawiera zmienne części mszy całego roku kościelnego)

Pod grafiką znajdują się informacje na temat początków polskiej muzyki religijnej.

W XIII wieku, po synodzie we Wrocławiu w 1248, nakazano podczas liturgii odmawiać w języku polskim Wyznanie wiary i Modlitwę Pańską. 

Sakramentarz tyniecki

Sakramentarz tyniecki, arcydzieło średniowiecznych iluminatorów, wykonane przez benedyktynów i przywiezione do Polski za czasów Kazimierza Odnowiciela, jest warte szczególnej uwagi, gdyż zawiera wśród tekstów liturgicznych najstarszy znany w Polsce zapis muzyczny – Exsultet (w notacji cheironomicznej), czyli gregoriański hymn z liturgii Wigilii paschalnej (rozpoczynającej święto Zmartwychwstania Pańskiego – Wielkanoc).

Prezentacja zawiera informacje na temat sakramentarza tynieckiego.

ReQJvj06bJK021

Fotografia przedstawia jedną z bogato zdobionych kart „Sakramentarza tynieckiego”. Fotografia przedstawia zdjęcie Jezusa na krzyżu. Ma przepasaną w pasie szatę, spuszczoną głowę, przybite nogi i dłonie do krzyża.

Sakramentarz tyniecki, a także wczesnoromańskie ewangeliarze: emmeramski, gnieźnieński i płocki, to manuskrypty kosztowne, dekorowane pełnymi przepychu ilustracjami, malowane złotem na purpurze, pisane złotymi i srebrnymi literami. Są one materialnym świadectwem, iż w XI w. pielęgnowano w Polsce Chorał gregoriańskiChorał gregoriańskiChorał gregoriański w ośrodkach benedyktyńskich.

R1LPzNN10O9gv1

Fotografia przedstawia Pontyfikał biskupów krakowskich, przełom XI–XII w., przechowywany w Bibliotece Jagiellońskiej.

Księgi

W późniejszych wiekach liczba zachowanych ksiąg zawierających teksty liturgiczne znacznie wzrosła – chorał gregoriański kultywowali benedyktyni, ale również cystersi, a następnie franciszkanie i dominikanie. W klasztorach Krakowa, Gniezna, Płocka i Wrocławia powstawały pierwsze skryptoria. W wieku XII manuskrypty straciły swój luksusowy charakter, zrezygnowano z bogatych ilustracji, złotych liter i purpurowego tła na rzecz zdobionych inicjałów.

ReTFmHCR67H0x1

Fotografia przedstawia antyfonarz cysterski. Jest to pismo z XIII w.

R11qjOeL5F3sU1

Fotografia przedstawia kartę z graduału lubiąskiego, jest to zapis strony w charakterystycznym dla epoki stylu.

RQ8mLp1GlC94G1

Fotografia przedstawia Psałterz nocny („Psalterium Nocturnum”), powstał ok. 1240 r. w skryptorium cysterskim w Lubiążu, jest to karta z inicjałem.

RIrOPrybQwHe21

Fotografia przedstawia obraz „Psałterz nocny” („Psalterium Nocturnum”), jest to jedna z miniatur, skryptorium w Lubiążu z 1240 r. Na obrazku znajduje się Jezus ukrzyżowany na krzyżu. Pod krzyżem znajdują się dwie postaci kobiet w szatach.

Dramaty liturgiczne i pieśni w polskiej muzyce średniowiecza

Pod grafiką znajdują się informacje dotyczące dramatu liturgicznego.

W XIV wieku w muzyce polskiej zaczęły powstawać także pieśni religijne związane z najważniejszymi świętami kościelnymi np. Chrystus zmartwychwstał jest – oparta na sekwencji Victimae paschali laudes, czy Wesoły nam dzień dziś nastał, które do dziś wykonywane są w okresie wielkanocnym w polskich kościołach. Pojawiają się wtedy pierwsze zabytki wielogłosowości. Są to, pochodzące z klasztoru klarysek w Starym Sączu rękopisy:

• paralelnego organum - Benedicamus Domino

• czterogłosowego conductusConductusconductus - Omnia beneficia

Inny rękopis, odnaleziony w kościele św. Andrzeja w Krakowie, zawiera trzygłosowy conductus związany z okresem Wielkanocy – Surrexit Christus hodie.

Z XIV i XV w. zachowało się kilkadziesiąt jednogłosowych pieśni religijnych z polskimi tekstami. Przeważnie były one związane z okresem Wielkanocy (jak na przykład Chrystus zmartwychwstan jest), ze świętami Bożego Narodzenia i z kultem Matki Bożej.

Chrystus zmartwychwstan jest to jedna z najstarszych polskich pieśni wielkanocnych, wywodząca się z tradycji średniowiecznej. Ma charakter radosnej pieśni rezurekcyjnej i była śpiewana zarówno w kościołach, jak i poza nimi – w procesjach oraz domach. Jej prosty, sylabiczny rytm oraz refrenowy układ sprzyjał wspólnemu śpiewowi wiernych. Tekst zawiera staropolszczyznę i echo ludowej religijności, co czyni pieśń ważnym świadectwem kultury duchowej dawnej Polski. Pieśń ta jest śpiewana do tej pory podczas mszy w okresie wielkanocnym.

RzXXT310jh1Ag1

Fotografia przedstawia nuty pieśni „Chrystus zmartwychwstan”. Jest to notacja współczesna.

Muzyka świecka

Najstarsze zachowane utwory wielogłosowe polskiego średniowiecza pochodzą z XIII w. Zostały odnalezione stosunkowo niedawno, bo dopiero w drugiej połowie XX w., a prace poszukiwawcze w polskich kościelnych archiwach są nadal prowadzone. Wśród anonimowych zabytków polskiej wielogłosowości są różne kompozycje i fragmenty utworów pochodzące z XIII–XV w., badane i przechowywane w bibliotekach w Starym Sączu, Krakowie, Poznaniu, Wrocławiu, Kórniku i Warszawie. Nie zawsze przetrwały jako oddzielne rękopisy, bo niekiedy zachowały się jedynie np. pocięte na paski i wykorzystane w postaci wyklejek introligatorskich w nowszych księgach. Ich zawartość pozwala jednak stwierdzić, że w XIII i kolejnych wiekach polska kultura muzyczna wchłaniała najnowsze osiągnięcia muzyki europejskiej.

Odnalezione źródła stanowią dowód, że istniała bezpośrednia łączność między klasztorem Klarysek w Nowym Sączu a Szkołą Notre Dame w Paryżu, a najnowsze ówczesne osiągnięcia wielogłosowej polifonii średniowiecznej były w polskim ośrodku klasztornym przyswojone i rozwijane. Jeden z rękopisów odnalezionych w Starym Sączu po 1970 r. zawiera czterogłosowy konduktus Omnia beneficia, którego wszystkie głosy utrzymane są w jednorodnej rytmice. Ta kunsztowna trzynastowieczna kompozycja jest unikatem, nie ma odpowiednika w żadnych innych znanych źródłach, posiada też specyficzne, lokalne cechy notacji.

Utwór Omnia beneficia (Wszystkie dobrodziejstwa) z XIII wieku odznacza się jednorodną rytmiką wszystkich głosów oraz kunsztowną konstrukcją czterogłosowej faktury. Jego brzmienie łączy francuskie wzorce Szkoły Notre Dame z lokalną tradycją klasztoru Klarysek w Nowym Sączu, tworząc kompozycję o wyrafinowanej strukturze i charakterystycznym stylu epoki.

Łaciński tekst:

Omnia beneficia gaudia generatia variaque dat gratia, dulcia movens studia.
Laudare Deum qui salvat reum data venia.
Sapui, sicut fatui, nam ut potui, ita posui sed initui renui prout potui.
Si nunc regiro non est pro miro, quia sonui.

Z kolei rękopis odnaleziony w romańskim kościele św. Andrzeja zawiera trzygłosowy utwór Surrexit Christus hodie wiązany tematycznie ze Świętami Wielkiej Nocy i utrzymany w ścisłym stylu konduktowym.

Muzyka świecka w średniowiecznej Polsce w znacznie większym stopniu niż muzyka religijna, była związana z tradycją oralną, o wiele mniej jest więc o niej informacji i zabytków, a te zachowane pochodzą z późniejszych czasów niż zabytki muzyki religijnej. Mimo że nieliczne, posiadają jednak wysoką rangę artystyczną. Są wśród nich utwory okolicznościowe o bardzo zróżnicowanym charakterze: zarówno kunsztowny, podniosły MotetMotetMotet Cracovia civitas, jak i swawolna, żartobliwa, pieśń Breve regnum powstała na okazję wyboru króla żaków Akademii Krakowskiej podczas studenckiego tygodniowego świętowania. Z kolei tematyka religijna nie wykluczała również funkcji świeckiej – np. Bogurodzica była pieśnią rycerstwa, uroczystym hymnem wojsk polskich, utworem posiadającym w XV w. rangę hymnu państwowego. Tematyka religijna splotła się więc w Polsce z wątkami świeckimi. Nie inaczej było też w wypadku podniosłego hymnu Gaude Mater Polonia Wincentego z Kielczy utrzymanego w fakturze monodycznej.
Breve regnum (Krótkie panowanie) z XV w. to anonimowa, dwugłosowa łacińska pieśń krakowskich żaków, traktująca o zwyczajowym wyborze króla studentów i związanej z tym całotygodniowej zabawie. Odpowiednio do swej tematyki posiada prostą, zwrotkową budowę, cechuje się żywym tempem, wyrazistą rytmiką i zadziornym charakterem oddającym atmosferę studenckiej zabawy i żartu.

R1FUNSEDuVUOi1

Fotografia przedstawia fragment rękopisu „Breve regnum”.

Tekst w przekładzie Tadeusza Maklakiewicza:

Ot, królestwo się zakłada,
Krótko się w nim tylko włada
I zniesione w niwecz pada,
Kiedy minie władcy czas.

A krakowska nasza wiara,
O pomysłach co niemiara,
W myśl się profesorów stara
Króla obrać spośród nas.
Wybieramy Krakowiaka,
Z wszystkich najlepszego żaka,
Niczym lilija chłopaka
Przepełnego wszelkich kras.

I przez osiem dni z kolei
Blask tej władzy tak jaśnieje,
Która potem tak kruszeje,
Że pod rózgą pada gród.

Bo gdy króla się mianuje,
Już się studium zaniedbuje
I przez tydzień się próżnuje,
Niemą pustką wieje z klas.

Anonimowy kompozytor miał przekorne poczucie humoru – już pierwsze słowo rozpoczynające utwór: Breve (krótkie) nie jest wcale krótkie, jest to melizmat.

Wraz z rozwojem miast powstawały utwory uświetniające uroczystości patrycjatu miejskiego. Przykładem jest np. Cracovia civitas, trzygłosowy motet nieznanego kompozytora, powstały około 1420–1430 r. Tekst ułożył Stanisław Ciołek.
W polskim przekładzie Elwiry Buszewicz brzmi on następująco:

O, Krakowie sławny nasz!
Zgodność ludu twego znasz,
Kler nadzwyczaj liczny masz,
Statkiem zdobna męska twarz,
Matkom zawsze dzieci dasz,
Panny dzierżą cnoty straż,
Dóbr obfitość stroi cię.

Czyste zdroje cię zraszają,
Mosty brzegi rzek spajają,
Wzgórza straż jak wał ci dają.
Tu występni przepadają,
Prawi dary otrzymają.
Królowie w koronach stają
Wdzięczną łaską zdobiąc cię.
Tyś jest Stanisława chwała,
Ojca ojców strzeżesz ciała.
Tyś skarb braci. Blaskiem pała
Świetność twoja okazała.
Tu Jadwiga królowała,
Ledwie radość swą poznała,
Matka matek w grób już mknie.

Kwiat rycerstwa walecznego,
Obyczajem słynącego,
Błyszczy tutaj. Dla smutnego
Tyś zdrój miodu kojącego,
Żółcią nie zaprawionego.
Depcąc obraz zła wszelkiego
Wiedziesz wdzięczne pląsy swe.

Trwały pokój twą radością,
Który z Boską łaskawością,
Władysława dan mądrością.
Sam król, brzydząc się podłością,
Wzór ci daje swą godnością,
Jak pogardzać nieprawością,
Precz odrzucić to, co złe.

Patrzysz, jak królewska żona
Kwitnie wiekiem nie znaczona,
Samą cnotą ozdobiona,
Jak w majestat obleczona
Wiosna ku latu zwrócona.
A jej czystość niezmącona
Blask w pałace świetne śle.

Pięknych dwórek roje całe
Pomnażają pani chwałę.
Gdy ktoś serce ma zgorzkniałe,
Starczy mu spojrzenie małe
Na ich kształty doskonałe,
By pociechy zyskał trwałe
I uleczył serce swe.

Febus pośród gwiazd króluje,
Życie synom przekazuje.
Wpierw Władysław go raduje,
Po nim Kaźmierz następuje.
Stwórcy każdy więc dziękuje,
Myśl o ojcu doń kieruje,
Zofio, blask oblewa cię.

Niech o rodu los obawa
Serc już smutkiem nie napawa.
Niechaj brzmi świąteczna wrzawa!
Oto z lędźwi Władysława
Cne potomstwo, linia prawa,
Źródło pociech, przyszła sława
W naszych czasach rodzi się.

Ty, co świat utwierdzasz cały,
Stwórco, Dawco łask wspaniały,
Bycie bytów doskonały,
Upadłych ratunku stały,
Błagam Cię, grzesznik nieśmiały,
By życzliwe nieba słały
Ojczyźnie wesele swe.
Alleluja!

Utwory uświetniające uroczystości patrycjatu miejskiego

Na początku XV w. Polska wkroczyła w najświetniejszy w swych dziejach okres. Kraków staje się w pierwszych latach XV w. jedną z metropolii europejskich. Muzyka zajmowała ważne miejsce zarówno na Uniwersytecie Krakowskim, jak i na dworze królewskim. Zorganizowana została tu kapela wokalno – instrumentalna, uświetniająca ceremonie. O poziomie ówczesnej kultury muzycznej świadczą zachowane o dziś dzień rękopisy. Znajdują się w niech dzieła sławnych w tamtych latach kompozytorów włoskich i francuskich oraz utwory kompozytorów polskich. Najobszerniejszy z rękopisów zawiera 36 kompozycji i rozpoczyna się hymnem na cześć Krakowa Cracovia civitas. Jest to trzygłosowy utwór nieznanego kompozytora. Tekst słowny ułożył Stanisław Ciołek.

Utwór Cracovia civitas reprezentuje styl motetu z początku XV wieku i ukazuje cechy charakterystyczne dla muzyki późnośredniowiecznej. Jego konstrukcja oraz sposób kształtowania materii muzycznej odzwierciedlają estetykę i techniki kompozytorskie właściwe tej epoce.

Jak można zaobserwować, muzyczna forma tego panegiryku na cześć Krakowa i królewskiej rodziny dzieli się na szereg odcinków przedzielonych wyrazistymi cezurami. Każdy z nich zakończony jest kadencją, charakteryzuje się samodzielnością rytmiczną i metryczną, a także wyraźną przewagą ruchliwej melodyki górnego głosu (wykonywanego wokalnie) nad dwoma dolnymi (co wskazuje na możliwość ich wykonania przez instrumenty). Głosy te przejmują jednak motywy górnego głosu na zasadzie imitacji, posiadają więc również pewną samodzielność. Narastająca ruchliwość i rozdrobnienie rytmiczne górnego głosu prowadzi do kulminacji – i powolnego, dostojnego zakończenia z rozbudowaną kadencją.

Inne zachowane zabytki rozwiniętej polifonii do tekstu polskiego w okresie późnego średniowiecza to kunsztowne i zawierające wiele oryginalnych cech kompozycje nieznanego autorstwa, takie jak Chwała Tobie, gospodzinie, dwugłosowa pieśń maryjna O najdroższy kwiatku Panieńskiej czystości i trzygłosowa kolęda Bądź wiesioła, Panno czysta.

Chwała Tobie, gospodzinie to pierwsza znana kompozycja wielogłosowa z polskim tekstem. Anonimowy twórca około połowy XV w. w trzygłosowym hymnie wysławia św. Stanisława, patrona Polski, który wiodąc swój żywot we cności, / wytrwał w swej sprawiedliwości. Melodii głosu najwyższego towarzyszą dwa głosy niższe (kontratenor i tenor, możliwe do wykonania instrumentalnego). Utwór jest niedługi i wydaje się dość prosty, jednak pojawiają się w nim krótkie imitacje głosów, świadczące o nietuzinkowych umiejętnościach nieznanego nam, niestety, twórcy. Co więcej, widać w nim wyraźne elementy stylu szkoły burgundzkiej.

Utwór O najdroższy kwiatku Panieńskiej czystości anonimowego kompozytora z XV wieku jest przykładem dwugłosowej, płynnej i ozdobnej polifonii. Faktura opiera się na subtelnym prowadzeniu dwóch linii melodycznych, których śpiewny charakter nadaje kompozycji lekkość i elegancję. W sposobie kształtowania głosów widoczne są elementy stylu burgundzkiego, przejawiające się w harmonijnym współbrzmieniu oraz charakterystycznej technice prowadzenia partii.

Utwór O najdroższy kwiatku… w wersji na fidel płocką zyskuje brzmienie charakterystyczne dla średniowiecznego instrumentu popularnego w Polsce w XIV i XV wieku. Fidel płocka, będąca rodzajem skrzypiec o prostym, drewnianym korpusie, nadaje kompozycji surową, historyczną barwę, podkreślając jej dawne pochodzenie i stylistykę epoki.

Bądź wiesioła, Panno czysta, anonim z XV w., to trzygłosowy utwór z elementami stylu szkoły burgundzkiej, takimi jak fauxbourdon (równoległe pochody współbrzmień tercjowo‑sekstowych), utrzymany w stylu konduktowym. Posiada rymowany tekst o wyraźnych cezurach. Ma hymniczny charakter, odznaczają go charakterystyczne kadencje z kwintą.

Nie wszystkie kompozycje okresu średniowiecza są anonimowe. Znamy nazwiska kilku kompozytorów tej epoki. Są nimi Mikołaj z Radomia, Piotr z Grudziądza i Mikołaj z Ostroroga.

Pierwszym znanym z imienia kompozytorem polskim tworzącym muzykę polifoniczną i zarazem najwybitniejszym kompozytorem polskiego średniowiecza był Mikołaj z Radomia. Działał w pierwszej połowie XV w. Na zachowany do dziś dorobek kompozytora składa się niewiele utworów, wśród nich trzy pary części mszy: Gloria i Credo, dwie ballady (albo ballada i motet Hystorigraphi aciem), Alleluja oraz słynny Magnificat (hymn Maryi ku chwale Bożej z tekstem zaczerpniętym z Ewangelii), utwór posiadający cechy najbardziej awangardowej wówczas szkoły burgundzkiej (fauxbourdon, symetryczna budowa).

Jedna z ballad Mikołaja z Radomia zachowała się bez tekstu, dlatego współcześnie wykonuje się ją instrumentalnie. Pod drugą w rękopisie umieszczono łaciński tekst wiersza Stanisława Ciołka Hystorigraphi aciem – panegiryku z okazji narodzin królewicza Kazimierza – 16 maja 1426 (zm. 1427), jest więc również określana zamiennie jako motet. Panegiryk to uroczysty utwór literacki lub mowa pochwalna, sławiąca wybitną osobę, wydarzenie lub ideę.

R17oBhsOt4x2p1

Fotografia przedstawia fragment utworu Mikołaja z Radomia. Jest to „Rękopis Krasińskich” (Kras 52).

Jako przedstawiciel trzygłosowej polifonii Mikołaj z Radomia jest zaliczany do najwybitniejszych twórców europejskich I połowy XV w. Wyjątkowo ciekawą, nietuzinkową postacią polskiej i europejskiej muzyki XV w. jest również Piotr z Grudziądza – Petrus Wilhelmi de Grudencz (1392–ok. 1480). Jego podróże i kontakty z różnymi środowiskami uczyniły go twórcą międzynarodowym. Był przedstawicielem środkowoeuropejskiego nurtu popularnej twórczości pieśniowo‑motetowej. Znaczna jej część mogła mieć również zastosowanie liturgiczne. Piotr z Grudziądza napisał kilkadziesiąt wielogłosowych utworów religijnych i świeckich. Większość jego kompozycji to wielotekstowe motety łacińskie, podpisywane charakterystycznym akrostychem – Petrus, który składał się zawsze z pierwszych liter kolejnych słów tekstu. Akrostych ten był unikatem, gdyż popularne w owym czasie akrostychy zwykle były pierwszymi literami wersów lub zwrotek. Można przypuszczać, że Piotr z Grudziądza samodzielnie pisał teksty do swoich kompozycji. Akrostych to forma utworu poetyckiego, w której pierwsze litery (rzadziej sylaby lub wyrazy) kolejnych wersów lub strof, czytane pionowo, tworzą wyraz, zdanie lub przesłanie.

Schyłek średniowieczna

U schyłku XV i na początku XVI w. – a zatem na przełomie epok – żył w Polsce i tworzył mnich bernardyński (z zakonu franciszkanów obserwantów) bł. Władysław z Gielniowa (ok. 1440–1505). Władysław – lub wg niektórych źródeł Ładysław – to imię zakonne (na chrzcie otrzymał imiona Marcin Jan). Tworzył on poezje i pieśni religijne łacińskie i polskie, częściowo o niepewnym autorstwie, z których najbardziej znany jest Żołtarz Jezusów (pierwsza wersja pochodzi z 1488 r.), utwór wydany w Krakowie w 1558 r. – i dlatego, a także ze względu na jego ówczesną popularność, dorównującą pieśniom wydawanym w szesnastowiecznych kancjonałach, przez niektórych autorów traktowany już jako przykład muzyki polskiego renesansu.
Jak mogliśmy zaobserwować, zdecydowaną przewagę wśród zabytków muzyki w średniowiecznej Polsce posiada twórczość religijna, a o muzyce świeckiej, mimo że rozwijała się bujnie, mniej jest informacji, nieliczne są źródła. Zachowane zabytki muzyki świeckiej to przede wszystkim utwory okolicznościowe wokalno‑instrumentalne o bardzo zróżnicowanym charakterze, muzyka instrumentalna, taneczna, muzyka dworska. Informacje o muzyce na dworze królewskim i dworach książęcych w średniowiecznej Polsce dokumentują jej rozwój od XI w. Za czasów Jadwigi i Władysława Jagiełły powstała pierwsza stała kapela dworska. W XIV w. rozpowszechniła się w Polsce muzyka organowa, choć brak zachowanych instrumentów z tego czasu.

W XV w. Polska przeżywała okres wielkiej pomyślności politycznej, gospodarczej, był to również czas bardzo owocny w rozwoju polskiej kultury. Wiek, w którym powstały tak genialne dzieła, jak ołtarz Wita Stwosza i Kronika Jana Długosza, a Uniwersytet w Krakowie zaczął słynąć jako jeden z najważniejszych ośrodków intelektualnych Europy, również w muzyce polskiej zaznaczył się jako epoka wielkiego rozkwitu. Tymczasem Złoty Wiek w kulturze polskiej miał... dopiero nadejść.

Początki muzyki w Polsce są słabo udokumentowane i w dużej mierze opierają się na domysłach oraz pośrednich źródłach pisanych i archeologicznych. Najstarsze pewne informacje wiążą się z chrztem Polski w 966 roku i wprowadzeniem liturgii łacińskiej wraz z chorałem gregoriańskim. W XI i XII wieku powstawały pierwsze sekwencje i hymny ku czci polskich świętych, m.in. św. Wojciecha i św. Stanisława. Ważnym świadectwem kultury muzycznej są bogato zdobione księgi liturgiczne, takie jak Sakramentarz tyniecki, zawierające najstarsze zapisy nutowe. W kolejnych stuleciach rozwijała się twórczość religijna, zarówno łacińska, jak i polskojęzyczna, czego przykładem są Bogurodzica oraz Gaude Mater Polonia. Stopniowo pojawiały się także utwory wielogłosowe, świadczące o recepcji europejskich nurtów polifonii, zwłaszcza wpływów szkoły Notre Dame i burgundzkiej. Ośrodki klasztorne i katedralne odegrały kluczową rolę w kształtowaniu kultury muzycznej średniowiecznej Polski. Muzyka świecka, choć słabiej zachowana w źródłach, obejmowała pieśni okolicznościowe, studenckie i dworskie oraz pierwsze przykłady polifonii do tekstów polskich. U schyłku średniowiecza Polska posiadała już rozwiniętą kulturę muzyczną, pozostającą w ścisłym związku z głównymi prądami europejskimi.

red. T. Ochlewski Dzieje muzyki polskiej, Wydawnictwo Interpress, Warszawa 1984

A. Wilków, Dzieje języka artystycznego w Polsce. Średniowiecze, Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, Katowice 2004

encyklopedia.pwn.pl

bazhum.muzhp.pl

rcin.org.pl

wilanow‑palac.pl

polona.pl

wolnelektury.pl