W samym sednie

RJ2XDCH71MUN4

Ilustracja przedstawia: Leopold Kupelwieser, „Franz Schubert w młodości”, listopad 1828. Na fotografii mężczyzna jest przedstawiony z profilu. Ubrany jest w jasną koszulę. Ma delikatny, spokojny wyraz twarzy. Dłuższe kręcone włosy.

Franz Schubert - krótka biografia

Franz Schubert urodził się 31 stycznia 1797 roku w Himmelpfortgrund (dzielnica Wiednia). Pochodził z wielodzietnej rodziny nauczyciela szkolnego. W dzieciństwie ojciec nie pozwalał mu na tworzenie kompozycji, gdyż zamiast się uczyć czas ten poświęcał wyłącznie na tworzeniu pieśni, sonat czy oper. Zakaz nie poskutkował. Matka osierociła go, gdy miał 15 lat. Chcąc uniknąć czternastoletniej służby wojskowej, Schubert pracował jako nauczyciel w szkole, którą kierował ojciec. Szybko okazało się jednak, iż nie jest to jego powołanie.

Jego pasją było tworzenie muzyki - gdy miał 17 lat skomponował pieśń Małgorzata przy kołowrotku, która otwierała epokę pieśni romantycznej. W ciągu dwóch kolejnych lat powstały znane pieśni m.in.: Król Elfów czy Polna różyczka.

Osiągnąwszy dwudziesty rok życia zamarzył o samodzielności. Niestety wszelkie starania o stałą posadę muzyka nie powiodły się (najdłuższym okresem względnej stabilizacji był rok, jaki przepracował u hrabiego Esterhazego w charakterze nauczyciela jego dziesięcioletniej córki). Schubert spędził swoje życie w wielkiej biedzie, bez rodziny, w gronie przyjaciół. Choć Wiedeńczycy chętnie śpiewali jego pieśni i grali miniatury, często nie znali nawet nazwiska autora, co utrudniało Schubertowi ściąganie wynagrodzenia. Tylko raz w życiu, 26 marca 1828 roku, doczekał się koncertu na którym grana była wyłącznie jego muzyka. Odbył się on jednak w cieniu sensacji, jaką akurat wzbudził przyjazd Niccolo Paganiniego. Koncert okazał się wprawdzie sukcesem artystycznym i finansowym, lecz Schubert nie cieszył się długo tym szczęściem.

Niedoceniony przez elity, F. Schubert zmarł w Wiedniu 19 listopada 1828 roku, najprawdopodobniej na tyfus brzuszny lub gruźlicę (choć stwierdzono też obecność trującej rtęci).

Ogólny zarys twórczości pieśniowej Schuberta

Trzeba zaznaczyć, że pieśni Schuberta nie przyjęłyby tak dojrzałego kształtu, gdyby nie rozkwit poezji na przełomie XVIII i XIX w. Wyraźnie zaznaczona jest ona również w twórczości wokalno‑instrumentalnej Franciszka Schuberta, do której należy zaliczyć również  m.in. opery, singspielsigspielsingspiele muzykę do dramatu Rosamunda księżniczka Cypru, a także utwory religijne oraz chóralne. Jednakże ze względu na brak pierwiastka dramatycznego cieszą się one mniejszą popularnością.

Kompozytor sięga zatem po teksty niemieckich poetów, m. in. Johanna Wolfganga von Goethego, Heinricha Heinego, Friedricha Schillera, Wilhelma Müllera, Matthiasa Claudiusa. Dzięki Schubertowi pieśń stała się kunsztowna artystycznie, a zarazem nabrała bardzo osobistego charakteru. Z tej właśnie poezji wyrastają utwory Schuberta, odznaczające się doskonałym połączeniem tekstu i muzyki.

Pieśni do tekstów Goethego

Muzyka pisana przez Schuberta respektuje rytmy wiersza, akcenty, a nawet intonację mowy, dlatego też niezbyt szczęśliwym rozwiązaniem jest śpiewanie ich w tłumaczeniach na inne języki. Ponadto podkreślane są słowa emocjonalnie ważne a melodia kroczy niewielkimi interwałami, skoki większych interwałów służą zaś uwydatnianiu ekspresji tekstu. Ogromną rolę w pieśniach pełni też akompaniament, traktowany w sposób równorzędny z głosem solowym, często o dużym stopniu trudności. Warto zaznaczyć również, że pieśni te nie były przeznaczone do wykonywania na wielkich scenach, ale dla grona przyjaciół.

Schubert jest twórcą ponad 600 pieśni na głos solowy z akompaniamentem fortepianum, głównie do tekstów niemieckich poetów romantycznych (Goethe, Schiller, Heine, Müller). Trudno mówić o typie pieśni schubertowskiej, tak ogromna jest ich różnorodność.

Rodzaje pieśni

Schubert jako twórca pieśni romantycznej ustalił 5 zasadniczych rodzajów pieśni:

1. Zwrotkowa – to samo opracowanie muzyczne do każdej zwrotki,

2. Zwrotkowo‑wariacyjna (wariacyjna) – przekształcenia za pomocą środków techniki wariacyjnej, zwłaszcza w ostatniej zwrotce, np. Pstrąg (Die Forelle),

3. Przekomponowana – każda zwrotka ma nowe i dostosowane do tekstu, opracowanie muzyczne, np. Wędrowiec (Der Wanderer),

4. Deklamacyjna – muzyka podporządkowana jest tekstowi oraz jego akcentom i nastrojom, natomiast melodyka jest ograniczona pod względem interwałowym i rytmicznym, np. Śmierć i dziewczyna,

5. Ballada – ma budowę swobodną, w której najważniejsze jest ścisłe zespolenie melodii z akcentami mowy, nastrojem tekstu, np. Król Elfów (Erlkönig) do słów Goethego.

Jedną z najbardziej znanych pieśni jest Małgorzata przy kołowrotku (Gretchen am Spinnrade). Inspiracją do tej pieśni stała się scena z Fausta Goethego. Słowa wyrażają słodki i bolesny niepokój, przemieszany z nadzieją, jaką odczuwał w duszy Schubert pod wpływem rodzącego się uczucia do Teresy Grob.
Istotny staje się tu fortepian, który nie stanowi tylko akompaniamentu, ale przede wszystkim pełni funkcję ilustracyjną. Schubert stosuje motyw imitujący obracający się kołowrotek w partii prawej ręki, natomiast w lewej pulsujący rytm naśladujący pracę pedału kołowrotkowego. Powoduje to potrzymanie napięcia przez prawie całą pieśń. Wyjątek stanowi punkt kulminacyjny tekstu, gdy ruch kołowrotka na chwilę ustaje. Użycie motywu ilustracyjnego, spajającego pieśń w całość, jest charakterystycznym zabiegiem stosowanym przez Schuberta także w wielu innych pieśniach. Pod względem formalnym pieśń ma formę ronda.

Można jeszcze raz wysłuchać tej pieśni w innym wykonaniu. Poddaj ją analizie przy pomocy poniżej zamieszczonego zapisu nutowego. Zwróć uwagę na charakter akompaniamentu, dynamikę utworu i rodzaj głosu.

Inną istotną pieśnią napisaną do słów Wolfganga Goethego jest Król elfów. Opowiada ona o pędzącym nocą konno Ojcu z Synem. Temu ostatniemu wydaje się, że widzi Króla elfów, który chce porwać młodzieńca, co Ojciec bierze za majaczenie w chorobie. Okazuje się to jednak prawdą, gdy dojeżdżają bowiem w bezpieczne miejsce, Syn już nie żyje. Król elfów to balladaBalladaballada w formie przekomponowanej. Występuje w niej motyw integrujący pieśń w całość – mowa o motywie galopującego nocą konia.

W balladzie występują także cztery postacie. Każdej z nich Schubert powierza charakterystyczne środki muzyczne:

• Narrator – partia w trybie molowym, głos w średnim rejestrze;

• Ojciec – partia zarówno w trybie molowym, jak i durowym, najniższy rejestr głosu;

• Syn – partia utrzymana w trybie molowym, najwyższy rejestr głosu;

• Król elfów – partia w trybie durowym, wprowadza zmiany faktury, np. zanik motywu triolowego w lewej ręce.

Można uznać więc balladę Schuberta za przykład pieśni dialogowanej.Pieśń dialogowanapieśni dialogowanej.

Cykle pieśni - łączenie różnych form

Oprócz pojedynczych pieśni Schubert także łączył je w cykle. Na szczególną uwagę zasługują dwa: Piękna młynarka oraz Podróż zimowa. Oba napisane zostały do tekstów Wilhelmna Müllera. Piękna młynarka to cykl 20 pieśni. Opowiada o nieszczęśliwej miłości młodego młynarczyka do młynarki. Chociaż cykl z pozoru wydawać się może muzyką popularną, to ze względu na różnorodność użytych form oraz niuansów muzycznych wykracza poza to, co było ówcześnie pisane.

Ostatnim cyklem, który został napisany przez Schuberta jest Podróż zimowa. Składa się z dwóch części po 12 pieśni każda. Powstał tuż przed śmiercią kompozytora. Stanowi przedstawienie postaci osamotnionego wędrowca (motyw często pojawiający się w twórczości Schuberta) podróżującego przez krajobraz zimowy. Cykl ma wyraz pesymistyczny, przygnębiający, tragiczny, porusza temat niespełnionej miłości. Nieszczęśliwy bohater utożsamiany bywa z samym kompozytorem. Podróż zimowa może więc zostać odczytana jako muzyka autobiograficzna. Warto zatopić się w te dźwięki.

Ostatnim zbiorem pieśni, który warto wspomnieć, jest Łabędzi śpiew. Dyskusyjne jest, czy stanowi cykl jak Piękna młynarka i Podróż zimowa. To zbiór wydanych pośmiertnie pieśni Schuberta napisanych do słów Heinricha Heinego, **Heinricha Friedricha Ludwiga Rellstab**a i Johanna Gabriela Seidla. Skompletowaniem pieśni oraz ich wydaniem zajął się Tobias Haslinger, wydawca wiedeński kompozytora. Tytuł zbioru dotyczy pewnej tradycji, w której mianem łabędziego śpiewu określa się ostatnie dzieło artysty. Szczególnie często ze zbioru przytacza się pieśń Sobowtór z powodu na jej formę wariacyjną. Zwróć uwagę na jej odmienny charakter w stosunku do poprzedniego utworu.

Podsumowanie

R1UCK4KUC9QT8

Ilustracja przedstawia pomnik upamiętniający Schuberta w Wiedniu. Mężczyzna ma dłuższe, kręcone włosy. Ubrany jest w koszulę, kamizelkę i marynarkę. Ma spokojny wyraz twarzy. Na kolanach, lewą ręką, podtrzymuje książkę. W prawej ręce trzyma długopis.

Podsumowując twórczość pieśniową Franciszka Schuberta można wyróżnić jej następujące cechy:

• partie wokalne są o dużym zróżnicowaniu – od śpiewnej kantyleny, po fragmenty o charakterze recytatywu;

• muzyka podkreśla naturalne akcenty języka, intonację mowy oraz rytm wiersza;

• duża zwięzłość materiału tematycznego;

• fortepian nie pełni tylko roli akompaniamentu, ujednolica formę za pomocą powtarzającego się charakterystycznego motywu lub frazy o charakterze ilustracyjnym;

• różnorodność form – pieśni zwrotkowe, zwrotkowo‑refreniczne, wariacyjne, przekomponowane, dialogowane itd.;

• wpływ muzyki dramatycznej;

• łączenie pieśni w cykle.

Twórczość wokalna Franza Schuberta stanowi jeden z najdonioślejszych rozdziałów w historii muzyki romantycznej. Kompozytor, żyjący zaledwie 31 lat (1797–1828), pozostawił po sobie ponad 600 pieśni (Lieder), które nie tylko zrewolucjonizowały gatunek, ale też na trwałe ukształtowały romantyczną estetykę wyrazu indywidualnych emocji. Pieśń staje się u niego muzycznym odpowiednikiem poetyckiego nastroju, łącząc muzykę z literaturą w sposób głęboki i nierozerwalny. Pieśni Schuberta są przesiąknięte emocjonalnością i introspekcją. Tematy takie jak  miłość, samotność, śmierć, natura, wędrówka, przemijanie ukazują głęboko egzystencjalny wymiar ludzkiego doświadczenia. Ten model romantyczne „ja” w stanie duchowego niepokoju stanie się wymiernym symbolem całej epoki romantyzm.

Podsumowanie

Zebranie najważniejszych treści

Bartłomiej Kaczorowski, Muzyka Encyklopedia PWN, Wydawnictwo Naukowe PWN Warszawa 2007

Dietrich Fischer‑Dieskau, Schubert's Songs: A Biographical Study, Alfred A. Knopf, National Library of Australia. 1976

encyklopedia.pwn.pl

muzykotekaszkolna.pl/wiedza/gatunki/cykl

sjp.pl

Polecane tematy na zpe.gov.pl to: 

Inne materiały: