N‑Obrazki z wystawy Modesta Musorgskiego i rola orkiestry w dziele
W samym sednie
Rola stylu narodowego w XIX wieku
Wiek XIX stał się okresem, kiedy po klasycznych próbach stworzenia uniwersalnego, ponadnarodowego języka muzycznego, do głosu zaczęły dochodzić ponowny powrót do stylu narodowego, kojarzony lub definiowany również jako tzw. szkoły narodowe. Wiązało się to m. in. z głoszonymi przez Johanna Gottfrieda Herdera i Jeana‑Jaquesa Rousseau hasłami wskazującymi konieczność utrwalania kultury tradycyjnej najniższych warstw społeczeństwa, widząc w niej ziarno na dnie duszy narodu.
Początkowe, spontaniczne wyprawy na wieś wiązały się z gromadzeniem przede wszystkim tzw. literatury ludowej, jako źródła twórczości artystycznej. Z czasem do tego grona dołączać zaczęli także przedstawiciele sztuk wizualnych (sztuk pięknych) oraz muzycy. Ludowość stała się bowiem jednym z głównych wyznaczników romantyzmu.
Muzyczny świat Rosji u progu XX wieku.
Jednym z ważniejszych ośrodków narodowych w XIX w. stała się Rosja. Działał tam najpierw Michał Glinka uznany za twórcę rosyjskiej opery narodowej, łączącej pierwiastki tradycyjnej (ludowej) muzyki rosyjskiej z elementami modnego wówczas włoskiego stylu operowego eksponującego piękny śpiew, a jego zdobycze kontynuował następnie Aleksander Dargomyżski. Załączona powyżej fotografia obrazuje jedną ze scen opery Glinki Rusłan i Ludmiła, przedstawiającą postaci ubrane w stroje stylizowane na ruskich wojów- inspirowanych słowiańskim folklorem, legendami i magią.
W II połowie XIX w. tradycje rosyjskiej szkoły narodowej kontynuowali kompozytorzy tworzący grupę Potężna Gromadka (inne nazwy grupy: Wielka Piątka, Moguczaja Kuczka), która działała pod ideowym patronatem Władimira Stasowa. Obok wprowadzania do swych dzieł folkloru rosyjskiego i łączenia ich z nowoczesną muzyką zachodnioeuropejską, wyciągali konsekwencje z właściwości kultury tradycyjnej eksponując już nie tylko cytaty, ale i właściwości tonalne, intonacyjne, rytmiczne pieśni ludowych, sięgając także do legendarnych podań, a nawet do kultury Orientu.
Biograficzny szkic Modesta Musorgskiego
Jednym z członków Potężnej Gromadki (ros. Могучая кучка), obok Aleksandra Borodina, Milija Bałakiriewa, Cezara Cui i Mikołaja Rimskiego‑Korsakowa, był Modest Musorgski. Grupa ta niewątpliwie przyczyniła się do stworzenia narodowego stylu w muzyce rosyjskiej. Kompozytorzy wykorzystywali właściwości melodyczno‑tonalne ludowych pieśni rosyjskich i łączyli je z największymi gatunkami muzycznymi, jak np. z symfonią, dzięki czemu Potężna Gromadka przebiła się do świadomości szerszej publiczności i odegrała ważną rolą w rozwoju muzyki europejskiej.
Modest Pietrowicz Musorgski był postacią niezwykłą. Zanim został kompozytorem był oficerem wojskowym, ale jednak zrezygnował z tej funkcji dla muzyki. Pomimo braku formalnego wykształcenia muzycznego potrafił grać na fortepianie i komponować. Nie wiadomo: może właśnie z powodu tych braków edukacyjnych, łamał konwencje, unikał salonowej estetyki i z zadziwiającą intuicją oddawał w dźwiękach prawdę o ludzkich emocjach, rosyjskiej duszy i świecie wewnętrznym. Z pewnością został najbardziej zapamiętany spośród członków Potężnej Gromadki. Grupa ta w ówczesnej Rosji carskiej stała się głównymi orędownikami promujących narodowy styl w muzyce rosyjskiej.
Musorgski był artystą niepokornym i wewnętrznie rozdartym – genialnym, ale pozbawionym systematycznego warsztatu, zmagającym się z ubóstwem i uzależnieniem od alkoholu. Tworzył jednak dzieła, które do dziś poruszają swoją bezpośredniością i oryginalnością. Najsłynniejsze z nich – opera Borys Godunow, poemat symfoniczny Noc na Łysej Górze czy właśnie Obrazki z wystawy – wyznaczają nowe ścieżki w historii muzyk
Spójrz na powyższy portret kompozytora, znajdź ukryte punkty, a dowiesz się jakie inne utwory skomponował. Zapamiętaj je.
Oprócz Obrazków z Wystawy wymień formy muzyczne, które tworzył Modest Musorgski.
Rola orkiestry w Obrazkach z wystawy Modesta Musorgskiego
Obrazki z wystawy Modesta Musorgskiego to jedno z najczęściej orkiestrowanych dzieł w historii muzyki. Choć pierwotnie napisane na fortepian (1874), tworzących cykl dziesięciu miniatur fortepianowych. Kompozycja jest przykładem muzyki programowej i ilustracyjnej. A oto jej kolejne tytuły:
Gnom przedstawia budzącego odrazę karła, pokracznie poruszającego się na krzywych nogach. Nowatorstwem środków wyrazu utwór ten burzył ówczesne kanony estetyczne.
Stary zamek jest smutną pieśnią trubadura dla mieszkającej w zamku ukochanej
Tuileries to inaczej Kłótnia dzieci w parku przedstawia igraszki najmłodszych w alejce popularnego paryskiego parku
Bydło oparte na stopniowym narastaniu dźwięku, a potem jego zanikaniu, przypomina przemarsz bydła przed stojącym nieruchomo widzem. Szeroka melodia unosząca się nad ciężkim stąpaniem zwierząt ma cechy pieśni ludowej
Taniec kurcząt w skorupkach lekkie, wdzięczne scherzino jest nawiązaniem do szkicu kostiumów, jaki Hartmann wykonał do baletu Trilby
Samuel Goldenberg i Szmul w dwóch żydowskich melodiach ukazane zostały postaci bogatego i statecznego Goldenberga oraz biednego, gadatliwego Szmula, starającego się zaabsorbować tego pierwszego.
Rynek w Limoges to po mistrzowsku oddana środkami muzycznymi kłótnia przekupek na targu.
Katakumby obraz przedstawiał samego Hartmanna, który z latarnią w ręce zwiedzał paryskie katakumby. Musorgski pokazał postać malarza w pełnej zadumy miniaturze.
Chatka na kurzej stopce akwarela Hartmanna, przedstawiała fantastyczny domek Baby Jagi. Scherzo Musorgskiego, żywiołowe, nieco demoniczne w charakterze, w części trio ilustruje efekt wirowania chatki czarownicy.
Wielka Brama w Kijowie monumentalna, z charakterystyczną partią dzwonów, nawiązuje do muzyki z Borysa Godunowa.
Prawdziwie światową sławę kompozycja ta zyskała przede wszystkim dzięki symfonicznym aranżacjom – na czele z tą autorstwa Maurice’a Ravela (1922). Orkiestracja nie tylko wzbogaciła dzieło o nowe barwy, ale również w istotny sposób wpłynęła na jego odbiór, znaczenie i interpretację.
Orkiestra jako medium ekspresji
Musorgski stworzył Obrazki... jako muzyczny hołd dla zmarłego przyjaciela, malarza i architekta Wiktora Hartmanna. Przyjaźń ta nie trwała jednak długo. Po trzech latach znajomości, w roku 1873, Hartmann zmarł. Dla uczczenia jego zasług dla współtworzenia rosyjskiego stylu w sztukach plastycznych, w Petersburgu, w 1874 r., zorganizowano pośmiertną wystawę różnorodnych prac (obrazów, grafik, ilustracji do książek, kostiumów, projektów architektonicznych), na którą udał się także Musorgski. Pod wpływem tej wystawy, w ciągu kilku dni czerwca 1874 r. powstał cykl miniatur fortepianowych Obrazki z wystawy. Cykl ten zbudowany jest z 10 miniatur‑obrazków przedzielanych prostą Promenadą symbolizującą przechodzenie pomiędzy obiektami prezentowanymi na wystawie. W oryginalnej wersji fortepianowej kompozytor posługuje się środkami typowymi dla rosyjskiej szkoły pianistycznej: surową harmonią, nieregularną rytmiką i ekspresyjną fakturą. Wysłuchaj tej muzycznej przechadzki...
Nagranie dostępne pod adresem https://zpe.gov.pl/a/D31EKFXXH
Utwór: Obrazki z wystawy, Promenada, autorstwa: Modest Musorgski. Kompozycja posiada umiarkowane tempo. Cechuje się dramatycznym charakterem.
Najbardziej znanym fragmentem Obrazków… Musorgskiego, czy może nawet Musorgskiego‑Ravela jest Taniec kurcząt w skorupkach. Wyeksponowanie delikatnych brzmień instrumentów dętych drewnianych oraz charakterystyczne środki artykulacyjne (staccato) jednoznacznie wywołują skojarzenia z drobnymi kroczkami w bardzo szybkim tempie. Uzyskany został efekt scherzina. Posłuchaj.
Nagranie dostępne pod adresem https://zpe.gov.pl/a/D31EKFXXH
Utwór: Modest Musorgski, „Taniec kurcząt w skorupkach”, wykonanie: Muzycy z Akademii Muzycznej im. Feliksa Nowowiejskiego w Bydgoszczy. Kompozycja posiada zróżnicowane tempo zmieniające się w trakcie utworu. Cechuje się skocznym, żwawym, wesołym charakterem.
Podczas słuchania utworu zwróć uwagę na tryle, przednutki, zmiany dynamiki. Podziel się obserwacjami, dotyczącymi celowości takich zabiegów kompozytorskich z koleżanką lub kolegą.
Innym Ravelowskim majstersztykiem jest obraz zatytułowany Bydło. Grafika Hartmanna przedstawiała parę wołów ciągnących wielki wóz drabiniasty. W interpretacji Musorgskiego wyeksponowane zostały niskie rejestry fortepianu, co przy wolnym tempie wywoływało efekt ociężałości. Ravel także na plan pierwszy wysunął ciemne barwy orkiestry, wzmagając dodatkowo działanie dynamiki. Część ta rozpoczyna się w subtelnej, cichej dynamice, po czym stopniowo poziom głośności narasta, jak gdyby wóz zbliżał się do nieruchomego słuchacza. Po osiągnięciu punktu kulminacyjnego dynamika opada i całość kończy się delikatnym piano. Tak oto oddany został za pomocą środków muzycznych efekt przybliżania i oddalania. A oto oryginał:
Nagranie dostępne pod adresem https://zpe.gov.pl/a/D31EKFXXH
Utwór muzyczny. Kompozycja posiada umiarkowane tempo. Cechuje się groźnym, tajemniczym charakterem.
Potężnymi, dostojnymi brzmieniami wyeksponowanych instrumentów dętych blaszanych rozbrzmiewa finałowa część cyklu Obrazki z wystawy- Wielka brama w Kijowie. Rosyjska w stylu muzyka wzmocniona, spotęgowana zwielokrotnionym brzmieniem wielkiej orkiestry symfonicznej stanowi nasycone ekspresją domknięcie kompozycji. To orkiestrowy revelowski fajerwerk!
Nagranie dostępne pod adresem https://zpe.gov.pl/a/D31EKFXXH
Utwór muzyczny. Kompozycja posiada zróżnicowane tempo zmieniające się w trakcie utworu. Cechuje się spokojnym charakterem.
Słuchając patrz w zapis wersji fortepianowej: wskaż zmiany tonacji, przenośniki oktawowe i zapis legato.
Dopiero jednak orkiestra – szczególnie w wersji Ravela – pozwoliła ukazać pełnię dramaturgii i malarskości tego cyklu. Jak pisze muzykolog Richard Taruskin:
Ravel uczynił z 'Obrazków... fresk orkiestrowy, w którym każdy epizod zyskał niezależne życie, a jednocześnie zachował integralność całego cyklu”.
Kolorystyka i symbolika brzmieniowa
Maurice Ravel francuski kompozytor żyjący na przełomie XIX i XX wieku, będący nie tylko genialnym kompozytorem, ale też wirtuozem instrumentacji, znakomicie oddał charakter poszczególnych części. Przykładem może być groteskowe Gnomus (Gnom), w którym zastosowanie klarnetu piccolo i kontrafagotu oddaje skrzywioną, niesymetryczną sylwetkę mitycznego stwora.
Wysłuchaj poniższego utworu i zwróć uwagę na jego dynamikę. Czy jesteś w stanie określić co oznaczają zapisy typu: ff, sf, p na poniższym fragmencie partytury?
Przypomnij sobie co oznaczają skróty ff, sf i p.
W Katakumbach Ravel wykorzystuje blachę (potoczna nazwa instrumentów dętych blaszanych) i ponure tremola smyczków, by oddać mrok podziemi i medytację nad śmiercią – w duchu romantycznej eschatologii. Tymczasem Wielka Brama Kijowska, kulminacja całego cyklu, wykorzystuje pełnię orkiestry, w tym dzwony rurowe, harfy i potężne tutti, budując majestatyczny, wręcz sakralny finał.
Jak zauważa dyrygent Claudio Abbado:
W orkiestracji Ravela słychać nie tylko jego mistrzostwo techniczne, ale też głęboki szacunek dla emocjonalnej warstwy dzieła Musorgskiego – jego mroku, ironii i tragizmu.
Wielość wersji- bogactwo interpretacji
Choć wersja Ravela jest najbardziej znana, Obrazki... były orkiestrowane przez wielu innych twórców, m.in. Siergieja Gortchakowa, Leopolda Stokowskiego, Henry’ego Wooda czy Polaka Emila Młynarskiego. Każda z wersji kładzie nacisk na inne elementy: rosyjski ekspresjonizm, impresjonistyczną barwność czy neoromantyczną monumentalność.
Podsumowanie
Orkiestracja Obrazków z wystawy” nie tylko uwypukla potencjał kompozycji Musorgskiego, lecz także czyni z niej dzieło wielowymiarowe, stale na nowo interpretowane. Rola orkiestry – jako medium barwy, ekspresji i dramatyzmu – okazuje się kluczowa dla współczesnego odbioru tej muzycznej galerii.
Bibliografia
Wojciech Marchwica, Słownik muzyki, Zielona Sowa, Kraków 2006.
David Brown . Mussorgsky: His Life and Works. Oxford University Press 1986.
Taruskin Richard. Defining Russia Musically: Historical and Hermeneutical Essays. Princeton University Press 1997.
Abbado Claudio. La musica che resta. Milano: Mondadori 2003.
Griffiths Paul. Modern Music and After: Directions Since 1945. Oxford University Press 2010.
Polecane tematy na zpe.gov.pl to:
Inne materiały: