Historia tradycji operowej w Polsce

Zanim o dowiemy się czegoś więcej o operach Moniuszki, cofnijmy się do czasu. Tradycja wystawiania opery na terenach polskich sięga czasów panowania Zygmunta III Wazy (1566‑1632) . Monarcha nie fascynował się sztuką, jednak jego syn, Władysław IV Waza (1598‑1648) był prawdziwym miłośnikiem i mecenasem. Prawdopodobnie z inicjatywy królewicza wystawiono w 1628 roku pierwszą operęoperaoperę w Polsce, a była to Galatea Sante Orlandiego i Gabriela Chiabrery`ego. W tym samym czasie zadebiutowała La liberazione di Ruggiero dall’isola d’Alcina, opera napisana przez kobietę – Franceskę Caccini (1587‑1640), co w XVII wieku było niespotykane. Dzieło zyskało tak duży rozgłos, że szlachta zleciła jej przetłumaczenie na język polski. Kiedy Władysław IV Waza został królem Polski, udostępnił część sali Zamku Królewskiego, dzięki czemu powstała tam opera warszawska – jedna z pierwszych działających stacjonarnie scen operowych w Europie.

Wysłuchajmy  dla porównania wspomnianego dzieła z 1625 roku, kobiety‑kompozytorki Francesci Caccini, La liberazione di Ruggiero dall’isola d’Alcina, Cosě perfida Alcina, klikając w punkt. Zwróć uwagę na ilustrację i występujące tam instrumenty.

Spójrz poniżej,  jak bardzo zmieniła się od opisywanych czasów, reprezentacyjna sala  Teatru Wielkiego w Warszawie, która aktualnie przyjęła imię Stanisława Moniuszki. Klikając na numer sprawdź jej parametry artystyczne.

Wiek XVII to czas na kompozycję również dzieł komicznych, które nie były przeznaczone na wielkie sceny operowe, lecz jako dedykacje dla wąskiego grona odbiorców, w geście uznania dla czyjejś pracy lub jubileuszu. Takim przykładem jest jednoaktowa Heca, albo polowanie na zająca, najstarsza znana opera w języku polskim, od nieznanego autora prawdopodobnie dla łowczego, datowana na przełom XVII i XVIII wieku.

Dorobek muzyczny Stanisława Moniuszki

W dorobku twórczym Stanisława Moniuszki na plan pierwszy zdecydowanie wysuwają się gatunki wokalno‑instrumentalne- zwłaszcza pieśni zawarte w tak bardzo popularnym w jego czasach Śpiewnikach domowych. Sam kompozytor za trzon swojej działalności uznawał przede wszystkim operę. I rzeczywiście, jego zasługi na tym polu są wręcz nie do przecenienia. Nazwisko kompozytora szybko stało się symbolem opery polskiej, a on sam został nazwany przez potomnych Ojcem Opery Narodowej.

Narodowy charakter oper Stanisława Moniuszki

Mimo, że opery w języku polskim powstawały już wcześniej, to właśnie Moniuszko stał się jej polskim symbolem. Jego talent kompozytorski ujawnił się w melodyjności pieśni i arii, które są powszechnie znane, często jednak bez świadomości, kto jest ich twórcą.

W XIX w. polskie tańce ludowe były obecne nie tylko w środowisku wiejskim, ale również szlacheckim. Moniuszko - jako przedstawiciel polskiego romantyzmu- wywodził się z rodziny szlacheckiej herbu Krzywda (przedstawionym poniżej). Jako szlachcic był świadomy ogromnej popularności tych tańców we wszystkich kręgach społecznych i z tego względu w operach często używał ich rytmów. Do tego w treściach oper zawarł wątki historyczne, kulturowe, tęsknotę za Polską sarmacką, etos patrioty i inne elementy, które świadczą o narodowym charakterze jego twórczości. W ten sposób kompozytor w czasie zaborów manifestował wartości związane z utraconym krajem, a Polacy mogli doświadczać polskości w słuchanych i oglądanych dziełach.

RsbxwS8peDKB3

Ilustracja przedstawia herb Krzywda (herb szlachecki). W polu błękitnym podkowa srebrna, ocelami w dół zwrócona. W środku niej krzyż kawalerski złoty. Na niej umieszczony krzyż kawalerski złoty bez prawego ramienia. W klejnocie nad hełmem w koronie - trzy pióra strusie.

Spośród kilku oper, które skomponował, dwie stanowią tzw. „żelazny repertuar” i mimo upływu czasu z powodzeniem są wystawiane na scenie i cieszą się popularnością wśród publiczności. Te dwie opery to Halka i Straszny dwór. Pozostałe opery Moniuszki to Flis, Hrabina, Verbum nobile, Paria oraz dzieła nieukończone - Trea, Sen Wieszcza, Rokiczana.

Opera Halka

Najsłynniejsza opera Halka napisana w latach 1848‑1858 do libretta Włodzimierza Wolskiego, jest jedną z najsłynniejszych oper Stanisława Moniuszki; uzyskała miano opery narodowej. Premiera jej odbyła się w wileńskiej rezydencji Müllerów w 1848 roku, lecz dopiero czteroaktowa wersja opery, wystawiona w warszawskim Teatrze Narodowym w 1858 roku przyniosła największy rozgłos i sławę. W tej sytuacji, za namową kompozytora, Włodzimierz Wolski poszerzył libretto z 2 do 4 aktów, a Moniuszko dokomponował kilka nowych arii m.in: słynną arię Halki Gdybym rannym słonkiem i dumkę Jontka Szumią jodły na gór szczycie, słynnego Mazura z I aktu oraz wprowadził na stałe Tańce góralskie . Do najbardziej znanych części zalicza się prócz wyżej wymienionych również chór Ojcze z niebios, Boże Panie, który w zmodyfikowanej wersji dołączył do kanonu pieśni kościoła katolickiego.

Poniżej strona tytułowa wyciągu fortepianowego 4 aktowej opery Halka. W poszczególnych punktach muzyczne niespodzianki. Każda warta otwarcia i zapamiętania.

Halka to opera, w której ukazane są tragiczne losy ludzi pochodzących z dwóch warstw społecznych. Inspiracją do Halki były wydarzenia z 1846 roku, związane z buntem polskich chłopów. Jako opera dwuaktowa powstała w Wilnie, dwa kolejne zaś akty Moniuszko dopisał w Warszawie. Wersja czteroaktowa odniosła wówczas ogromny sukces.

Po kliknięciu w punkt zaznaczony na poniższym plakacie wysłuchasz arii Jontka Szumią jodły na gór szczycie w wersji głosu tenorowego z towarzyszeniem fortepianu. Zapamiętaj barwę i rodzaj tego głosu.

Straszny dwór

W 1863 roku w Warszawie wybuchło powstanie styczniowe. Moniuszko zmuszony był zawiesić swoją twórczość – w tym okresie dla warszawskiej publiczności ważniejsze niż pobyt w operze było odzyskanie wolności. Klęska powstania była jednym z powodów napisania przez kompozytora Strasznego Dworu, opery polskiej, uważanej za najlepsze dzieło kompozytora. Patriotyczny charakter kompozycji potęgował odczucia związane z odbiorem premiery, która odbyła się rok po upadku powstania w Warszawie. Twórcą librettalibrettolibretta był Jan Chęciński, profesor warszawskiej Szkoły Dramatycznej, aktor i reżyser, z którym Moniuszko często współpracował.

Premiera opery odbyła się w Teatrze Wielkim w Warszawie 28 września w 1865 r. Dzieło zachwyciło i oczarowało Polaków, stało się przyczynkiem do manifestowania uczuć patriotycznych, idealnie odpowiadało na potrzeby polskiego społeczeństwa. Niestety, bardzo szybko zareagowały na to władze carskie, uznały treści narodowe za zbyt niebezpieczne i po trzecim przedstawieniu operę zdjęto z afiszy. Mimo ogromnego sukcesu Moniuszko nie doczekał się za życia wznowienia przedstawień. Dopiero w 1901 roku odbyła się premiera opery we Lwowie, w 1946 roku w Poznaniu, Bytomiu i Wrocławiu, w 1947 w Krakowie.

Co przyciąga nas do Strasznego dworu?

Akcja opery rozgrywa się w drugiej połowie XVII wieku, w tradycyjnym polskim dworze szlacheckim. Przedstawia staropolskie obyczaje i życie w dawnej, silnej i wolnej Polsce.

Bracia, Stefan i Zbigniew, wracają do domu po wyprawie wojennej. Składają przysięgę, że nigdy się nie ożenią, ponieważ muszą być zawsze gotowi do obrony ojczyzny. Dzieje się jednak inaczej, bracia poznają dwie siostry szlachcianki, w których się z wzajemnością zakochują. Mimo wielu perypetii i utrudnień ze strony różnych osób, historia miłości kończy się szczęśliwie - Stefana żeni się z Hanną, a Zbigniew z Jadwigą.

Najedź na ukryty punkt fotografii  wraz z zawartą w nim basową ariąariaarią Skołuby z III aktu opery Straszny dwór zatytułowaną Ten zegar stary. Tytułowy Skołuba w arii opowiada budzące grozę historie o piekielnych kurantach wygrywanych przez zepsuty zegar oraz o obrazach przedstawiających prababki Miecznika, które wychodzą z ram i kłócą się. Wszystko to ma dziać się wówczas, kiedy przebywają tam obcy goście.

Przeczytaj, jakie odczucia towarzyszyły odbiorcom opery zawarte we fragmencie recenzji z Gazety Muzycznej i Teatralnej z dnia 13 października 1865 roku.

Straszny dwór emanuje polskością: pięknymi strojami szlachty polskiej, atmosferą polskości w dworze szlacheckim, muzyką, w której Moniuszko przekazuje melodie i charakterystyczne rytmy polskich tańców narodowych – polonezapolonezpoloneza, mazuramazurmazura, krakowiakakrakowiakkrakowiaka.

Duch polskości obecny jest także w scenach zbiorowych, m.in. w finałowym mazurze. Zanim posłuchasz mazura, przeczytaj fragment tekstu, który śpiewają artyści. Oddaje on charakter tego tańca narodowego oraz jego ludowe pochodzenie, zwraca też uwagę na rolę muzyki w życiu ludzi.

Straszny dwór, nie tylko zachwycają melodyjnością i emocjonalnym bogactwem, ale też ukazują ducha polskiej tradycji i obyczajowości. Moniuszko, czerpiąc inspirację z rodzimego folkloru, stworzył operę, która przemawia zarówno do serc, jak i do dumy narodowej. Odkrywając jego muzykę, zanurzamy się w świecie pełnym pasji, dramatyzmu i niezapomnianych melodii, które do dziś poruszają kolejne pokolenia słuchaczy.

Spis treści partytury Strasznego dworu zamieszczony na jednej z pierwszych stron ma ukryte punkty z ważnymi informacjami, z którymi koniecznie należy się zapoznać i zapamiętać.

Za sprawą oper, którego twórcą jest Stanisław Moniuszko Polska jest posiadaczem prawdziwego skarbu polskiej kultury, łączącej piękno muzyki z narodową tożsamością.

Stanisław Moniuszko, Opracował Jan Prosnak, Polskie Wydawnictwo Muzyczne, Kraków 1968

Encyklopedia Muzyczna PWM, Polskie Wydawnictwo Muzyczne, Kraków 2012

operomania.hg.pl

moniuszko200.pl/pl

Polecane tematy na zpe.gov.pl to: 

Inne materiały: