Biografia Witolda Lutosławskiego w kadrze filmowym.

R1HMNvnnvz6jx1

Ilustracja przedstawia: Witold Lutosławski podczas dyrygowania w 1991 roku. Fotografia przedstawia starszego mężczyznę dyrygującego orkiestrą. Ubranego w czarną martynarkę, białą koszulę i bialą muchę.

Dorobek kompozytorski Witolda Lutosławskiego.

Styl muzyczny Lutosławskiego na przestrzeni lat ulegał istotnym przemianom. Warto wskazać, iż jego kariera rozpoczęła się jeszcze przed II Wojną Światową a zakończyła dopiero w latach dziewięćdziesiątych- a to zdecydowanie determinuje jego muzykę

Wczesna twórczość kompozytora zawiera liczne odwołania do folkloryzmuFolkloryzmfolkloryzmu oraz neoklasycyzmu, co nie jest niczym dziwnym w stosunku do pozostałych twórców tego okresu.  Za swój debiut artysta uznawał Wariacje symfoniczne z 1938 roku (chociaż już w 1932 wykonywany był jego Taniec chimery). Najważniejszymi utworami z tego okresu są Melodie ludowe i Bukoliki na fortepian, a także Mała suita na orkiestrę, która została oparta na tańcach ludowych oraz pieśniach. 

I Symfonia, która miała swoją premierę w 1948 roku, została wycofana z repertuaru po wprowadzeniu socrealizmu z uwagi na formalistyczność. Socrealistyczna doktryna piętnowała utwory niespełniające jej wymogów, natomiast ich twórców skazywała na artystyczny niebyt. Podczas wojny kompozytor wraz z Andrzejem Panufnikiem wykonywał w kawiarniach Wariacje na temat Paganiniego, czym zyskał sobie ogromną popularność.

Najczęściej wykonywanym utworem Lutosławskiego jest Koncert na orkiestrę, którego premiera odbyła się w 1954 roku. Było to ostatnie dzieło, które powstało w czasie neoklasycznegoneoklasycyzmneoklasycznego okresu jego twórczości. Kompozytor zadedykował ten utwór Witoldowi Rowickiemu, kierownikowi artystycznemu Filharmonii Warszawskiej (obecnie Filharmonii Narodowej), z którego inicjatywy powstała. Utwór ten ma cykliczną, trzyczęściową budowę. Nawiązania do poprzednich epok są widoczne w pewnych fragmentach utworu, a także w nazewnictwie części - passacagliaPassacagliapassacaglia czy toccataToccatatoccata. Widoczne są także wpływy polskiej muzyki ludowej, szczególnie w początkowej Intradzie. Bardziej nowoczesne podejście do komponowania ujawnia się w solistycznym taktowaniu instrumentów. Sam Lutosławski wzbraniał się przed określaniem go jako neoklasyka. O wiele bardziej przypadło mu do gustu nazywanie go klasykiem współczesności, gdyż uważał, że muzyka zawsze powinna sięgać po rzeczy nowe.

Kolejny okres w twórczości Lutosławskiego rozpoczął się od kształtowania nowoczesnego, własnego stylu. Po raz pierwszy zastosował oparty na dwunastotonowych akordach system harmoniczny w Pięciu pieśniach do słów K. Iłłakowiczówny ( 1892‑1983 poetka, tłumaczka, osobista sekretarz Józefa Piłsudskiego). Chociaż w tamtym czasie w Polsce bardzo popularna była dodekafoniadodekafoniadodekafonia, to kompozytor w inny sposób budował własną technikę dwunastotonową. Przykładem jest Muzyka żałobna na orkiestrę smyczkową, którą twórca poświecił pamięci Béli Bartóka.

R1LlYrCCOlr3V1

Fotografia przedstawia Béla Bartók to z dedykacją dla niego Lutosławski skomponował „Muzykę żałobną”. Béla Bartók siedzi przy fortepianie, prawą rękę ustawioną ma na klawiszach. Patrzy przez prawe ramię. Ubrany jest w białą koszulę i czarny garnitur.

Polski dyrygent Jan Krenz zwrócił się do Witolda Lutosławskiego z propozycją skomponowania utworu upamiętniającego dziesiątą rocznicę śmierci wspomnianego- węgierskiego kompozytora i pianisty Béli Bartóka. Kompozycja powstała dopiero po czterech latach-  na orkiestrę smyczkową, z dedykacją à la mémoire de Béla Bartók i zatytułowana Muzyka żałobna. Jej premiera odbyła się 25 marca 1958 roku w Katowicach, w wykonaniu Wielkiej Orkiestry Symfonicznej Polskiego Radia pod dyrekcją Jana Krenza. 

Jak wspomniano, Muzyka żałobna to utwór szczególnie ważny w twórczości Witolda Lutosławskiego- nie tylko dlatego, że rozpoczął odrębny, indywidualny język muzyczny kompozytora, ale również przyniósł mu międzynarodową sławę. W 1959 r. kompozycja uzyskała najwyższą lokatę podczas Międzynarodowej Trybuny Kompozytorów w Paryżu organizowanej przez Radę Muzyczną przy UNESCO. Co więcej- Lutosławski otrzymał także Nagrodę Związku Kompozytorów Polskich.

Kompozycja zawiera cztery części- cz. I Prolog, cz. II Metamorfozy, cz. III Apogeum, cz. IV Epilog. Pomimo tego, utwór wykonuje się bez przerw, co potęguje dramatyczny wydźwięk formy stworzonej przez Lutosławskiego. 

RGZAGNNT4K7LB1

Fotografia przedstawia rękopis nut „Muzyka żałobna”.

Muzykolog Charles Bodman Rae zauważa podobieństwo formy do Bartókowskiej:

Analiza muzyczna Muzyki żałobnej - Witolda Lutosławskiego.

Muzyka żałobna cz. I. Prolog.

R1QOH12HC9K8Q1

Ilustracja przedstawia nuty Witolda Lutosławskiego „Muzyka żałobna” – część pierwsza Prolog.

Prolog - zbudowany jest w oparciu o materiał dwunastodźwiękowej serii i jej transponowanej o tryton inwersjiInwersjainwersji. W związku z tym można uznać za prawidłowe określenie zastosowanego materiału jako 24‑dźwiękowego. Należy jednak pamiętać, że posługiwanie się takim ukształtowaniem seriiseriaserii (wraz z jej inwersją) nie oznacza, że kompozytor stosuje technikę serialną. W technice dodekafonicznejdodekafoniatechnice dodekafonicznej podstawowym założeniem jest bowiem brak hierarchizacji dźwięków, a tej zasady- w ramach rozwoju poszczególnych części całej kompozycji- Lutosławski nie dochowuje.

Linia melodyczna oparta jest o charakterystyczne następstwo interwałów – sekundy małej i trytonutrytontrytonu.tryton. Na obrazku powyżej znajduje się omówiona seria dwunastotonowa wraz z inwersją.

Część I. Prolog - ma formę kanonów, których liczba głosów wzrasta wraz ze wzrostem napięcia w muzyce (maksymalnie do ośmiu głosów). Kanony te są oparte na schemacie izorytmicznymizorytmiaizorytmicznym złożonym z siedemnastu wartości rytmicznych. Samo zastosowanie formy kanonów przywodzi na myśl odwołanie się do innych utworów pisanych ku pamięci nieżyjących. O idei tej części Witold Lutosławski mówił następująco:

Muzyka żałobna cz. II. Metamorfozy.

RG7E11BN21CBP

Zapis nutowy krótkiego fragmentu Muzyki żałobnej Witolda Lutosławskiego od taktu 59‑69.

RWxJ9a63yDQZe1

Fotografia przedstawia Witolda Lutosławskiego. Mężczyzna siedzi na kanapie przy stoliku, jest skupiony na wykonywanym zadaniu - zapisuje utwór. Ubrany jest w czarny golf i szarą marynarkę.

Część II. Metamorfozy- charakteryzuje się odmiennym traktowaniem materiału dźwiękowego części pierwszej. Można więc powiedzieć, że- korespondując z tytułem- ulega metamorfozom. A dokładniej – dwunastu metamorfozom. Wynika to z faktu, że każde przeobrażenie rozpoczyna się o interwał kwinty czystej niżej od poprzedzającego pokazu, poczynając od oryginalnej postaci dźwiękowej. Kompozytor tym samym ściśle nawiązuje do reguł panujących w kole kwintowymkoło kwintowekole kwintowym. Dodatkowo – tkanka dźwiękowa kolejnych metamorfoz gęstnieje na skutek wplatania dźwięków obcych, co prowadzi do punktu kulminacyjnego w trzeciej części. Intensyfikacji brzmienia towarzyszy rozdrabnianie wartości rytmicznych, wywołujące coraz większy dramatyzm. Dzięki temu dążenie do wspomnianego punktu kulminacyjnego nie jest zaskakujące.

Kolejną cechą charakterystyczną tej części, którą zauważa Charles Bodman Rae, jest – jak mawiał Witold Lutosławski- harmoniczne continuoHarmoniczne continuoharmoniczne continuo, czyli materiał dźwiękowy tworzący harmoniczne tło dla kolejnych form przeobrażeń. Należy również wyróżnić melodię w formie kontrapunktu, która wyprzedza pojawienie się każdej kolejnej metamorfozy serii oryginalnej. Za przykład takiej melodii może posłużyć rozpoczynająca drugą część partia kontrabasów.

Muzyka żałobna cz. III. Apogeum.

R12HQAKX2MVA1

Zapis nutowy w formie partytury Muzyka żałobna cz. III- Apogeum Witolda Lutosławskiego.

Tak ją interpretuje Barbara Smoleńska‑Zielińska, cytując dalej, że:

Część III. Apogeum - najkrótsza część Muzyki żałobnej Witolda Lutosławskiego. Po energetycznych metamorfozach, drobnych wartościach rytmicznych, które prowadzą wprost do punktu kulminacyjnego, następuje zagęszczenie harmonii. Część ta składa się z 32 akordów. Są to między innymi akordy septymowe, nonowe, a także, co istotne, półtonowe klasteryklasterklastery i czterodźwięki zmniejszone        ( wszystkie te określenia dotyczą budowy interwałów i akordów). Owe akordy zmniejszone następują po sobie w oparciu o zasadę progresjiprogresjaprogresji, co prowadzi do unisonounisonounisono na dźwięku a (jest to zarazem pierwsza nuta ostatniej części). Wraz z dążeniem do unisona ma miejsce – w przeciwieństwie do zabiegu potęgującego energetykę narracji muzycznej w części drugiej – rozciąganie wartości rytmicznych.

Muzyka żałobna cz. IV. Epilog

R1RKQT1MC8SFF

R1U58PPGQNR9A1

Fotografia przedstawia rękopisy Witolda Lutosławskiego.

Ostatnia część kompozycji Lutosławskiego to Epilog. Kompozytor bezpośrednio nawiązuje tu do Prologu poprzez zastosowanie tej samej formy, tj. kanonów opartych na identycznym materiale melodycznym. Różnicą jest kierunek rozwijania melodii- mamy tu bowiem do czynienia z ruchem wstecznymRuch wstecznyruchem wstecznym. Warto zauważyć, że pierwszy pokaz materiału następuje w dynamice fortissimo, a wygaszaniu przebiegu muzycznego towarzyszy- przeciwnie niż w Prologu- zmniejszanie liczby głosów. W efekcie takiego ukształtowania faktury- w ostatnich taktach swoją partię realizuje wiolonczela. Tym samym kompozytor powraca do punktu wyjścia.

Głos kompozytora: refleksje Lutosławskiego.

Rwo2Z6DqdlfWA1

Fotografia przedstawia Witolda Lutosławskiego podczas próby z orkiestrą. Mężczyzna stoi, w prawej ręce trzyma batutę, natomiast lewą rękę unosi ku górze. Jest skupiony na wykonywanym zadaniu. Ubrany jest na czarno.

Witold Lutosławski, jako dyrygent, koncentrował się głównie na wykonywaniu własnych dzieł. Starannie dobierał miejsca koncertów i rezygnował z wielu propozycji, dbając o prestiż swoich wystąpień - rocznie pojawiał się na estradzie zaledwie kilkanaście razy.

O Muzyce żałobnej Witold Lutosławski mówił w taki sposób:

Muzyka żałobna na smyczki Witolda Lutosławskiego stanowi kompozycję przełomową w jego dorobku. Sam kompozytor był tego świadomy i niejednokrotnie podkreślał jej znaczenie. Utwór składa się z czterech części, tworzących precyzyjną konstrukcję, w której można dostrzec rodzaj łuku ekspresyjnego z punktem kulminacyjnym w około dwóch trzecich czasu trwania. Jest to zbieżne z ideą Bartóka, który w swoich kompozycjach wykorzystywał proporcję złotego podziału jako element formotwórczy. Lutosławski zaznacza jednak, że jakiekolwiek podobieństwa do muzyki Bartóka nie wynikały ze świadomego zamierzenia. Kompozycja stanowi mistrzowską konstrukcję, która nie tylko zachwyca, ale i inspiruje.

Najważniejszą techniką wykorzystywaną przez Lutosławskiego w tym okresie jest jednak aleatoryzmAleatoryzmaleatoryzm kontrolowany. Dziś technika ta jest wykorzystywana przez innych kompozytorów. Po raz pierwszy pojawiła się w przeznaczonych na orkiestrę Grach weneckich. Dzieło miało premierę w 1961 roku w Wenecji (stąd jego nazwa). Gry odnosiły się do reguł rytmicznych, które były zmieniane w trakcie trwania utworu. W obrębie formy utworu pojawiły się odcinki, w których nie obowiązywał wspólny podział rytmiczny. Wysokość nut jest ściśle określona, jednak rytm i tempo się różnią. Długość takich segmentów zależała od dyrygenta, który pokazywał ich początek oraz koniec. Zakończenie takiego fragmentu następowało natychmiast, niezależnie od tego, w jakim miejscu znajdowali się poszczególni muzycy. Inne utwory, w których można odnaleźć technikę aleatoryzmu kontrolowanegoaleatoryzm kontrolowanyaleatoryzmu kontrolowanego, to Księga na orkiestrę, Kwartet smyczkowy oraz Trzy poematy Henri Michaux. Ostatnie z wymienionych utworów wymagał obecności dwóch dyrygentów, gdyż w jego wykonaniu uczestniczyła zarówno orkiestra jak i chór. W jego utworach pojawił się charakterystyczny model formy dwuczęściowej - pierwsza faza o charakterze wstępu, przygotowania, ma na celu wytworzyć swoiste napięcie i oczekiwanie. Druga faza prowadzi do kulminacji. Przykładem na to może być wspomniany Kwartet smyczkowy lub II Symfonia.

W latach osiemdziesiątych Lutosławski stworzył tzw. formę łańcuchowąforma łańcuchowaformę łańcuchową, opartą na takim modelu przebiegu dźwięków, gdzie poszczególne jego ogniwa rozpoczynają się i kończą niezależnie od siebie. Rezultatem tych doświadczeń jest cykl trzech utworów: Łańcuch I (1983), przeznaczony na orkiestrę kameralną; Łańcuch II (1985) na skrzypce i orkiestrę oraz Łańcuch III na orkiestrę (1986). Przykład jednego z zapisów łańcuchowej budowy możesz przeanalizować poniżej.

R1RDQNSAJVLDA

Wśród utworów kompozytora warto wyróżnić koncert wiolonczelowy oraz fortepianowy, III Symfonię oraz liczne pieśni dziecięce np. O Panu Tralalińskim do słów Juliana Tuwima. Ukoronowaniem twórczości Lutosławskiego była IV Symfonia, ostatnie dzieło, które powstało w 1992 roku.

R14PVLNXJJCZJ

Podsumowanie

RkvSAA1z2KjjM1

Ilustracja przedstawia: Popiersie Witolda Lutosławskiego w Kielcach. Rzeźba ustawiona jest na wysokim granitowym cokole, na którym wyryty jest napis: „WITOLD LUTOSŁAWSKI KOMPOZYTOR”.

Chociaż Witold Lutosławski był jednym z najwybitniejszych klasyków muzyki XX wieku, to jego znaczenie dla polskiej muzyki współczesnej wykracza poza jego dzieła. Jego zasługi są nie tylko związane z wprowadzeniem techniki aleatoryzmu kontrolowanego. Już po II Wojnie Światowej zaangażował się w działalność odbudowy i tworzenia polskiej kultury muzycznej. Działał w Związku Kompozytorów Polskich, wraz z którym tworzył festiwal Warszawska Jesień. Jest jedyną osobą, która w komisji repertuarowej zasiadała przez trzydzieści siedem lat bez przerw, a w latach 60. był jej pierwszym przewodniczącym. Co ciekawe, w 1973 roku podczas festiwalu uhonorowano go wieczorem autorskim. Był też członkiem Międzynarodowej Rady Muzycznej UNESCOMiędzynarodowa Rada Muzyczna UNESCOMiędzynarodowej Rady Muzycznej UNESCO.Międzynarodowa Rada Muzyczna UNESCO. To dzięki niemu zwrócono uwagę na problem nadużywania muzyki w miejscach publicznych, co jego zdaniem naruszało prawo człowieka do ciszy oraz spokoju. Z tego względu w 1969 roku przyjęto ustawę, która potępiała takie postępowanie.

Za swoją działalność Lutosławski otrzymał liczne odznaczenia, nagrody oraz tytuły. W 1994 roku nadano mu najwyższe polskie odznaczenie: Order Orła BiałegoOrder Orła BiałegoOrder Orła Białego.Order Orła Białego. Wiele uniwersytetów przyznało kompozytorowi tytuł doktora honoris causa. Ponadto kompozytor patronuje licznym ulicom, szkołą muzycznym oraz Filharmonii Wrocławskiej. Sejm Rzeczypospolitej Polskiej ogłosił rok 2013 rokiem Witolda Lutosławskiego.

Od 1990 roku w Warszawie odbywa się Międzynarodowy Konkurs Kompozytorski im. Witolda Lutosławskiego. Kompozytor jest też patronem Ogólnopolskiego Konkursu Młodych Dyrygentów w Białymstoku (od 1994) oraz Międzynarodowego Konkursu Wiolonczelowego w Warszawie (od 1999).

red. A. Chodkowski. Encyklopedii muzyki, , PWN, Warszawa 1995.

Andrzej Chłopecki , Przewodnik po muzyce Witolda Lutosławskiego, Warszawa 2012.

Maryla Renat. Łańcuch II Witolda Lutosławskiego Instrumentacja – technika koncertująca -dramaturgia. Akademia im. Jana Długosza w Częstochowie

BohdanPociej , Lutosławski a wartość muzyki, Kraków 1976.

Rae Charles Bodman, Muzyka Lutosławskiego, Warszawa 1996.

Witold Lutosławski, Kompozytor a odbiorca. Ruch Muzyczny. 1964, nr 4.

https://encyklopedia.pwn.pl

https://sjp.pl