Wpływ reformacji na przemiany w muzyce europejskiej XVI wieku

Wiek XVI określany bywa złotym wiekiem kultury polskiej. Na tle szarganej wojnami religijnymi Europy Zachodniej wielonarodowa Rzeczpospolita Obojga Narodów była oazą spokoju i tolerancji. Sprzyjało to rozwojowi gospodarki. Z kolei wzrost zamożności państwa i jego mieszkańców przyczyniał się do rozwoju nauki i sztuki.

Znaczący wpływ na sztukę, w tym muzykę XVI w., miała reformacja, która szybko rozprzestrzeniła się w Europie, docierając także do rządzonej przez Jagiellonów Rzeczypospolitej. Wprowadzenie języków narodowych do liturgii oraz uproszczenie warstwy muzycznej wykonywanych śpiewów miały umożliwić członkom nowych Kościołów czynny udział w nabożeństwach.

Nowe trendy zauważali także kompozytorzy katoliccy. Komponując utwory religijne do tekstów w językach narodowych starali się dostarczyć wartościowy repertuar, który wprawdzie nie miał miejsca w liturgii Kościoła katolickiego sprawowanej po łacinie, aczkolwiek stanowił znakomity materiał do muzykowania domowego. Takiego zadania podjął się w II poł. XVI w. Mikołaj Gomółka – niezwykle zasłużona postać dla kultury polskiej.

Mikołaj Gomółka – zarys biografii

Mikołaj Gomółka przyszedł na świat około 1535 r. w nadwiślańskim mieście – Sandomierzu, w rodzinie mieszczańskiej.
W roku 1545 został zaangażowany jako chłopiec‑śpiewak na dworze królewskim ostatniego z Jagiellonów – Zygmunta Augusta. Pobyt w Krakowie dawał możliwość rozwoju talentów młodego Mikołaja. Jednakże w przeciwieństwie do wielu mistrzów frankoflamandzkich kształcił się on głównie w zakresie gry na instrumentach. W 1548 r. został uczniem nadwornego fistulatoraFistulatorfistulatora Jana Klausa, a następnie instrumentalistą kapeli królewskiej. Muzyka instrumentalna zyskiwała w tym czasie znaczącą pozycję, co było także skutkiem przemian zachodzących w sztuce wytwarzania instrumentów.

Działalność na dworze królewskim stwarzała okazję do licznych podróży, m. in. do Piotrkowa, Gdańska, Wilna, ale także do zapoznania się z wybitnymi ówczesnymi kompozytorami i ich dziełami, m. in. z Wacławem z Szamotuł i Marcinem Leopolitą. W 1563 r. Gomółka opuścił kapelę królewską. Brak informacji o jego miejscu pobytu i działalności w kolejnych trzech latach.

• Dziedziniec Zamku Królewskiego na Wawelu

Dziedziniec Zamku Królewskiego na Wawelu10

Dom Mikołaja Gomółki w Sandomierzu znajduje się przy Rynku 14 i według przekazów należała do rodziny Gomółków; Mikołaj urodził się i wychował w tym domu (jego rodzice – Tomasz i Katarzyna – byli mieszczanami). W 1976 roku elewacja budynku została odnowiona, a na ścianie wschodniej umieszczono pamiątkową tablicę poświęconą kompozytorowi, aby upamiętnić jego związek z tym miejscem. Obecnie kamienica jest uznawana za jedno z ważnych miejsc pamięci kulturowej w Sandomierzu – jest oznaczana na historycznych trasach miasta i zyskała symboliczny status dzięki swojej renesansowej historii.

R1B5V62yy6MtR1

Fotografia przedstawia dom Mikołaja Gomółki w Sandomierzu. Dom Mikołaja Gomółki stoi w narożniku sandomierskiego Rynku, przy zbiegu ulic Długosza i Sokolnickiego. Kamienica jest zbudowana na gotyckich fundamentach a w okresie późniejszym kilkakrotnie przebudowywana. Właścicielem kamienicy była rodzina Mikołaja Gomółki- znanego polskiego kompozytora i instrumentalisty. Na ścianie kamienicy od strony ulicy Sokolnickiego, wmurowano płytę upamiętniającą postać kompozytora. Dom jest w jasnych kolorach z czerwonym dachem. Posiada sporo okien. Przed domem rośnie drzewo - już bez liści. Niebo jest błękitne.

ROiNeGKOazalY1

Fotografia przedstwia tablicę na domu Mikołaja Gomółki w Sandomierzu. Na ścianie kamienicy od strony ulicy Sokolnickiego, wmurowano płytę upamiętniającą postać kompozytora. Tablica jest szara z wyrytymi na niej literami. Dookoła widać ozdobnik w postaci kluczów wiolinowych.

Dziedziniec Zamku Królewskiego na Wawelu to reprezentacyjna część rezydencji królewskiej, otoczona z trzech stron renesansowymi krużgankami. Został przebudowany na początku XVI wieku, głównie za panowania Zygmunta I Starego, według wzorów włoskich. Dziedziniec wyróżnia się harmonijnymi, arkadowymi galeriami o trzech kondygnacjach, które zachwycają lekkością konstrukcji i elegancją formy. Jest to jedno z najpiękniejszych dzieł architektury renesansowej w Polsce. Dziedziniec pełnił funkcję ceremonialną — odbywały się tu ważne uroczystości dworskie, audiencje i wydarzenia związane z życiem dworu królewskiego. Dziś jest dostępny dla turystów i stanowi popularne miejsce wydarzeń kulturalnych.

RDePtAlHgW16I1

Fotografia przedstawia dziedziniec Zamku Królewskiego na Wawelu w Krakowie. Królewski pałac na Wawelu jest jednym z najważniejszych i najbardziej okazałych zabytków architektury renesansowej w Europie Środkowej. Powiązany z zamkiem dziedziniec jest najbardziej charakterystyczną częścią monarszej siedziby. Istniejąca budowla powstawała wieloetapowo w wyniku rozbudowy i przekształcania średniowiecznej rezydencji. Na fotografii widoczny jest jasny budynek z dużą ilością kolumn. Tarasy odgrodzone są półokrągłymi oknami. Dach pokryty jest czerwona dachówką. Na dziedzińcu widać spacerujących turystów. Dzień jest słoneczny.

W 1566 r. wrócił do rodzinnego Sandomierza. Następną dekadę jego życia wypełnia zupełnie odmienna aktywność – pełni funkcje ławnika oraz zastępcy wójta. Między 1567 a 1570 r. bierze ślub z Jadwigą – córką tarnowskiego rajcy miejskiego. Rodzinne miasto opuszcza w 1578 r. Dalsze losy kompozytora opierają się na wielu przypuszczeniach. Znamienną datą w jego biografii jest rok 1580, kiedy to w krakowskiej Oficynie Łazarzowej wydane zostaje jedyne znane dziś dzieło Mikołaja Gomółki – Melodie na Psałterz Polski, dedykowane biskupowi krakowskiemu Piotrowi Myszkowskiemu, na którego dworze przebywał przez kilka lat jako muzyk. Tym zbiorem wpisał się w popularną w renesansie praktykę opracowywania wielogłosowego tekstów psalmów. Ostatnim znanym mecenasem Gomółki był kanclerz wielki koronny Jan Zamojski, na dworze którego przebywał jeszcze 30 kwietnia 1591 r. – jest to ostatnia znana data z jego biografii. Zmarł prawdopodobnie w Jazłowcu na Kresach Wschodnich w 1609 r., o czym świadczy epitafium na nagrobku znajdującym się w zniszczonym kościele pw. Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny w tejże miejscowości.

Choć nie zachowały się pewne i szczegółowe źródła potwierdzające to miejsce pochówku, tradycja lokalna oraz badania historyków wskazują, że to właśnie tam mógł spocząć wybitny kompozytor renesansowy. Nagrobek ten miałby stanowić świadectwo związków Gomółki z dworem i ziemiami południowo‑wschodniej Rzeczypospolitej oraz przypominać o jego roli jako twórcy muzyki religijnej i dworskiej.

Rsf1SH5HAfDzH1

Fotografia przedstawia prawdopodobnie pomnik nagrobny Mikołaja Gomółki. Zdjęcie czarno-białe zrobione jest nocą. Przedstawia płytę nagrobną zakończoną szpiczaście, z przodu widoczny krzyż i postać na krzyżu.

Okoliczności powstania Melodii na Psałterz Polski

W 1579 roku w Oficynie Łazarzowej w Krakowie ukazał się drukiem „Psałterz Dawidów”, będący poetyckim przekładem Księgi Psalmów autorstwa Jana Kochanowskiego. Było to pierwsze tak obszerne i artystyczne opracowanie psalmów w języku polskim, łączące walory literackie i religijne. Dzieło to szybko zyskało popularność i stało się ważnym elementem polskiej kultury renesansowej, służąc zarówno celom liturgicznym, jak i prywatnej pobożności.

R1RMunwGYPl9n1

Ilustracja przedstawia stronę tytułową „Psałterza Dawidowego”. Strona posiada ozdobny brzeg i litery. Jest czarno-biała.

Mistrz z Czarnolasu nie dążył do wiernego tłumaczenia całego tekstu oryginału, lecz dokonał parafrazy starotestamentowych tekstów, co było popularną praktyką w XVI‑wiecznej Europie. Zadanie to rozpoczął realizować ok. 1571, a ukończył w 1578 r. W swej pracy zapewne korzystał z Wulgaty i Septuaginty oraz z ówczesnych przekładów i parafraz. Dzieło swe dedykował biskupowi krakowskiemu Piotrowi Myszkowskiemu, który był jego mecenasem. Kochanowski nie wdawał się w spory dogmatyczne między katolikami a protestantami, chciał by jego Psałterz… miał charakter uniwersalny.

Pomnikowe dzieło Gomółki – Melodie na Psałterz Polski zawiera 150 krótkich, czterogłosowych kompozycji do polskiego przekładu Księgi psalmów, dokonanego przez Jana Kochanowskiego.

Strona tytułowa tego druku zawiera tytuł utworu, informację o autorze muzyki (Mikołaju Gomółce), a także dane drukarza i miejsce wydania. Zachowany egzemplarz tego druku jest jednym z najcenniejszych świadectw polskiej muzyki renesansowej.

Rl8AuDkke4Knw1

Ilustracja przedstawia Melodie na Psałterz Polski Mikołaja Gomółki. Strona posiada ozdobny brzeg i litery. Jest czarno-biała.

Podobnie jak poeta, także Gomółka dedykował swe dzieło biskupowi krakowskiemu Piotrowi Myszkowskiemu. Celem kompozytora było dostarczenie stosunkowo prostych utworów, co pozwoliłby na ich szeroką popularyzację. Świadczą o tym ostatnie wersy dedykacji dla biskupa Myszkowskiego:

Ja też snopek pierworodny
Niosęć panie, acz niegodny
Twoich rąk wielkiej zabawy.
Nie gardź, proszę, lecz łaskawy
Okaż wzrok ogierze małej,
Którąć daję z chuci całej.
Niosęć nowe Melodyje
Dawidowe Psalmodyje,
Które na nowo wydany
Psałterz tobie przypisany
Są łacniuchno uczynione
Prostakom nie zatrudnione.
Nie dla Włochów, dla Polaków,
Dla naszych prostych domaków.

Styl psalmów Gomółki

Pragnąc zaoferować przystępne pod względem trudności wykonawczych repertuar, Gomółka rezygnował ze skomplikowanej polifonii imitacyjnejImitacjaimitacyjnej. Dominuje fakturaFakturafaktura akordowa, w stylu nota contra notamNota contra notamnota contra notam. Nie znaczy to jednak, że niższe głosy pełnią jedynie rolę harmonicznej podpory. Jako dowód niech posłuży krótka analiza jednego z najbardziej rozpowszechnionych utworów ze zbioru – opracowanie Psalmu 29 Nieście chwałę, mocarze. Piękna polszczyzna Kochanowskiego łączy się tu z prostą, lecz bardzo sugestywną muzyką Gomółki. Marszowy charakter podkreśla boski majestat opiewany w Psalmie. Wpierw posłuchajmy pełnego brzmienia 4‑głosowego.

R1Zw7dejkNl7m1

Ilustracja przedstawia partyturę do „Nieście chwałę, mocarze” Mikołaja Gomółki.

Psalm 29. Nieście chwałę, mocarze autorstwa Mikołaja Gomółki to przykład renesansowej muzyki wokalnej, w której wyraźnie zaznacza się ścisły związek między warstwą słowną a muzyczną. Kompozytor podporządkowuje kształt melodii, rytm oraz dynamikę treści tekstu – fragmenty mówiące o „mocy” i „chwale” zyskują energiczny charakter, wyrazisty rytm i większą intensywność brzmienia.

Utwór utrzymany jest w technice polifonicznej, opartej na naśladownictwie (imitacji), dzięki czemu poszczególne głosy podejmują te same motywy melodyczne w różnym czasie, tworząc zwartą, przejrzystą strukturę. W wybranych momentach pojawia się także faktura homofoniczna – wszystkie głosy poruszają się wtedy rytmicznie razem, co wzmacnia znaczenie najważniejszych słów i nadaje im szczególną wyrazistość.

Charakterystycznym elementem kompozycji są rytmy o lekkim, tanecznym zabarwieniu. Nadają one psalmowi żywość, świeżość i wewnętrzną energię, sprawiając, że utwór – mimo sakralnego charakteru – brzmi dynamicznie i radośnie, wpisując się w humanistycznego ducha polskiego renesansu.

By ukazać piękno pozostałych głosów kompozycji zrezygnujmy z najwyższego z nich. Posłuchaj.

Posłuchaj po raz ostatni Psalmu 29, tym razem redukując obsadę tylko do dwóch niższych głosów.

Powyższe działanie dowodzi, że nie tylko głos najwyższy posiada śpiewną, samodzielną melodię, lecz także pozostałe obdarzone są tym walorem. Stanowiło to i stanowi istotne ułatwienie dla niewykwalifikowanych muzyków, chcących wykonywać te kompozycje.

Opracowanie muzyczne tekstów psalmów jest podporządkowane ich warstwie znaczeniowej i wyrazowej. Taką zależność odnaleźć można przy wyborze modusuModusmodusu, rejestruRejestrrejestru, tempa, kierunku linii melodycznej. Badacz twórczości Mikołaja Gomółki – Mirosław Perz – wskazuje na pewną prawidłowość w doborze modusu: psalmy o charakterze radosnym utrzymane są w tonie jońskim lub miksolidyjskim, natomiast psalmy dramatyczne i smutne utrzymane są zwykle w tonie doryckim lub frygijskim. W psalmach o smutnym wyrazie operuje kompozytor niższym rejestrem, stosuje wolniejsze tempa oraz chętniej sięga po współbrzmienia dysonansowe. Z kolei w psalmach i radosnym charakterze odnaleźć można wpływy muzyki tanecznej.
Należy jednak podkreślić, że w przypadku budowy stroficznej psalmów, wpływ na warstwę muzyczną ma tylko pierwsza zwrotka tekstu.

Psalm LXXVII „Pana ja wzywać będę” Mikołaja Gomółki utrzymany jest w nastroju skupienia i modlitwy. Kompozytor oddaje błagalny charakter tekstu poprzez poważny wyraz muzyczny, spokojne tempo oraz umiarkowaną, wyważoną dynamikę. Całość sprzyja kontemplacji i podkreśla duchowy wymiar utworu.

Faktura opiera się na przejrzystej polifonii – poszczególne głosy prowadzone są w sposób płynny i logiczny, wzajemnie się dopełniając. Imitacyjne wejścia budują spójność struktury, a harmonijne współbrzmienia nadają kompozycji łagodność i równowagę. Muzyka nie dominuje nad tekstem, lecz pozostaje wobec niego służebna.

Gomółka z dużą wrażliwością oddaje emocje zawarte w słowach psalmu. Delikatne napięcia harmoniczne i subtelne akcenty rytmiczne podkreślają ton ufności, pokory i zawierzenia Bogu, dzięki czemu utwór nabiera głębokiego, osobistego wyrazu modlitewnego.

Dzieło Gomółki opublikowane zostało w niezbyt typowej formie. Na każdej stronie widnieje zapis melodii poszczególnych głosów, umieszczonych jeden pod drugim, zgodnie z ich rejestrem: cantus, altus, tenor, bassus. Zwróć uwagę na to, że niezachowane jednakże zostały piony między odpowiednimi wartościami nut.

RlAbUMUPoqrN91

Ilustracja przedstawia otwartą księgę. Po lewej stronie widać zapisane tekstem słowa pieśni. Po prawej stronie widać zapis nut wraz ze słowami pod nimi.

Psalm Szczęśliwy, który nie był między złymi w radzie Mikołaja Gomółki ma pogodny i jasny charakter, oddający radość człowieka żyjącego zgodnie z Bożym prawem. Muzyka emanuje spokojem i optymizmem, a jej lekkość podkreśla pozytywną wymowę tekstu. Kompozytor buduje nastrój pewności i harmonii, który współbrzmi z treścią psalmu

Utwór utrzymany jest w przejrzystej fakturze polifonicznej. Głosy płynnie się przeplatają, prowadzone są w sposób naturalny i logiczny, tworząc spójną, klarowną strukturę. Wyraźna, miejscami niemal taneczna rytmika nadaje kompozycji lekkości i świeżości, charakterystycznej dla renesansowego stylu Gomółki.

W warstwie muzycznej wyczuwalny jest również kontrast między postawą sprawiedliwych a losem ludzi złych. Zmiany faktury, napięcia harmoniczne oraz sposób kształtowania fraz wzmacniają sens tekstu i podkreślają jego moralne przesłanie, czyniąc utwór nie tylko piękną kompozycją muzyczną, ale i wyrazistą interpretacją psalmicznej mądrości.

Komponując muzykę do genialnego przekładu Księgi psalmów autorstwa Jana Kochanowskiego, Gomółka zapewnił sobie trwałe miejsce w pamięci potomnych. Jego zbiór miał stanowić uniwersalną modlitwę, z której korzystać mieli ludzie różnych wyznań chrześcijańskich. Melodie na Psałterz Polski nie zyskały w XVI w. należytej popularności. Ich renesans nadszedł dopiero w II poł. XIX w., a nazwisko kompozytora stało się symbolem dawnej muzyki polskiej. Wówczas też zwrócono uwagę na narodowy charakter dzieła. Szczególną popularność zyskał Psalm 137 Siedząc po niskich brzegach Babilońskiej wody, wyrażający tęsknotę za utraconą ojczyzną. Tematyka ta była jakże bliska żyjącemu pod zaborami Narodowi Polskiemu.

Psalm 137. Siedząc po niskich brzegach Babilońskiej wody Mikołaja Gomółki należy do najbardziej przejmujących kompozycji w zbiorze. Utwór utrzymany jest w nastroju głębokiej refleksji i zadumy, a jego wolne tempo oraz poważny charakter oddają atmosferę tęsknoty za utraconą ojczyzną. Już od pierwszych taktów wyczuwalny jest klimat smutku i wewnętrznego skupienia.

Faktura polifoniczna oparta jest na dialogu między głosami, które kolejno podejmują motywy melodyczne, budując wspólny obraz żalu i duchowego cierpienia. Długie, opadające frazy oraz łagodne, niekiedy napięte współbrzmienia podkreślają lamentacyjny charakter tekstu. Muzyka pozostaje w ścisłym związku ze słowem – Gomółka wyraziście akcentuje fragmenty odnoszące się do Babilonu i Jerozolimy, tworząc wyraźny kontrast między miejscem wygnania a utraconą, umiłowaną ojczyzną.

Linia melodyczna momentami przybiera formę niemal lamentu, co wzmacnia emocjonalny przekaz utworu. Subtelne nawiązania do rytmiki bliskiej pieśniom ludowym sprawiają, że psalm nabiera szczególnej bliskości i komunikatywności. Dzięki temu kompozycja, choć zakorzeniona w renesansowej stylistyce, zyskała w późniejszych epokach dodatkowy wymiar – stając się symbolem narodowej tęsknoty, bólu wygnania i nadziei na powrót do utraconej ojczyzny.

Muzyka Mikołaja Gomółki powstała w szczególnym momencie dziejów – w epoce, gdy reformacja i humanizm zmieniały sposób myślenia o wierze, języku i sztuce. Kompozytor, sięgając po polski przekład psalmów Jana Kochanowskiego, stworzył dzieło dostępne i zrozumiałe dla szerokiego grona odbiorców. Jego Melodie na Psałterz Polski łączyły prostotę wykonawczą z artystyczną dojrzałością, dzięki czemu mogły być śpiewane nie tylko przez wykształconych muzyków, lecz także przez „prostych domaków”. Gomółka podporządkował muzykę słowu, dbając o czytelność tekstu i wyraz emocjonalny każdego psalmu. W jego twórczości spotykają się wpływy renesansowej polifonii, muzyki tanecznej oraz duchowości epoki. Choć zbiór nie zdobył od razu wielkiej popularności, w XIX wieku stał się symbolem dawnej kultury narodowej. Dziś postrzegamy go jako jedno z najważniejszych świadectw narodzin polskiej tradycji muzyki religijnej.

Encyklopedia Muzyczna PWM, pod red. E. Dziębkowskiej, PWM, Kraków 1998.

Perz M., Mikołaj Gomółka, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1969