Indywidualizm postaw i różne oblicza kompozytorów

Romantyzm w muzyce nazwać można epoką kontrastów. Współistnieją obok siebie m.in. muzyka absolutnamuzyka absolutnamuzyka absolutna i programowamuzyka programowaprogramowa, gatunki muzyki wokalnej i instrumentalnej, dzieła monumentalne i skameralizowane, skupienie i wirtuozeria, styl uniwersalny i podkreślający wartości lokalne. Jest to też epoka indywidualistów - znacznie częściej mówić można o twórczości poszczególnych kompozytorów, niż o ogólnych cechach reprezentatywnych dla całych grup artystycznych.

Epoka ta prócz charakterystycznego indywidualizmu, trwała w fascynacji naturą oraz światem wyobraźni. Kompozytorzy sięgali po nowe formy – takie jak poemat symfoniczny, cykl fortepianowy czy symfonia programowa – by wyrazić osobiste przeżycia i idee. Rozszerzali paletę środków wyrazu, wykorzystując dysonanse, chromatyzm i coraz bardziej rozwiniętą orkiestrację. W tym okresie rodzi się nowy model kompozytora – nie tylko rzemieślnika, lecz artysty‑wizjonera, który poprzez muzykę komentuje świat i własne wnętrze.

Ludwik van Beethoven, kompozytor, który był dla romantyków prekursorem w wielu aspektach, wyprzedzając epokę, w której żył - pokazał również, jak pozostać twórcą wolnym. Będąc ostatnim reprezentantem klasyków wiedeńskich przełamywał wszelkie ramy swoich poprzedników, otwierając drogę indywidualnym poszukiwaniom.

Ludwik van Beethoven - wiejski spokój i emocjonalna natura

Jedną z pierwszych kompozycji, zawierających przeżycie emocjonalne natury i przekaz wiejskiego obrazka -niczym wyjętego z malarskiego płótna- jest VI Symfonia F‑dur Pastoralna op. 68, dająca początek symfonice programowej. Beethoven przedstawił w niej wyidealizowany obraz natury. Sam kompozytor twierdził, że bardziej chodziło o oddanie uczuć podczas pobytu na wsi, niż o malarstwo dźwiękowe. Jednak motywy naśladujące śpiew ptaków czy odgłosy burzy, są dla słuchacza rozpoznawalne. Symfonia posiada pięć części zamiast czterech, a każda z nich opatrzona jest tytułem:

• Cz. 1 Allegro ma non troppo – Przebudzenie radosnych uczuć przy przybyciu na wieś- pogodny, taneczny temat główny w F‑dur – początek emocjonalnego związku z naturą.

• Cz. 2  Andante molto mosso – Scena nad strumieniem- płynąca rytmicznie muzyka – symbolika wody i spokoju. Zakończenie z dźwiękonaśladownictwem: słowik (flet), przepiórka (obój), kukułka (klarnet). – prawdziwa ilustracyjność.

• Cz. 3  Allegro – Wesele wieśniaków-Tańce ludowe, prosta rytmika, rubaszność i żywiołowość.

• Cz. 4  Allegro – Burza- Jedyna część w mollowej tonacji (d‑moll).  Nagłe kontrasty dynamiczne, ostinatowe tremola, glissanda – burza jako żywioł emocji i natury.

• Cz. 5  Allegretto – Pieśń pasterzy. Uczucia wdzięczności po burzy- Pastoralny temat dziękczynny, symbol duchowego oczyszczenia po dramatycznym epizodzie. Utrzymany w F‑dur – powrót do spokoju i harmonii.

R1D2BFT8E71MQ

Ilustracja przedstawia litografię, czyli technikę graficzną, gdzie rysunek przeznaczony do powielania wykonuje się na kamieniu litograficznym. Na obrazie widzimy Beethovena komponującego „VI Symfonię F‑dur Pastoralną”. Mężczyzna znajduje się na łonie natury pośród drzew. W pobliżu płynie strumień wody.

PODSUMOWANIE: Symfonia Pastoralna to przykład śmiałej nowości formalnej – Beethoven zrywa z czteroczęściowym schematem klasycznym, tworząc pięć powiązanych ze sobą epizodów, które układają się w opowieść. Kompozytorowi udaje się zachować wewnętrzną spójność symfonicznej konstrukcji, mimo wyraźnie programowego charakteru dzieła – to jedno z pierwszych tak udanych połączeń formy i treści. Szczególne miejsce zajmuje tu rozwinięte dźwiękonaśladownictwo, pełniące funkcję retoryczną – nie tylko naśladuje naturę, ale buduje emocjonalny przekaz. Utwór ten wywarł ogromny wpływ na przyszłych twórców muzyki programowej, inspirując Hectora Berlioza,  Franciszka Liszta czy Gustawa Mahlera. Z edukacyjnego punktu widzenia Pastoralna doskonale ukazuje moment przejścia od klasycyzmu do romantyzmu – łączy klasyczną formę z nową, emocjonalną treścią. Pozwala też uczyć analizy relacji między muzyką a jej pozamuzycznym programem, rozwijając świadomość narracyjnych możliwości muzyki instrumentalnej.

Tak się wyrażał na temat tej symfonii Donald Francis Tovey w Essays in Musical Analysis w 1935 roku wydanym przez Oxford University Press:
Tovey podkreśla, że VI Symfonia to nie tylko opis wiejskiego życia, ale głęboka refleksja nad naturą. Pastoralna nie jest symfonią wiejską, ale duchową kontemplacją natury, widzianą oczami człowieka wykształconego i głęboko wrażliwego.

Badanie 1

Spójrz, w jaki sposób podpisywał się Beethoven. Niech to będzie inspiracją sprawdzenia zapisu jego partytur.

R7OXZZ2A53Q71

Ilustracja przedstawia podpis Ludwiga van Beethovena. Czarny podpis znajduje się na białym tle. Pismo odręczne, sprawia wrażenie pewnego i wprawnego prowadzenia ręki, ozdobne i zamaszyste.

Beethoven pisał utwory we wszystkich ówcześnie znanych gatunkach i formach muzycznych. Jego zmysł dramaturgiczny osiągnął największą pełnię w dziełach opartych na cyklu sonatowym. Szczególne znaczenie zyskały jego Dziewięć Symfonii, wśród których piąta jest zapowiedzią przełomowych w muzyce zmian.

V Symfonia c‑moll op. 67 uznana została przez krytyka muzycznego E. T. A. Hoffmanna za dzieło wprowadzające muzykę w okres romantyzmu oraz za idealny wzorzec muzyki absolutnej. Utwór interpretuje się w sposób symboliczny. Według legendy Beethoven miał powiedzieć o czterodźwiękowym motywie rozpoczynającym Symfonię: Tak puka przeznaczenie do wrót. Ten motyw, który nazywany bywa motywem losu, występuje we wszystkich częściach dzieła i stanowi spoiwo integrujące poszczególne części w całość. Interesująca jest rola, jaką nadaje Beethoven rytmowi. Już nie melodia, tylko wyrazisty rytm zyskuje znaczenie tematyczne. V Symfonię uznaje się za wyraz beethovenowskiego buntu wobec przeciwności losu, jako bunt wobec postępującej głuchoty. Ze względów dramaturgicznych istotna jest także idea od mroku do światła. Symfoniarozpoczyna się w mrocznej tonacji c‑moll, aby w części ostatniej zakończyć się w fanfarowym C‑dur, co ma symbolizować przezwyciężenie losu. Wsłuchajmy się w początkowe takty arcydzieła, analizując zamieszczoną poniżej partyturę.

Franciszek Liszt‑mistyka i piekielne wizje

W twórczości Franciszka Liszta, który nawiązuje w swej twórczości o wielkiej spuściźnie Beethovena, w pełni ujawnia się nowa romantyczna koncepcja kompozytora jako proroka, wizjonera i duchowego przewodnika. Za pomocą muzyki wyraża idee filozoficzne, religijne i literackie. Liszt nie tylko rozwija język pianistyczny – wirtuozowski i barwowy – ale też przełamuje granice formy, tworząc muzykę programową o głębokim symbolicznym i duchowym znaczeniu.

Jednym z najbardziej nowatorskich dzieł Liszta jest Sonata h‑moll – utwór o jednoczęściowej strukturze, oparty na technice przekształceń tematycznychprzekształcenia tematyczneprzekształceń tematycznych. W niej zamiast klasycznego podziału na odrębne ogniwa sonatowe, Liszt scala narrację w jeden dramatyczny łuk, w którym tematy pojawiają się, przekształcają i kontrastują, tworząc opowieść o duchowej walce dobra ze złem. Muzyka staje się tu formą metafizycznego dramatu, a nie tylko konstrukcją formalną. Poniżej zaprezentowane muzyczne porównanie dotyczyć będzie równie ciekawych Rapsodii węgierskich Liszta (napisał ich 19 w latach 1846–1885), opartych na ludowych motywach węgierskich Cyganów. Szczególnie popularna stała się II RapsodiarapsodiaRapsodia węgierska, będąca stylizacją tańca zwanego czardaszemczardaszczardaszem z improwizacyjną częścią wolną – lassu – i szybką – friska. Te utwory szeroko upowszechniły się, zachwycając wirtuozowstwem, błyskotliwymi figuracjami oraz swobodą w budowie utworu.

Z kolei w Totentanz (Danse macabredanse macabreDanse macabre) – utworze na fortepian i orkiestrę pisanym w latach 1849–1865 – Liszt podejmuje temat śmierci i sądu ostatecznego. Utwór stanowi cykl wariacji na temat średniowiecznego Dies irae (Dzień gniewu), który staje się nośnikiem ekspresji apokaliptycznej. Fortepian nie jest tu tylko wirtuozowskim instrumentem – przybiera wręcz postać demonicznego narratora, posługującego się brutalnymi akordami, groteskowymi pasażami i intensywnymi barwami. To dzieło łączy techniczne ekstremum z wyrazem emocjonalnym, pokazując, że dla Liszta forma i treść są nierozerwalne.

Jednak najbardziej rozbudowaną realizacją idei muzyki programowej w jego dorobku jest  Symfonia dantejska (Dante-Symphonie, 1855–1856) – monumentalne dzieło inspirowane Boską komedią Dantego. Składa się z dwóch głównych części: Inferno i Purgatorio, do których Liszt zamierzał dodać także część Paradiso, lecz ostatecznie zrezygnował z tego pomysłu, kończąc utwór mistycznym chórem Magnificat jako znakiem duchowego oczyszczenia. Inferno ukazuje piekielne wizje z niezwykłą intensywnością orkiestrową, pełną dysonansów i chromatyki, natomiast Purgatorio przynosi uspokojenie i nadzieję, choć nacechowane niepokojem. Symfonia ta stanowi znakomity przykład poematu symfonicznego rozciągniętego na wielką formę, w którym literacki program staje się fundamentem całej struktury muzycznej.

Liszt jako twórca poematu symfonicznego (od 1848 roku) nadał nowy kierunek rozwojowi muzyki XIX wieku. Poszerzył język pianistyczny (zarówno technicznie, jak i kolorystycznie), wzbogacił fakturę i harmoniczną paletę orkiestry, a jego muzyka przestała być czysta – stała się przenośnikiem znaczeń, często odwołującym się do idei transcendentnychIdee transcendentalneidei transcendentnych. Kompozytor wcielał się w rolę artysty‑proroka, który nie tylko zachwyca, ale również prowadzi duchowo słuchacza.

Z edukacyjnego punktu widzenia dzieła Liszta – obok Pastoralnej Beethovena – stanowią klucz do zrozumienia idei muzyki programowej, a także relacji między muzyką a literaturą, symboliką i emocją. Te utwory uczą analizy formy, faktury i narracji muzycznej, ale przede wszystkim otwierają drogę do rozmowy o funkcji muzyki jako języka idei w epoce romantyzmu. Spójrzmy raz jeszcze poniżej na portret młodego Liszta.

R4A4UBHCFQCJ2

Ilustracja przedstawia młodego, szczupłego kompozytora Franciszka Liszta. Mężczyzna siedzi na krześle bokiem do widza w ręce trzyma gazetę. Ubrany w białą koszulę i ciemny frak. Twarz ma poważną, wpatrzoną przed siebie.

Wątki tematyczne XIX‑wiecznych dzieł muzycznych

Kompozytorzy romantyczni, podobnie jak ich rówieśnicy reprezentujący inne dziedziny sztuki, sięgali po przeróżne wątki tematyczne. Przeważnie były to wątki autobiograficzne, nieszczęśliwa miłość oraz moda na ludowość i folklor. Kolejnym często obecnym w muzyce romantyzmu tematem, był twórczy indywidualizm, nawiązujący do wątku faustowskiego, do którego nawiązał również Franciszek Liszt.

Zanim posłuchasz fragmentu znajdź ukryty punkt w poniższym obrazie i zapamiętaj treść.

Paradygmat korespondencji sztuk

Wraz z pojawieniem się programowości w muzyce, kompozytorzy rozpoczęli poszukiwania inspiracji w innych dziedzinach sztuki. Powstanie utworu muzycznego mogło być powiązane z fascynacją twórcy kategoriami filozoficznymi, religijnymi, transcendentalnymi: inspiracją mogło stać się dzieło malarskie, literackie…, np. Tako rzecze Zaratustra Ryszarda Straussa na podstawie traktatu filozoficznego Fryderyka Nietzchego, Preludia Franciszka Liszta inspirowane były Medytacjami Lamartine’a, Bitwa HunówHunowieHunów (niekiedy tłumaczona jako Rzeź Hunów) Franciszka Liszta powstała pod wrażeniem obrazu Wilhelma von Kaulbacha, Obrazki z wystawy Modesta Musorgskiego skomponowane zostały po obejrzeniu pośmiertnej wystawy prac Wiktora Hartmanna…

W każdej ze wskazanych kompozycji twórca w indywidualny sposób podchodził do wyrażenia za pomocą dźwięków i barw przedstawianych treści i wyobrażeń:

• Beethoven wyrażał uczuciowość w obrazach wsi przedstawionej w Symfonii Pastoralnej. Poprzez proste motywy zaczerpnięte z melodii ludowych oraz pogodne brzmienie smyczków ukazywał radosne przebudzenie uczuć na wsi. Gwałtowność burzy zaś oddał poprzez tremolo, dramatyzm orkiestracji i dynamiczne tutti.

• Liszt zilustrował muzyką obraz wichrów piekielnych, by następnie przedstawić w kolejnych dziełach liryczną opowieść pokutującej Franceski da Rimini, wspominaną w poprzednich materiałach.

Tajemnice dźwiękowej wystawy Modesta Musorgskiego

Początkowe, spontaniczne wyprawy na wieś wiązały się z gromadzeniem przede wszystkim tzw. literatury ludowej jako źródła twórczości artystycznej. Z czasem do tego grona dołączać zaczęli także przedstawiciele sztuk wizualnych (sztuk pięknych) oraz muzycy. Ludowość stała się bowiem jednym z głównych wyznaczników romantyzmu.

W II połowie XIX w. tradycje rosyjskiej szkoły narodowej kontynuowali kompozytorzy tworzący grupę Potężna Gromadka (inne nazwy grupy: Wielka Piątka, Moguczaja Kuczka), która działała pod ideowym patronatem Władimira Stasowa. Obok wprowadzania do swych dzieł folkloru rosyjskiego i łączenia ich z nowoczesną muzyką zachodnioeuropejską, wyciągali konsekwencje z właściwości kultury tradycyjnej, eksponując już nie tylko cytaty, ale i właściwości tonalne, intonacyjne, rytmiczne pieśni ludowych, sięgając także do legendarnych podań, a nawet do kultury Orientu. Jednym z członków Potężnej Gromadki, obok Aleksandra Borodina, Milija Bałakiriewa, Cezara Cui i Mikołaja Rimskiego‑Korsakowa, był Modest Musorgski, którego portret możemy obejrzeć poniżej.

RE16DXTOCAOV7

Ilustracja przedstawia „Portret Modesta Musorgskiego”, który namalował Ilia Riepin w 1881 r.Znajduje sie on w Galerii Tretyakov w Moskwie. Portret przedstawia otyłego, zarośniętego mężczyznę - jest to Modest Musorgski na cztery dni przed śmiercią muzyka w Mikołajewskim Szpitalu Wojskowym, kiedy jego stan zdrowia się poprawił. Muzyk został ukazany na biało‑niebieskim tle, ubrany w domowy strój złożony z ciemnozielonego szlafroka z czerwonym obszyciem oraz ludowej, wyszywanej koszuli. Musorgski jest zwrócony twarzą do widza, lecz jego wzrok skierowany jest w prawą stronę. Jego oblicze ma obojętny wyraz, jego broda i wąsy są w wyraźnym nieładzie.

Poemat symfoniczny Noc na Łysej Górze Modesta Musorgskiego to jedno z najbardziej znanych dzieł rosyjskiego romantyzmu. Utwór przedstawia nocny sabat czarownic, odbywający się na szczycie Łysej Góry (ros. Лысая гора). Zgodnie z legendą zjawiają się tam różne demony, w tym nawet sam szatan.

RK37Z35TVGVXU

Ilustracja przedstawia ekran startowy strony internetowej - jest to słuchowisko zatytułowane: Modest Musorgski, Noc na Łysej Górze. Na ilustracji, oprócz tytułu widać wzgórze, nad nim ciemne niebo z oznakami wschodzącego słońca. Po obu stronach wzgórza rosną drzewa.

Cały utwór można posłuchać w zasobach serwisu VOD Filmoteki Narodowej – Instytutu Audiowizualnego Ninateka.

Utwór ten (opracowany przez Korsakowa) stał się ikoną muzyki demonicznej i fantastycznej.  Został spopularyzowany m.in. przez film Fantazja (1940) Walta Disneya, gdzie zilustrowano go sugestywną animacją czarów i sabatu.

Autorzy monografii poświęconych Modestowi Musorgskiemu często podkreślają jego introwertyczną postawę. Nie należał on do ludzi łatwo nawiązujących kontakty z otoczeniem, stąd też serdeczna przyjaźń, jaką obdarzył rosyjskiego malarza Wiktora Hartmanna, była dla otoczenia zadziwiająca. Przyjaźń ta nie trwała długo - zaledwie 3 lata. Kolejnym dziełem Modesta Musorgskiego, zupełnie innym w charakterze niż omawiane wcześniej, są Obrazki z wystawy– cykl miniatur fortepianowych stworzony pod wrażeniem pośmiertnej wystawy prac Hartmanna. Punktem wyjścia dla Musorgskiego w przypadku tego lekkiego i wdzięcznego utworu był wykonany przez Hartmanna projekt kostiumów do baletu.

R1S8NL6LG3A6C

Ilustracja przedstawia okładkę bajki muzycznej Modesta Musorgskiego: Obrazki z wystawy. Poniżej tytułu są napisy: Piotr Paleczny - fortepian, Anna Turowicz - ilustracje. Na okładce dwoje dzieci odwróconych tyłem. W prawym górnym rogu okładki jest napis: Płyta CD gratis.

Najbardziej znanym fragmentem Obrazków… Musorgskiego, czy może nawet Musorgskiego i Ravela (orkiestracja w formie suity z 1922 roku) jest Taniec kurcząt w skorupkach. Nawiązujący do sielskiego obrazka, kompozytor wyeksponował tu wiele charakterystycznych elementów. Można usłyszeć delikatne brzmienia instrumentów dętych drewnianych oraz charakterystyczne środki artykulacyjne (staccato), jednoznacznie wywołujące skojarzenia z drobnymi kroczkami małych piskląt w bardzo szybkim tempie. Uzyskany został efekt scherzina.

RnPJKIUQsD6iZ

„Taniec kurcząt w skorupkach”: nuty w wersji oryginalnej, fortepianowej.

R1WNu9p4pIvID

„Taniec kurcząt w skorupkach”: nuty w wersji oryginalnej, fortepianowej.

R1CXRdosrc2Ra

„Taniec kurcząt w skorupkach”: nuty w wersji oryginalnej, fortepianowej.

R16BGGSLOQMDR

„Taniec kurcząt w skorupkach”: nuty - wersja orkiestrowa.

Pozostając nadal w wiejskiej zagrodzie, warto zwrócić uwagę na inne mistrzowskie opracowanie Ravela, czyli kolejny muzyczny obraz zatytułowany Bydło. Grafika Hartmanna przedstawiała parę wołów ciągnących wielki wóz drabiniasty. W interpretacji Musorgskiego wyeksponowane zostały niskie rejestry fortepianu, co przy wolnym tempie wywoływało efekt ociężałości. Maurice Ravel także na plan pierwszy wysunął ciemne barwy orkiestry, wzmagając dodatkowo działanie dynamiki. Część ta rozpoczyna się w subtelnej, cichej dynamice, po czym stopniowo poziom głośności narasta, jak gdyby wóz zbliżał się do nieruchomego słuchacza. Po osiągnięciu punktu kulminacyjnego dynamika opada i całość kończy się delikatnym piano. Tak oto oddany został za pomocą środków muzycznych efekt przybliżania i oddalania.

R1aHJp6Sb8HMW

„Bydło”: nuty w wersji oryginalnej.

RAugOdpgP8LQc

„Bydło”: nuty w wersji oryginalnej.

Podsumowanie

Muzyka Beethovena, Liszta i Musorgskiego to nie tylko zapis dźwiękowy - to  przestrzeń refleksji egzystencjalnej, duchowej i kulturowej. Ich dzieła wykraczają poza kategorię czysto estetyczną, stając się uniwersalnymi nośnikami idei, pomostem między sztuką, filozofią, literaturą a psychologią. Od kontemplacyjnego krajobrazu wsi po szczyty Łysej Góry i otchłań duszy Fausta — ich muzyka ukazuje, jak głęboko dźwięk może sięgać w poznaniu natury człowieka.

Tovey D. F., Essays in Musical Analysis, Oxford University Press 1935

Habela J., Słowniczek muzyczny, Wydawnictwo PWM, Warszawa 1988

www.encyklopedia.pwn.pl

Marchwica W., Słownik muzyki, Zielona Sowa, Kraków 2006

Polecane tematy na zpe.gov.pl to: Franciszek Liszt - demoniczny talent;  Obrazki z wystawy Modesta Musorgskiego i rola orkiestry w dziele.