Muzyka skandynawska

Muzyka narodowa stała się także popularna na północy Europy. Skandynawskie dwory przez wiele pokoleń sprowadzały muzyków, głównie z państw niemieckich. Dopiero w XIX wieku w życie muzyczne włączyli się sami Skandynawowie i zaczęli wprowadzać własne akcenty w ogólnoeuropejski styl i repertuar koncertowy. Najwybitniejszym przedstawicielem szkoły norweskiej był Edward Grieg. Muzyką norweską zainteresował się w połowie lat sześćdziesiątych XIX wieku. Z czasem sam zaczął notować melodie ludowe, które następnie wykorzystywał w swoich utworach. Zaciekawiła go także harmonia norweskich wirtuozów ludowych, grających na specyficznym instrumencie  hardingfeleHardingfelehardingfele.

Edvard Grieg - poeta fiordów i bard Norwegii

Norweski pianista, dyrygent i kompozytor o międzynarodowej sławie.

Urodził się w Bergen, gdzie jego ojciec i dziadek, pochodzący ze szkockiej rodziny, byli brytyjskimi konsulamikonsulkonsulami. Matka, Gesine Judith Hagerup, była pianistką, pisała wiersze i sztuki teatralne. To u niej Edvard Grieg uczył się gry na fortepianie. Edukację kontynuował w Niemczech, w lipskim konserwatorium, gdzie jego nauczycielami byli Ignacy Moscheles (fortepian) oraz Carl Reinecke (jego uczniami byli również tak wybitni kompozytorzy, jak Leoš Janáček, Isaac Albéniz czy Max Bruch).

Zaczął komponować jeszcze przed wyjazdem na studia, a po powrocie w roku 1862 dał swój  pierwszy koncert w Norwegii, wykonując m.in. własne utwory. W 1863 r. osiadł w Kopenhadze, gdzie zetknął się z wieloma wybitnymi postaciami, m.in. z Hansem Christianem Andersenem oraz duńskim kompozytorem Johanem Peterem Emiliusem Hartmannem. W 1864 r. założył towarzystwo Euterpe, działające na rzecz współczesnej muzyki skandynawskiej, jednak po trzech latach wycofał się z niego. Jesienią 1866 r. przeniósł się do Christianii (obecnie Oslo), gdzie pracował jako dyrygent oraz organizował koncerty abonamentowe.

Muzyką norweską zainteresował się w połowie lat sześćdziesiątych XIX w., do czego przyczyniła się znajomości z norweskim pisarzem Björnstjernem Björnsonem oraz kompozytorem Rikardem Nordraakiem. Grieg sam zaczął notować melodie ludowe, które następnie w różny sposób wykorzystywał w swoich utworach.

Twórczość Edvarda Griega

Początkowo twórczość Edvarda Griega wykazywała wpływy Roberta Schumanna (1810‑1856) i Feliksa Mendelssohna (1809‑1847). Z czasem wykształcił swój własny język, w którym dużą rolę odgrywała liryka i subtelna nastrojowość. Kompozytor często odmalowywał klimat i nastrój północnego krajobrazu poprzez nawiązywanie do melodii, tańców i harmonii ludowej. Swoje utwory wiązał również z literaturą, norweskimi sagami, legendami oraz poezją ludową.

Koncert fortepianowy a‑moll op. 16 Edvarda Griega

Edvard Grieg jest autorem utworów znanych i chętnie wykonywanych na całym świecie. Jednym z nich jest Koncert fortepianowy a‑moll jedyny w twórczości Griega. Kompozytor napisał go mając zaledwie 25 lat. Utwór ten zrobił duże wrażenie na Ferencu Liszcie, który nie szczędził Griegowi pochwał i słów zachęty do dalszej pracy.

Oryginalność stylu muzycznego Griega zwróciła uwagę wybitnego węgierskiego kompozytora i pianisty – Franiciszka Liszta, który przesłał wtedy 25 – letniemu twórcy list, pełen wyrazów uznania dla jego talentu i tworzenia narodowej muzyki norweskiej. Od samego postania Koncert fortepianowy a–moll cieszył się bowiem wielkim powodzeniem. Któż go nie zna? Posłuchaj fragmentu i zapamiętaj go.

Część I (Allegro molto moderato) koncertu rozpoczyna się od trylem kotłów wraz z szeregiem potężnych, opadających akordów oktaw, za którymi pojawia się szeroka, liryczna melodia tematu głównego pierwszej jego części, grana przez grupę instrumentów dętych drewnianych orkiestry, by w końcu przejść w perlące się w fortepianie frazy drugiego tematu.

Kompozycja ta przepojona jest liryzmem oraz silnymi kontrastami nastrojowymi.

Wysłuchaj innego wykonania. Dokonaj porównania i wybierz bardziej interesujące. Spróbuj wzbudzić dyskusję na ten temat.

Polecenie 2

Zapoznaj się z opisami alternatywnymi dotyczącymi Koncertu fortepianowego a‑moll Edwarda Griega.

Zapoznaj się z opisami alternatywnymi dotyczącymi Koncertu fortepianowego a‑moll Edwarda Griega.

Zapoznaj się z opisami alternatywnymi dotyczącymi Koncertu fortepianowego a‑moll Edwarda Griega.

Poniżej widoczny jest fragment partytury koncertu fortepianowego a‑moll. Zwróć uwagę na nuty zapisane mniejszym drukiem - to wyciąg fortepianowy partii orkiestrowej. Obserwuj grę solisty, a następnie śledź partię orkiestry.

R1BRAAD5BHV6U

Nagranie koncertu fortepianowego a‑moll opus szesnaste część pierwsza Edvarda Griega. Utwór rozpoczyna się tremolem wykonanym na kotłach a później następuje salwa, opadających akordów zagrana przez solistę pianistę. Później orkiestra gra niespokojną ale delikatną melodię, którą powtarza pianista.

Nagranie koncertu fortepianowego a‑moll opus szesnaste część pierwsza Edvarda Griega. Utwór rozpoczyna się tremolem wykonanym na kotłach a później następuje salwa, opadających akordów zagrana przez solistę pianistę. Później orkiestra gra niespokojną ale delikatną melodię, którą powtarza pianista.

Nagranie dostępne pod adresem https://zpe.gov.pl/a/D5QSBN9F4

Nagranie koncertu fortepianowego a‑moll opus szesnaste część pierwsza Edvarda Griega. Utwór rozpoczyna się tremolem wykonanym na kotłach a później następuje salwa, opadających akordów zagrana przez solistę pianistę. Później orkiestra gra niespokojną ale delikatną melodię, którą powtarza pianista.

RCLKS36MB7HJP

Zapis nutowy początku pierwszej części koncertu fortepianowego a‑moll op. 16 Edwarda Griega. Na tych samych pięcioliniach umieszczono partię fortepianu i wyciąg fortepianowy partii orkiestry (mniejszą czcionką). Utwór rozpoczyna się jednym taktem tremola na dwóch dźwiękach oddalonych o oktawę. Później następuje seria zapisanych coraz niżej gęstych akordów, a później pasaże po prawie całej skali fortepianu. W późniejszym fragmencie dominuje (i w partii fortepianu i w partii orkiestry) jedno ugrupowanie rytmiczne: ćwierćnuta, ósemka z kropką szesnastka, dwie ósemki.

Suity orkiestrowe Peer Gynt - Edwarda Griega

Kolejnym dziełem o światowej sławie stanowią dwie suity orkiestroweSuita orkiestrowasuity orkiestrowe Peer Gynt. Inspiracją do napisania utworów stał się dramat Henryka Ibsena. Tekst opisuje fantastyczne przygody znanego z norweskich podań Peera (Piotra) Gynta, nicponia i włóczęgi.

RFA5C9BK15H8Q

Ilustracja przedstawia szkic postaci Henryka Ibsena. Starszy mężczyzna z brodą i dłuższymi włosami. Ubrany w długi płaszcz. Wyraz twarzy ma poważny, jakby smutny. Dłonie ma zaplecione na wysokości brzucha.

Pięcioaktowy dramat Ibsena przedstawiający fantastyczne przygody Peera Gynta, bohatera norweskich podań ludowych, stał się dla Griega inspiracją podczas tworzenia muzyki o lokalnym, narodowym kolorycie. Spośród 22 numerów orkiestrowych, wchodzących w skład całej partytury, Grieg wybrał osiem, najbardziej charakterystycznych i zestawił je w dwie suity.

W suitach odnaleźć można następujące części:

I suita:

• Poranek – obrazujący wschód słońca

• Śmierć Azy – przejmująca ilustracja do sceny umierania Azy, matki Peera Gynta

• Taniec Anitry – egzotyczny taniec utrzymany w charakterystycznym rytmie mazurka

• W grocie króla gór – różne potworki prześladują Peera Gynta za uwiedzenie córki Króla Gór

II suita:

• Porwanie narzeczonej. Skarga Ingridy – Peer Gynt uprowadza pannę młodą, Ingridę, w zemście za nieprzychylne przyjęcie, z jakim spotkał się ze strony gości

• Taniec arabski – ma charakter jeszcze bardziej orientalny niż Taniec Anitry z I części suity

• Powrót Peera Gynta – statek Peera Gynta tonie podczas burzy, ale on jeszcze raz wychodzi cało z tarapatów

• Pieśń Solwejgi – najbardziej znana część tej suity; Solwejga wierna swojej pierwszej miłości, siedzi przed chatą w górach i śpiewa. Nie widzi jednak zbliżającego się Peera Gynta, straciła wzrok płacząc z rozpaczy za nim przez tyle lat.

Peer Gynt znajduje się w lesie w górach. Myślami jest daleko – w ojczystej Norwegii. Widzi krajobraz górski jego rodzinnych stron i chatkę na skraju lasu, w której mieszka jego narzeczona - Solwejga. Bohater zachwyca się pięknym krajobrazem i odczuwa ogromną tęsknotę za swoją ojczyzną. Muzyka kreśli, barwą fletu poprzecznego, najpiękniejszy wschód słońca – pierwsze promienie słońca migocące w koronach drzew, szemrzący górski potok i śpiew ptaków.

RhGi3gynkAFCe1

Ilustracja przedstawia obraz „Dom w górach”, autorstwa Nikołaja Roericha. Drewniana chata znajduje się na zboczu góry. W dolnej części obrazu widoczny jest potok. Tło stanowi krajobraz górski.

Gynt zdołał zostać majętnym człowiekiem, pieniądze pozyskiwał z działalności przestępczej, były to między innymi oszustwa oraz handel ludźmi. Zostaje nawet uznany przez Arabów za proroka; Poznaje piękną Anitrę - córkę arabskiego szejka. Peer został omotany przez kobietę, a następnie okradziony.

Peer Gynt znajduje się w podziemnej, mrocznej pieczarze, otoczony przez gnomy i trolle – karłowate potwory. Peer Gynt obraził wszystkie trolle, nie chcąc poślubić księżniczki, córki ich króla. Rozpoczynają one taniec, krążąc wokół przerażonego bohatera, chcąc go pojmać, poddać torturom i zabić. Rozwścieczone, ciężko zbliżają się do Peer Gynta coraz głośniej wrzeszcząc i wyjąc. Bohaterowi z trudem udaje się wydostać z opresji.

Peer Gynt trafił do Egiptu, skąd później wyruszył w drogę powrotną do Norwegii. Okręt na którym znajduje się Gynt oraz jego skarb tonie niedaleko brzegu (Gynt stoczył walkę o miejsce w łodzi, wypchał innego nieszczęśnika do wody).  Do Norwegii wrócił jako starzec, nie wiedział, że czekała na jego powrót - Solwejga.

Polecenie 6

Zagraj melodię z zapisu nutowego na dzwonkach chromatycznych.

RO00evx7qfmVW

Zapis nutowy utworu „Pieśń Solveigi". W nutach zapisano 8 taktów melodii utworu. Tonacja C-dur, metrum cztery czwarte. Na przełomie czterech taktów melodia wznosi się i opada, podobnie dzieje się w kolejnych czterech taktach.

Polecenie 6

R1226GEMEXQK1

Dwie suity są jednym z nielicznych przykładów, kiedy to muzyka stała się popularniejsza od literackiego pierwowzoru. Ciekawy jest fakt, iż premiera Peera Gynta w Paryżu połączyła nazwiska trzech najsławniejszych norweskich artystów: Henryka Ibsena, Edvarda Griega oraz Edvarda Muncha, który był autorem plakatu. Znajdź w nim ukryty punkt i wysłuchaj raz jeszcze jednej z części. Dokonaj porównania wykonań.

Oprócz wielkich dzieł orkiestrowych Edvard Grieg pisał także utwory fortepianowe często łączone w zbiory jako tzw. utwory liryczne, utwory kameralne oraz pieśni. Utwory te również są niezwykle śpiewne, przepojone subtelną nastrojowością oraz emocjami.

Jean Sibelius- twórca tożsamości muzycznej Finlandii

Podobnie, jak w Norwegii, artystyczna muzyka fińska zaczęła się rozwijać dopiero  na przełomie XIX i XX wieku - a zwłaszcza za sprawą jej najwybitniejszego przedstawiciela stylu narodowego- szkoły fińskiej - Jeana Sibeliusa. Choć na świat przyszedł jako Johan Julius Christian Sibelius, już w młodości przyjął imię Jean, inspirowany m.in. francuskim stylem życia i europejskim kosmopolityzmem, który go fascynował. Początkowe inspiracje Sibeliusa zataczały krąg wokół wydanego właśnie narodowego eposu – KalevaliiKalevaliaKalevalii. Zainteresowania muzyką narodową nie były sprawą przypadkową, lecz związaną z ogólną sytuacji polityczną Finów - najpierw podporządkowanych Szwecji, a w czasach młodości kompozytora – Rosji. Jego pierwsze próby kompozytorskie zbiegły się z manifestacjami narodowowyzwoleńczymi.

Sibelius - lata dorastania i edukacji

Już w latach podstawowej szkolnej edukacji grał na fortepianie i skrzypcach oraz marzył, by zostać koncertującym wirtuozem. Pilnie uczył się także łaciny, greki i literatury skandynawskiej. W kraju, w którym językiem urzędowym był szwedzki, a fińskiego używał głównie prosty lud, uczęszczał bowiem do szkoły z wykładowym językiem fińskim.

R1FJJ6Q5JBE6F

Fotografia przedstawia Jana Sibeliusa - ujęcie głowy i szyi. Młody mężczyzna o szczupłej twarzy, bujnych włosach, ma wąsy i drobny zarost na brodzie.

Dorobek twórczy Sibeliusa

Jednym z pierwszych utworów Sibeliusa była miniatura na wiolonczelę i skrzypce pt. Vattendroppa (Kropla wody), powstała ok. 1875 roku. Po maturze w 1885 roku Sibelius — za radą wuja — zapisał się na wydział prawa uniwersytetu w Helsinkach. Od początku wiadomo było jednak, że na tym nie poprzestanie. I rzeczywiście — uczył się gry na skrzypcach u Mitrofana Wasilieva i Hermanna Csillaga oraz teorii, kontrapunktu i harmonii u Martina Wegeliusa w helsińskim Instytucie Muzycznym. Wkrótce lekcje teorii przekształciły się w lekcje kompozycji. W orkiestrze uniwersyteckiej Sibelius grał natomiast jako skrzypek, chwalony zresztą za świetną technikę. Dorobek początkującego twórcy wzbogacił się w tym czasie m.in. trio fortepianowe Lovissa oraz wokalno‑instrumentalną Serenadę. Studia w Helsinkach ukoronował kompozytor dziełami kameralnymi — suitami na trio smyczkowe oraz Kwartetem smyczkowym a‑moll, po czym zdecydował się na dalsze kształcenie w Berlinie.

Jednym z najbardziej intrygujących okresów w życiu Sibeliusa był czas po napisaniu VII Symfonii (1924), kiedy to kompozytor zapowiedział powstanie VIII Symfonii. Przez ponad dwie dekady środowisko muzyczne Europy czekało na to dzieło. Sibelius zapewniał, że pracuje nad partyturą — jednak ostatecznie nigdy jej nie opublikował. W latach 40. XX wieku, w przypływie autokrytycyzmu, prawdopodobnie zniszczył całą partyturę. Ten gest uczynił VIII Symfonię jednym z największych muzycznych mitów XX wieku — symfonią ciszy, która nigdy nie wybrzmiała.

O Sibeliusie Simon Rattle- brytyjski dyrygent, obecnie pełniący funkcję szefa dyrygenta Bawarskiej Radiowej Orkiestry Symfonicznej, tak pisze:

Wśród cech jego twórczości wymienić należy: przynależność stylistyczną do epoki romantycznej (poprzez harmonikę, upodobanie do wyrazistej melodyki), powiązanie z rodzimą muzyką i legendami oraz specyficzną instrumentację z przewagą ciemnych barw (maluje melancholijny urok fińskiej przyrody).

Wśród utworów Sibeliusa główne znaczenie ma twórczość instrumentalna, a wśród niej: siedem symfonii oraz poematy symfoniczne, w tym poemat symfoniczny Finlandia, będąca utworem zamykającym cykl historycznych żywych obrazów, który pokazano w ramach politycznej manifestacji przeciwko władzy carskiej Rosji w 1899 roku.  Jego geneza tkwi w muzyce napisanej do wystawy obrazów patriotycznych (szósty obraz, pt. Suomi herää, co znaczy Finlandia przebudzona) jako głos protestu wobec znacznego ograniczenia przez cara Mikołaja II autonomii Wielkiego Księstwa Finlandii. Od tego czasu Sibelius zaczął używać imienia Jean.

Skomponowana IV Symfonia (1911) z subtelną harmonią i ciekową instrumentacją,  stała się w dziełach Sibeliusa jeszcze bardziej rozpoznawalna. Fińska mitologia i natura zainspirowały go do stworzenia dalszych poematów symfonicznych jak: Luonnotar (1913), Aallottaret (Oceanidy) , których prawykonania odbyły się w 1914 roku podczas pobytu twórcy w Stanach Zjednoczonych.

Lata I wojny światowej spędził Sibelius w Finlandii, pracując nad trzema wersjami swej V Symfonii. Po skomponowaniu VI i VII Symfonii (1922‑1924) oraz Tapioli — utworów uważanych kwintesencję jego twórczych aspiracji — w zasadzie zaprzestał komponowania. Zaczął coraz bardziej się izolować od świata. Próbował jeszcze napisać VIII Symfonię, ale zaawansowane szkice do niej spalił wraz ze swymi innymi niedokończonymi dziełami ok. 1945 roku. Przez 30 lat skupiał się głównie na dokonywaniu korekt i transkrypcji swych dzieł. Zmarł 20 września 1957 roku w wyniku udaru mózgu. Podczas uroczystości pogrzebowych hołd kompozytorowi oddało ponad 17 000 ludzi.

Styl Sibeliusa, z charakterystycznym liryzmem, oszczędnością faktury i mistrzowskim operowaniem orkiestrą, odróżnia go od późnoromantycznych rówieśników. Inspirował się naturą — wiele jego utworów powstało w domku Ainola, położonym w lesie nieopodal jeziora Tuusula, gdzie kompozytor mieszkał przez większość życia.

🎻 Koncert skrzypcowy d‑moll Jeana Sibeliusa – walka żywiołów i liryki

Koncert skrzypcowy d‑moll op. 47 (1904) to jedyne dzieło tego typu w dorobku Jeana Sibeliusa i jedno z najważniejszych koncertów skrzypcowych XX wieku. Powstał w okresie, gdy kompozytor zmagał się z problemami zdrowotnymi i finansowymi, a także z rosnącymi oczekiwaniami wobec jego pozycji jako twórcy narodowego Finlandii.  Koncert ten łączy romantyczną ekspresję z arktyczną surowością – jego muzyka jest zarazem technicznie wymagająca i głęboko emocjonalna. W przeciwieństwie do wirtuozowskich koncertów romantyzmu, Sibelius buduje dramatyczną narrację, w której partia solisty nie popisuje się dla efektu, lecz współtworzy napięcie z orkiestrą.

Podsumowanie

Dwie twarze muzyki Północy: Norweg Edvard Grieg i Fin Jean Sibelius to najważniejsi kompozytorzy skandynawscy przełomu XIX i XX wieku, którzy ukształtowali muzyczną tożsamość swoich narodów.  Ten pierwszy to mistrz muzyki fortepianowej i liryki wokalnej, czerpiąc inspirację z norweskiego folkloru. Jego styl łączy romantyczną melodyjność z prostotą formy i subtelnym kolorytem ludowym (Peer Gynt, Suites lyriques, Koncert fortepianowy a‑moll). Sibelius zaś bardziej monumentalny w formie, rozwijał język późnoromantyczny w stronę modernizmu. Znany jest z symfonii i poematów symfonicznych, w których wykorzystywał fińskie eposy (np. Finlandia, Tapiola) i budował charakterystyczne brzmienie o surowej,  wręcz arktycznej ekspresji. Obaj są symbolami kulturowej niezależności swoich krajów.

Daniel M. Grimley. Grieg: Music, Landscape and Norwegian Identity. Boydell Press.

https://sjp.pwn.pl

Iwona Lindstedt. Sibelius Jan (1865‑1957) na: https://muzykotekaszkolna.pl

Polecane tematy na zpe.gov.pl to: 

Inne materiały: