Agata Zubel – kompozytorka wszechstronna

Agata Zubel jest uznaną kompozytorką i śpiewaczką, której twórczość wymyka się jednoznacznym klasyfikacjom stylistycznym. Jej muzyka powstaje na styku różnych estetyk i strategii kompozytorskich, a szczególne znaczenie mają w niej relacje z postminimalizmemPostminimalizmpostminimalizmem oraz konstruktywistycznym myśleniem o formie.

Kompozycje Agaty Zubel zabrzmiały na wielu prestiżowych festiwalach, m. in. Warszawskiej Jesieni, Dniach Muzyki Andrzeja Panufnika w Krakowie, Poznańskiej Wiośnie Muzycznej. 

Otrzymała wiele nagród w konkursach polskich i międzynarodowych, m. in.:

• I nagrodę oraz Nagrodę Polskiego Wydawnictwa Muzycznego na Ogólnopolskim Konkursie Kompozytorskim im. Andrzeja Panufnika, 

• III nagrodę na Ogólnopolskim Konkursie Kompozycji na Gitarę Klasyczną, 

• nagrodę specjalną na Concours Moderne w Chain oraz

• I nagrodę na Międzynarodowym Konkursie Współczesnej Muzyki Kameralnej im. Krzysztofa Pendereckiego. 

Koncertowała na wielu estradach europejskich i światowych.

Jest także członkiem duetu ElettroVoce, w którym razem z Cezarym Duchnowskim wykonują muzykę najnowszą. Sięgną on m. in. do folkloru kurpiowskiego, za pośrednictwem Karola Szymanowskiego, tworząc Szymanki Kurpianowskie. O swych fascynacjach wyrazili się następująco: Mamy ambicję pozostać wiernymi intencjom twórcy pieśni, choć chcemy mówić językiem naszych rówieśników. Ludowość prawdziwa – ta, która wypływa właśnie z naszych korzeni – jest źródłem kosmicznej inspiracji i wymarzonym pretekstem do osobistej i współczesnej, artystycznej wypowiedzi. Tak rozumiemy postawę Szymanowskiego, tak pojmujemy ludowość, jako wyraz organicznych intencji, płynących z obszarów głębszych niż nasze wnętrza.

R1BKSL7XAONOB

Fotografia przedstawiająca zespół ElettroVoce: Agata Zubel i Cezary Duchnowski. Artyści stoją na tle zniszczonej ściany. Mają rozwiane włosy, ubrani są w brązowe stroje. Mężczyzna trzyma w ręce kable, kobieta natomiast przedłużacz.

Zubel funkcjonuje jednocześnie jako kompozytorka i wykonawczyni, co ma istotny wpływ na jej język muzyczny. Traktuje głos nie tylko jako nośnik tekstu, lecz jako instrument o szerokich możliwościach barwowych. Ta perspektywa wykonawcza wzmacnia zainteresowanie fizycznością dźwięku, jego intensywnością i bezpośrednim oddziaływaniem.

Dla lepszego zrozumienia strategii Agaty Zubel warto zestawić jej twórczość z muzyką Pawła Mykietyna.

Nowa gwiazda muzyki polskiej - Paweł Mykietyn

RPRXUH39HCHF9

Fotografia przedstawia: Pawła Mykietyna. Ma na sobie niebieską koszulę. Tło fotografii jest ciemne.

Andrzej Chłopecki o Mykietynie:

Paweł Mykietyn to jeden z najwybitniejszych polskich kompozytorów, urodzony w 1971 roku w Oławie. Artysta ukończył Akademię Muzyczną im. F. Chopina w Warszawie (obecnie Uniwersytet Muzyczny Fryderyka Chopina) w 1997 roku w klasie kompozycji Włodzimierza Kotońskiego. Młody artysta wielokrotnie uczestniczył w ogólnopolskich i międzynarodowych kursach muzycznych dla kompozytorów, doskonaląc własny warsztat twórczy: w Międzynarodowych Letnich Kursach dla Młodych Kompozytorów w Kazimierzu Dolnym nad Wisłą (1991, 1992, 1993), a w 1992 roku był uczestnikiem warsztatów Gaudeamus Musikweek w Amsterdamie.

Już w czasie studiów osiągał pierwsze sukcesy jako twórca. Warto wspomnieć o następujących osiągnięciach: w 1993 roku zadebiutował utworem La Strada na trzy instrumenty na Międzynarodowym Festiwalu Muzyki Współczesnej Warszawska Jesieńwarszawska jesieńWarszawska Jesień. Dwa lata później podczas wspomnianego prestiżowego festiwalu został wykonany kolejny z jego utworów – Eine kleine Herbstmusik na 11 instrumentów. 

Jako kolejne duże osiągnięcia należy wymienić: pierwszą lokatę na Międzynarodowej Trybunie Kompozytorów w Paryżu w kategorii twórczości młodych kompozytorów (1995) za utwór 3 for 13 dla 13 wykonawców (powstał na zamówienie Polskiego Radia) czy pierwszą nagrodę na IV Międzynarodowej Trybunie Muzyki Elektroakustycznej UNESCO w Amsterdamie (1996) za utwór EpiforaepiforaEpifora na fortepian i taśmęmuzyka na taśmętaśmę. Paweł Mykietyn został także laureatem Paszportu Polityki, a w 2008 roku otrzymał Nagrodę Mediów Publicznych w dziedzinie współczesnej muzyki poważnej OPUS 2008.

O jego wszechstronności świadczą także sukcesy w dziedzinie wykonawczej. Jako klarnecista zdobył pierwsze miejsce na Konkursie Młodych Wykonawców Muzyki XX wieku w 1995 roku, którego organizatorem było Polskie Towarzystwo Muzyki Współczesnejpolskie towarzystwo muzyki współczesnejPolskie Towarzystwo Muzyki Współczesnej. Był także założycielem oryginalnego zespołu Nonstrom, specjalizującego się w wykonywaniu muzyki nowej, w skład którego wchodzili następujący artyści: Paweł Mykietyn – klarnet, Maciej Grzybowski – fortepian, Justyna Rekść‑Raubo – wiolonczela oraz Tomasz Światczyński – puzon. Na wyżej wymienioną obsadę wykonawczą powstał szereg utworów Pawła Mykietyna, m. in. U Radka (1993) czy Four for four (1997).

RFT15JTPK11LD1

Ilustracja przedstawia: Paweł Mykietyn - znakomity klarnecista, założyciel zespołu muzyki współczesnej Nonstrom. Mężczyzna ma na sobie czarną koszulę. Trzyma klarnet.

O jego różnorodnych zainteresowaniach świadczy także fakt, iż wielokrotnie współpracował z reżyserami teatralnymi, m. in. z reżyserem Krzysztofem Warlikowskim. W 2011 roku została wydana płyta Mykietyn. Teatr zawierająca utwory ze spektakli w reżyserii Krzysztofa Warlikowskiego. Warto także wspomnieć, iż kompozytor współpracował ze wspomnianym reżyserem w trakcie pracy nad pierwszą operą Ignorant i szaleniec. W latach 1997‑2001 Paweł Mykietyn był kierownikiem muzycznym w Teatrze Studio w Warszawie, a od 2008 roku sprawuje funkcję kierownika muzycznego w Nowym Teatrze, którego założycielem jest Krzysztof Warlikowski. W Nowym Teatrze pracuje również aktor i reżyser Andrzej Chyra, który wyreżyserował nową operę Pawła Mykietyna Czarodziejska Góra (2015).

Kolejnym istotnym nurtem w twórczości polskiego kompozytora jest muzyka filmowa. Kompozytor podejmował współpracę ze znakomitymi reżyserami, takimi jak: Andrzej Wajda (m. in. muzyka do filmu Tatarak), Małgorzata Szumowska (m. in. muzyka do filmu 33 sceny z życia) czy Jerzy Skolimowski (m. in. muzyka do filmu 11 minut). W 2012 roku otrzymał prestiżową nagrodę Prix France Musique Sacem za muzykę do filmu Essential Kiling w reżyserii Jerzego Skolimowskiego.

Paweł Mykietyn współpracuje regularnie z wieloma wybitnymi instrumentalistami, poświęcając im szereg kompozycji, m. in. z saksofonistką Aliną Mleczko (Sonatina für Alina na saksofon altowy i taśmę, 1994), flecistą Łukaszem Długoszem (Koncert na flet i orkiestrę, 2013) czy z klawesynistką Elżbietą Chojnacką (Klave na klawesyn w stroju mikrotonowymmikrotonymikrotonowym i orkiestrę kameralną, 2004).

R8HZP8P8UPAFB

Fotografia przedstawia: Uśmiechnięty reżyser Andrzej Wajda. Siedzi oparty o laskę. Fotografia jest czarno‑biała. Reżyser ma pogodną twarz.

RCOSZ4V64M1GB

Fotografia przedstawia: Reżyser Krzysztof Warlikowski trzymający się lewą dłonią za tył głowy. Pozuje na ściance. Fotografia jest czarno‑biała.

R1U1RN426JQH9

Foltografia przedstawia: Klawesynistka Elżbieta Chojnacka trzymająca buket kwiatów. W lustrze za nią widać inne osoby. Kobieta ma bujne rude włosy i zapatrzona twarz.

R1XG26LUO9PKP

Foltografia przedstawia: Saksofonistka Alina Mleczko prezentująca swój instrument. Pozuje na czarnym tle. Ubrana jest w czarną sukienkę. Ma ciemne włosy i pomalowane czerwone usta.

Małgorzata Kosińska o Mykietynie:

…choć doleciał Dedal… to jeden z wczesnych istotnych utworów skomponowanych przez Pawła Mykietyna w 1990 roku na fortepian, klarnet (sam kompozytor początkowo wykonywał partię klarnetu) i wiolonczelę. Tytuł kompozycji nawiązuje do jednego z najsłynniejszych mitów greckich o Dedalu i jego synu Ikarze. Co ciekawe, kompozytor nie przez przypadek wybrał poszczególne instrumenty – partia wiolonczeli symbolizuje Dedala, a partia klarnetu Ikara, z kolei partia fortepianu stanowi tło rozgrywającej się narracji muzycznej i buduje strukturę kompozycji. Mit o Dedalu i Ikarze kończy się tragicznie, ponieważ syn Dedala nie posłuchał przestrogi ojca i ginie. Ma to swoje odzwierciedlenie w utworze Pawła Mykietyna – partia klarnetu pod koniec utworu stopniowo zanika.

Paweł Mykietyn ma w swoim dorobku szereg utworów, w których wypracował technikę opartą na mikrotonach, przez co jego muzyka nabrała bardziej ekspresyjny i nowatorski charakter. Dźwiękowość mikrotonowa pojawia się m. in. w II Kwartecie smyczkowym, powstałym na zamówienie Festiwalu Muzyki Polskiej dla słynnego zespołu Kronos Quartet czy w Sonacie na wiolonczelę solo lub z live electronicslive electronic musiclive electronics (2006), skomponowanej dla znakomitego polskiego wiolonczelisty Andrzeja Bauera.

Kompozytor niejednokrotnie zestawia ze sobą różnorodne inspiracje i wydawałoby się zupełnie przeciwstawne idee jako przykład postmodernistycznejpostmodernizm muzycznypostmodernistycznej gry, m. in. w utworze Pasja wg św. Marka Z jednej strony Paweł Mykietyn nawiązuje do zastanej tradycji muzycznej – wybór padł na znaną od wieków wokalno‑instrumentalną formę muzyczną (do tradycji pasyjnejpasjapasyjnej nawiązywali także inni współcześni kompozytorzy, m.in. Krzysztof Penderecki czy Arvo Pärt). Jednak Mykietyn podchodzi w oryginalny sposób do przedstawienia historii Jezusa, która rozpoczyna się „od końca” – od chwili śmierci na krzyżu. O nawiązaniu do tradycji świadczy również zastosowanie wielu fragmentów tonalnych czy decyzji dotyczących instrumentacji, np. występowanie klasycznego sopranu. Jednocześnie kompozytor podchodzi do Pasji w sposób nowatorski poprzez wykorzystanie mikrotonów czy brzmień inspirowanych muzyką rockową (dzięki wprowadzonej gitarze elektrycznej czy specyficznie kształtowanych partiach wokalnych).

W dorobku kompozytorskim Pawła Mykietyna znajdują się także inne utwory wokalne (Lekko na sześć głosów męskich, 2003) oraz wokalno‑instrumentalne (m. in. Shakespeare’s Sonnets na sopran męski i fortepian, 2000; Ładnienie na baryton, klawesyn w stroju mikrotonowym i kwartet smyczkowy, 2004, czy III Symfonia na alt i orkiestrę, 2011).

III Symfonia to rozbudowany, pięcioczęściowy utwór, prawykonany w ramach inauguracji Krajowego Programu Kulturalnego Polskiej Prezydencji w Radzie Unii Europejskiej. W III Symfonii wybitny polski twórca łączy ze sobą wydawałoby się zupełnie przeciwstawne brzmienia. Jak wspominał sam kompozytor:

Warto podkreślić, iż Paweł Mykietyn jest także twórcą oper. W 2015 roku odbyła się premiera dzieła Czarodziejska Góra według powieści Tomasza Manna w reżyserii Andrzeja Chyry, z librettem Małgorzaty Sikorskiej‑Miszczuk w ramach festiwalu Malta w Poznaniu. Kompozytor zrezygnował z tradycyjnej orkiestry, a dzięki połączeniu warstwy wokalnej z warstwą elektroniczną uzyskał niezwykle interesujący efekt brzmieniowy.

Twórczość Pawła Mykietyna od wielu lat inspiruje artystów i melomanów. Na zakończenie warto przytoczyć słowa znanego muzykologa Marcina Gmysa, który stwierdził, że:

Każdy, kto choć raz da się tej muzyce uwieść, będzie jej potrzebował do życia już zawsze. Jak powietrza. Jak wody.

Hanna Kulenty – młoda kompozytorka z wieloma sukcesami

Innym istotnym punktem odniesienia jest twórczość  Hanny Kulenty, w której konstruktywizm przejawia się przede wszystkim w myśleniu procesualnym. Utwory Kulenty często rozwijają się jako długie łuki formalne, oparte na stopniowym narastaniu energii i konsekwentnym prowadzeniu materiału.

Hanna Kulenty to uznana kompozytorka, często zapraszana jako wykładowca na wiele wydarzeń muzycznych o światowej randze. Na swoim kocie ma wiele sukcesów, m. in. II nagrodę na Europejskim Konkursie Młodych Kompozytorów w Amsterdamie, II nagrodę na Konkursie Młodych Kompozytorów Związku Kompozytorów Polskich, Nagrodę Artystyczną Młodych im. Stanisława Wyspiańskiego. Była także czterokrotną laureatką Konkursu Kompozytorskiego Warszawskiego Oddziału Związku Kompozytorów Polskich. Jej kompozycje wykonywane są na całym świecie, a składają się na nie liczne utwory orkiestrowe, kameralne, a nawet opery i muzyka elektroakustyczna.

Podsumowanie

Twórczość Zubel, Mykietyna i Kulenty pokazuje, że pojęcia takie jak postminimalizm i konstruktywizm nie funkcjonują dziś jako zamknięte style, lecz jako zestawy narzędzi. Każdy z kompozytorów wykorzystuje je w odmienny sposób, podporządkowując je własnym celom artystycznym.

Agata Zubel prowadzi dialog z tymi estetykami, łącząc rygor konstrukcji z silną ekspresją i performatywnym wymiarem dźwięku. Jej muzyka stanowi przykład współczesnego myślenia o formie, w którym struktura i emocja nie są przeciwieństwami, lecz wzajemnie się warunkują.

Chłopecki A., Paweł Mykietyn – Nowa gwiazda muzyki polskiej, „Polish Culture”, nr 1/1999

Cyz T., „O III Symfonii Pawła Mykietyna” – rozmowa z kompozytorem, http://ninateka.pl/artykul/pawel-mykietyn-iii-symfonia

Kosińska M., Życie i twórczość Pawła Mykietyna, http://culture.pl/pl/tworca/pawel-mykietyn#dziela

https://encyklopedia.pwn.pl