Świat legend i baśni w muzyce, jako początek poematu symfonicznego

Od wielu wieków kompozytorzy inspirują się legendami, mitami i baśniami. W historii muzyki zapisało się wiele tego typu utworów, powstałych od baroku po początek XXI wieku. Wśród legend, mitów i baśni, które stały się szczególnym źródłem inspiracji dla utalentowanych twórców, wskazać można: mity greckie (m.in. o Orfeuszu i Eurydyce, o Dedalu i Ikarze, Prometeuszu czy o Narcyzie- patrz poniżej na przykładową grafikę); mity i obrzędy rzymskie (m.in. postać Fauna czy bachanaliebachanaliebachanalie), a także wiele baśni i legend znanych wśród różnych narodów (m.in. Księga tysiąca i jednej nocy) oraz bajek i wierszy o charakterze baśniowym tworzonych przez wybitnych literatów i poetów jak np. Johann Wolfgang von Goethe, E. T. A. Hoffmann czy Hans Christian Andersen. Dlaczego legendy, mity i baśnie stanowią tak ważną sferę inspiracji wśród wielkich mistrzów kompozycji?

Warto na początku przytoczyć słowa brytyjskiego pisarza Gilberta Keitha Chestertona, które mogą uświadomić ważną rolę, jaką pełnią:

Baśnie są bardziej niż prawdziwe, nie dlatego iż mówią nam, że istnieją smoki, ale że uświadamiają, iż smoki można pokonać.

R13R6DGOPGLJ4

Ilustracja przedstawia dzieło Caravaggio pt. „Narcyz”. Artysta namalował młodego i pięknego młodzieńca, który klęcząc pochyla się nad spokojnym lustrem wody. Mężczyzna opiera się w niewygodnej pozycji na kolanach, jego ciało jest mocno pochylone do przodu. Narcyz ma delikatną twarz, długie włosy. Ubrany jest w strój zgodny z epoką. Narcyz zapatrzony jest we własne odbicie, nie może oderwać wzroku.

W jakich formach szukać początku poematu symfonicznego?

Na przełomie epoki romantyzmu i XX wieku wybitni twórcy inspirowali się także różnymi baśniami, bajkami oraz innymi utworami literackimi i poezją o baśniowym charakterze. Dzięki temu w historii muzyki zachowało się wiele wartościowych kompozycji reprezentujących różne gatunki, przeznaczonych na rozmaite obsady wykonawcze, a wśród nich m.in. pieśńPieśńpieśń Król olch (1815) Franciszka Schuberta, opera Wilhelm Tell (1829) Gioacchina Rossiniego, fantazja symfonicznafantazja symfonicznafantazja symfoniczna Noc na Łysej Górze (1886) Modesta Musorgskiego, suita symfoniczna Szeherezada (1888) Mikołaja Rimskiego‑Korsakowa, balet Dziadek do orzechów (1892) Piotra Czajkowskiego, opera Słowik (1914) Igora Strawińskiego, fantazja liryczna Dziecko i czary (1925) Maurice’a Ravela czy bajka muzycznabajka muzycznabajka muzyczna Piotruś i wilk (1936) Sergiusza Prokofiewa.

Od Olimpu do orkiestry – moda na mitologię w romantyzmie muzycznym

W muzyce utalentowanych kompozytorów pochodzących z różnych krajów, także odnaleźć można szereg twórczych nawiązań do legend, mitów i baśni. Na wyobraźnię artystów na przełomie wcześniejszych już wieków w sposób szczególny oddziaływał słynny mit o Orfeuszu i Eurydyce, wykorzystany już przed romantyzmem m.in. w twórczości Claudia Monteverdiego (1567–1643), Christopha Willibalda Glucka (1714–1787) oraz w  czasach Franciszka Liszta (1811–1886). Tego ostatniego uznaje się za twórcę formy poematu symfonicznego.

Zanim jednak to nastąpiło wysłuchajmy fragmentu dzieła prekursora tego gatunku  sprzed ponad 200 lat wstecz. Zwróć uwagę na potęgę brzmienia instrumentów dętych, dokonaj porównań ze znanymi przykładami muzyki XIX wieku oraz zapamiętaj poniższą, krótką analizę tego utworu.

Arcydzieło włoskiego baroku – Orfeusz Claudia Monteverdiego było pionierską operą kompozytora, po raz pierwszy wystawioną w 1607 r. na dworze Gonzagów w Mantui. Libretto opery na podstawie Przemian (Metamorfozy) Owidiusza stworzył Alessandro Striggia. Dzieło złożone jest z pięciu aktów, w których występują ważne elementy gatunku operowego, takie jak np. arie, recytatywy, tańce czy interludiainterludiainterludia instrumentalne, które stanowią jednak spójną całość. W muzyczny świat opery słuchaczy wprowadza uroczysta toccata, która stanowi prototyp, wprowadzonej w latach późniejszych, uwertury operowej. Interesująca jest także sfera instrumentacji – poszczególne rodzaje brzmienia odzwierciedlają nastrój kolejnych aktów opery: instrumenty dęte blaszane wprowadzają złowrogi świat Hadesu, z kolei instrumenty smyczkowe, flety, klawesyny, harfy i chitarronechitarronechitarrone ilustrują słoneczne pola Tracji. Poza tym konkretne instrumenty przypisane są do danych bohaterów – przykładowo partii Orfeusza, która jest realizowana przez tenor lub wysoki baryton, towarzyszą harfy i organy.  instrument muzyczny, chordofon szarpany, odmiana teorbanu o długiej szyjce (1.20 m).

Franciszek Liszt – twórca poematu symfonicznego

Postać Orfeusza była także natchnieniem dla kompozytorów doby romantyzmu, w tym również dla Franciszka Liszta, który zainspirował się słynnym bohaterem mitu i w 1854 r. skomponował poemat symfoniczny Orfeusz. Warto jednak podkreślić, iż Liszt spojrzał na postać słynnego śpiewaka Orfeusza z szerszej perspektywy – jako uosobienie sztuki i jej szlachetnego wpływu na człowieka. Czwarty i najkrótszy z poematów symfonicznych kompozytora miał służyć jako prolog do słynnej opery Glucka Orfeusz i Eurydyka, z czasem stał się jednak samodzielnym utworem. Muzykolog Teresa Chylińska w następujący sposób wypowiadała się o dziele Franciszka Liszta:

To właśnie Węgra z pochodzenia, czyli Franciszka Liszta uznać należy za pierwszego kompozytora, który świadomie skomponował i nazwał utwór poematem symfonicznym. Jego Ce qu’on entend sur la montagne (Co się słyszy na górze), ukończony w 1848 roku, uważany jest za pierwszy poemat symfoniczny w historii muzyki. Jego pozamuzyczne skojarzenia czerpał z zasobów swej szerokiej wiedzy, dotyczącej  literatury, filozofii i sztuki. W przypadku wspomnianego utworu inspiracją był poemat Victora Hugo. To właśnie to powiązanie muzyki z tekstem literackim było nowatorskie i wyznaczyło kierunek dla nowej formy. Kolejnym nowatorstwem była nowa forma i swoboda kompozytorska. Nie wahał się odejść od sztampowej klasyki takich form jak symfonia czy suita, zamieniając ją na jednoczęściowy, programowy utwór orkiestrowy, którego struktura była podporządkowana treści pozamuzycznej. Dzięki temu mógł lepiej oddać emocje i dramaturgię inspirowane literaturą swoboda kompozytorska. To od Liszta pochodzi słynne Symphonische Dichtung , czyli określenie poematu symfonicznego, jednoznacznie podkreślając jego związek z poezją i literaturą. Chociaż Preludia (1854 r. ) uznaje się za pierwszy tego typu utwór, Liszt jedynie utwierdził swój kompozytorski kunszt w kolejnych dziełach tego typu tworzonych w latach 1848‑1858 w liczbie 13, z najbardziej znanymi tytułami: Tasso, Orfeusz, Mazeppa. Pamiętać jednak należy, że słynne Les Préludes powstały na podstawie poematu Alphonse’a de Lamartine’a.

Definicja poematu symfonicznego

Zatem uznać należy, że poemat symfoniczny to forma utworu instrumentalnego na orkiestrę symfoniczną inspirowanego wątkami pozamuzycznymi przeważnie literackimi i malarskimi, czyli programem – zwykle sugerowanym już w tytule. Forma poematu symfonicznego nie jest z góry ustalona, lecz podporządkowana wymogom fabularnej treści.

Szkoły narodowe, a poemat symfoniczny

Muzyka programowa, zanim stała się ulubioną formą wypowiedzi kompozytorów szkół narodowych. W ich bowiem dziełach utwory programowe to muzyka instrumentalna skomponowana z myślą o określonym programie pozamuzycznym, posiadająca tytuł lub także odautorski komentarz słowny dołączony do zapisu nutowego. Związki kompozycji programowej z jej programem (np. literackim, historycznym, autobiograficznymAutobiografiaautobiograficznym, malarskim, związanym ze zjawiskami przyrody, krajobrazami, ideami) są realizowane za pomocą określonych środków tzw. mediów programowości.

Wiele poematów symfonicznych miało charakter patriotyczny lub opisywało wydarzenia historyczne.

Słowne środki programowości w muzyce są oczywiste – jest to tytuł utworu, podający pewien określony temat, a także niekiedy jego program (np. motto na pierwszej stronie partytury albo odwołanie do innego dzieła literackiego, malarskiego itp.). Do środków muzycznych należą:

• cytat z muzyki wcześniejszych epok (np. powyżej już prezentowane dzieła literackie oraz w twórczości polskiej m.in cytat początkowego motywu Mazurka Dąbrowskiego umieszczony przez Noskowskiego w finale II Symfonii Elegijnej);

• stylizacja, czyli nadanie pewnego stylu muzycznego, kojarzonego z danym narodem, ideą, epoką;

• archaizacja, czyli stylizacja na muzykę dawnej epoki;

• dobór tonacji tradycyjnie łączonych z danym nastrojem czy tematyką (np. tonacja d‑moll kojarzona z tematem śmierci, Requiem, c‑moll – kojarzona z dramatem, e‑moll z żałobą, smutkiem itd.);

• stosowanie motywów przewodnich, czyli określonych motywów, fraz, akordów, związanych z konkretną sytuacją, osobą, przedmiotem, ideą;

• stosowanie instrumentów muzycznych w funkcji programowej (np. melodia fletu naśladująca pasterską fujarkę, melodia skrzypiec, klarnetu czy oboju jako atrybut danego bohatera czy idei);

• stosowanie charakterów i symboli muzycznych. Charakter muzyczny, jaki kompozytor nadaje fragmentowi utworu, pomaga słuchaczowi w skojarzeniu muzyki z programem. Charakter może wywodzić się:

a) z muzyki wokalnej – jest to np. recytatyw instrumentalny, mówimy też o muzyce w charakterze arii, hymnu, chorału lub o charakterze pieśniowym;

b) z muzyki instrumentalnej – wówczas możemy mówić, że dany utwór ma charakter marsza bądź muzyki żałobnej, muzyki z oddali (gdy dany fragment utworu jest wyciszony, wówczas wyobrażamy sobie, że brzmi z daleka bądź jest echem), że ma charakter przybliżania lub oddalania, powstający dzięki dynamice (czyli dany fragment jest grany coraz głośniej – i wówczas wydaje się, że muzyka się przybliża, lub coraz ciszej – i mamy wrażenie, że się oddala);

c) z muzyki tanecznej – są to rytmy tańców, (a więc np. Scherzo w Symfonii Elegijnej za chwilę omawianego Zygmunta Noskowskiego ma charakter krakowiaka). Symbole muzyczne z kolei są to poszczególne motywy, akordy, frazy, które pomagają zrealizować w muzyce program pozamuzyczny. Należą do nich np. odgłosy ptaków, motywy naśladujące okrzyk bólu albo westchnienie, symbole upadku i powstawania (np. szybkie przebiegi w dół lub w górę skali), symbole nocy i snu (uspokojenie i wyciszenie), symbol trytonutrytontrytonu (diabolus in musica), symbol krzyża, symbole trwogi, skala całotonowa wprowadzająca element strachu, symbole związane z określonymi instrumentami – np. sygnał trąbek i bębnów, dźwięk rogów, uderzenie tam‑tamutam‑tamtam‑tamu (symbol śmierci), odgłosy dzwonków i wiele innych.

Pierwszy polski poemat symfoniczny

Seria płyt wydanych przez Narodowy Instytutu Fryderyka Chopina to seria zarejestrowanych na żywo specjalnych wydarzeń muzycznych z udziałem najwybitniejszych artystów. Warto zapamiętać nie tylko okładkę.

R8AVV1SF4Q6A6

Ilustracja przedstawia okładkę płyty CD; na czerwonym tle białe napisy: Noskowski, Poemat muzyczny "Step" i Chopin, Koncert fortepianowy f‑moll, op. 21.

Szczególnie w dziedzinie pozamuzycznych skojarzeń w polskiej literaturze okresu późnoromantycznego należ przyjrzeć się twórczości Zygmunta Noskowskiego.

Zanim jednak dojdziemy do pierwszego polskiego poematu symfonicznego warto zatrzymać się  przy jednym z dzieł, apoteozujących narodowe krajobrazy i pamiątki historyczne- czyli przy uwerturze koncertowej Morskie Oko (1875 r.) Jest to nie tylko utwór posiadający świadome odwołania do polskiego idiomu muzycznego, lecz dzieło posiadające określony program muzyczny, wyrażony pejzaż ukazujący wspaniałe piękno tatrzańskiej przyrody. Tytuł utworu bywa też kojarzony z głośnym wówczas sporem prawnym o Morskie Oko, między Galicją, a Węgrami, wygranym ostatecznie w 1902 r. przez właściciela tych ziem, hrabiego Władysława Zamoyskiego.

Już początkowe takty Morskiego Oka utrzymane są w charakterze muzyki z oddali – pozwalając wyobrazić sobie ogrom przestrzeni i głębię tatrzańskiego jeziora. Później charakter muzyki zmienia się, muzyczny obraz się przybliża, a zastosowany przez kompozytora muzyczny symbol powstawania – wznoszące akordy – powoduje, że w wyobraźni podnosimy wzrok, patrząc na otaczające jezioro granie skał.

Jak słychać, temat pierwszy to początkowo monodia grana unisono w niskim rejestrze, a dopiero później pojawia się akordowe, harmoniczne wypełnienie. Słychać symbole powstawania (szybkie przebiegi gamowe w górę) i motywy ilustrujące porywy wichru podczas burzy śnieżnej lub wzburzone fale na jeziorze. Jest to muzyczny obraz przyrody surowej, dzikiej, groźnej, budzącej respekt. Aura zmienia się całkowicie, gdy pojawia się grupa drugiego tematu. Słyszymy melodię opartą na góralskich motywach melodycznych i rytmie, którym w drugiej zwrotce towarzyszą odgłosy ptasie (flet). Zamiast groźnej i nieprzyjaznej przyroda tatrzańska staje się radosna, kolorowa i tętniąca życiem. Podobne odgłosy ptasie pojawiają się w przetworzeniu, złączone już jednak z surowym tematem pierwszym. Przetwarzanie, zestawianie i łączenie ze sobą różnych tematów w tym fragmencie kompozycji jest mistrzowskie. Posłuchajmy dalej.

Od roku 1895 polski kompozytor Zygmunt Noskowski powrócił do realizacji ambitnych idei kompozytorskich, napisał m. in. dwie opery i balet Święto ognia (o nocy świętojańskiej i paleniu ogni sobótkowych). W centrum uwagi kompozytora znów znalazła się twórczość symfoniczna, której nadał jeszcze bardziej czytelne przesłanie narodowe, stosując cytaty popularnych, powszechnie znanych narodowych melodii i zamieszczając literackie komentarze. Powiększeniu i udoskonaleniu uległa też orkiestracja nowych dzieł: odtąd zwiększył się skład instrumentów dętych do potrójnego, a grupa smyczków została jeszcze bardziej zagęszczona. Czołowym utworem tego okresu jest  jednak poemat symfoniczny Step (1896 r.), uważany za najwybitniejszy utwór Noskowskiego i zarazem uznany za pierwszy poemat symfoniczny w dziejach muzyki polskiej.

Poemat symfoniczny Step zawiera oprócz programowego tytułu również motto zapisane przez Noskowskiego w partyturze: Stepie wspaniały, pieśnią cię witam. Pośród twoich niezmierzonych przestrzeni słychać było i szum skrzydeł, i dźwięk kopyt konnicy, rozbrzmiewała fujarka pastusza i tęskna pieśń kozacza, której towarzyszyły teorbanyteorban teorbany i bębenki, rozlegały się okrzyki wojenne i zgrzyt ścierających się szabel. Walki i zapasy olbrzymie skończyły się, wojownicy w grobie legli. Ty jeden tylko, wielki stepie, pozostałeś wiecznie piękny i spokojny!...

Podsumowanie - spróbuj zapamiętać...

1. Poemat symfoniczny to forma muzyczna charakterystyczna dla romantyzmu, która łączy muzykę z treściami pozamuzycznymi – literaturą, malarstwem, historią czy filozofią.

2. Głównym twórcą i teoretykiem poematu symfonicznego był Franz Liszt, który jako pierwszy nazwał i systematycznie rozwijał ten gatunek. A w Polsce tym przedstawicielem był Zygmunt Noskowski.

3. Inspiracją dla poematów symfonicznych były utwory literackie (np. dzieła Goethego, Byrona), wydarzenia historyczne, mity, obrazy oraz idee filozoficzne.

4. Forma poematu symfonicznego jest swobodna – kompozytorzy odchodzili od klasycznych schematów, by oddać nastrój, emocje i narrację utworu literackiego lub ideowego.

5. Poemat symfoniczny to przykład programowości w muzyce – utwór ma określony program, czyli treść pozamuzyczną, którą kompozytor stara się oddać dźwiękami.

6. W poemacie symfonicznym często występuje technika przekształcania tematów (tzw. transformacja tematyczna), która pozwala oddać rozwój narracji.

7. Najsłynniejsze poematy symfoniczne stworzyli Franz Liszt Preludia, Mazeppa, w tej samej epoce Richard Strauss Don Juan, Also sprach Zarathustra oraz m.in przedstawiciel czeskie szkoły narodowej Bedřich Smetana Wełtawa.

8. Poemat symfoniczny był wyrazem romantycznej fascynacji indywidualizmem, wyobraźnią i emocjonalnością – to muzyka opowiadająca historie bez słów.

Słownik języka polskiego PWN

Encyklopedia PWN

Chylińska Teresa, Haraschin Stanisław, Jabłoński Maciej - Przewodnik po muzyce koncertowej cz. I

Polecane tematy na zpe.gov.pl to: Opera narodowa - Stanisław Moniuszko; Śpiewniki domowe Stanisława Moniuszki.

Inne materiały: