Wariacje

Technika wariacyjna polega na przekształcaniu, odmienianiu jakiegoś motywu, czy myśli muzycznej. Niekiedy działania takie pojawiają się jedynie epizodycznie, lokalnie, w obrębie innej formy. Czasem zaś poprzez konsekwentne stosowanie, stają się podstawą kształtowania całości utworu. W takim właśnie przypadku mówimy o formie wariacji.

Podstawową formą wariacji jest temat z wariacjami, czyli temat i jego kolejne przekształcenia.

Temat często pochodzi z inwencji kompozytora i jest stworzony specjalnie na potrzeby danej kompozycji. Niekiedy wykorzystywane są tu również istniejące już utwory (własne lub innych twórców, czy też muzyki ludowej bądź popularnej). Temat stanowi zwykle nieskomplikowaną i przejrzystą myśl muzyczną, co ułatwia jego zapamiętanie, ale równocześnie też umożliwia zastosowanie w nim różnorodnych zmian.

Najpopularniejsze środki techniki wariacyjnej to:

1. Zmiany interwałowe w przebiegu tematu.

2. Figurowanie linii melodycznej – wprowadzenie dodatkowych dźwięków, rozdrobnionych rytmicznie, „oplatających” melodię tematu.

3. Zmiany rytmiczne w przebiegu tematu, np. rozdrobnienie lub poszerzenie wartości, zastosowanie schematu rytmicznego, przesunięcie akcentów.

4. Wprowadzenie ozdobników (np. tryle, przednutki, mordenty, obiegniki).

5. Zmiana tonacji – najczęściej zmiana trybu (z tonacji durowej na jednoimienną molową lub odwrotnie, np. z C‑dur na c‑moll lub z d‑moll na D‑dur).

6. Zmiana tempa (agogiki).

7. Zmiana metrum.

8. Zmiany w zakresie dynamiki.

9. Zmiana faktury.

10. Wprowadzenie środków polifonicznych.

11. Zastosowanie zróżnicowanych środków artykulacyjnych.

12. Zmiany kolorystyczne, np. zmiana rejestru.

13. Wykorzystanie różnych typów akompaniamentu.

Wariacje w klasycyzmie

Technika wariacyjna w epoce klasycyzmu miała ogromne znaczenie z uwagi na popularność form tematycznych. Wariacyjność była stosowana bardzo często, zarówno lokalnie w poszczególnych utworach, jak i tworząc osobne formy. W przeciwieństwie do baroku, najbardziej popularną, osobną formą były tu samodzielne cykle instrumentalne, czyli wariacje na temat (bądź temat z wariacjami). Wszyscy trzej klasycy wiedeńscy w swojej twórczości posiadają przykłady takich dzieł; Beethoven stworzył nawet układ przebiegu formy wariacyjnej, który składał się z tematu, wariacji oraz finału. Jego pomysł był szeroko stosowany w epoce romantyzmu. Wariacje były też obecne w symfoniach, sonatach, koncertach oraz gatunkach kameralnych; lokalnie stosowano także technikę wariacyjną w większości utworów klasycznych. Klasycy wiedeńscy stosowali różnorodne środki tej techniki, takie jak ornamentowanie, figurację melodyczną i harmoniczną oraz inne. Wśród ważnych dzieł należy wymienić 32 wariacje c‑moll oraz 33 wariacje C‑dur na temat Diabellego autorstwa Ludwiga van Beethovena.

Podczas słuchania tematu z 33 wariacji C‑dur na temat Diabellego zwróć uwagę na jego prostotę i wyraźną, taneczną rytmikę, która stanie się punktem odniesienia dla całego cyklu. Staraj się wychwycić, jak Beethoven stopniowo przekształca motyw — czasem subtelnie, czasem radykalnie — poprzez zmianę faktury, rytmu, harmoniki czy rejestru. Usłysz momenty, w których kompozytor odchodzi od żartobliwego charakteru tematu, nadając wariacjom refleksyjny, wirtuozowski lub monumentalny wyraz. Spróbuj też obserwować, jak mimo ogromnej różnorodności nastrojów i technik, cały cykl pozostaje spójny dzięki stałej obecności elementów rozpoznawalnych z tematu Diabellego.

Słuchając I i II wariacji z 33 wariacji C‑dur na temat Diabellego, zwróć uwagę, jak Beethoven zaczyna przekształcać prosty temat poprzez zagęszczenie faktury i zwiększenie ruchliwości linii melodycznych. Usłysz, że I wariacja zachowuje pogodny charakter, ale wprowadza żywszy puls i bardziej ozdobny przebieg, podczas gdy II wariacja wyraźnie wzmacnia energię dzięki synkopom i biegnikowej figuracji. Zastanów się, jak mimo większej wirtuozerii oba ogniwa nadal wyraźnie nawiązują do rytmiczno‑harmonicznego szkicu Diabellego. Zwróć też uwagę, w jaki sposób Beethoven buduje stopniową intensyfikację cyklu już na jego początku.

Forma wariacji była tak popularna w klasycyzmie, że tylko sam Ludwig van Beethoven napisał ponad dwadzieścia takich utworów. Niektóre z nich oparł na własnych tematach, zaś czasami sięgał po gotowe melodie. Często wykorzystywał fragmenty oper, choćby w cieszących się dużą popularnością Wariacjach na fortepian na temat Nel cor più non mi sento z opery Giovanniego Paisiellego La Molinara.

Prostym i typowym przykładem zastosowania cyklu wariacji jest kompozycja Beethovena – 6 Łatwych wariacji F‑dur na temat pieśni szwajcarskiej.

Słuchając „6 łatwych wariacji na temat piosenki szwajcarskiej F‑dur”, zwróć uwagę na prosty, śpiewny temat, który Beethoven wykorzystuje jako czytelny punkt wyjścia dla kolejnych przekształceń. Spróbuj wychwycić, jak kompozytor zmienia charakter melodii przez różnicowanie rytmu, faktury i zdobnictwa, zachowując jednocześnie rozpoznawalny zarys pierwotnego motywu. Zastanów się, które wariacje mają bardziej taneczny, a które bardziej liryczny profil, oraz jak ich kolejność buduje narastające zróżnicowanie nastrojów. Zwróć też uwagę, jak mimo „łatwego” charakteru cyklu Beethoven ujawnia typową dla siebie pomysłowość i poczucie formy.

R9PYqpcEHQYzF1

Ilustracja przedstawia partyturę. Na pięciolinii zostały zaznaczone notacje muzyczne utworu Ludwig van Beethoven „6 Łatwych wariacji na temat piosenki szwajcarskiej F-dur”.

R173QR0GziVB71

Ilustracja przedstawia partyturę. Na pięciolinii zostały zaznaczone notacje muzyczne utworu Ludwig van Beethoven „6 Łatwych wariacji na temat piosenki szwajcarskiej F-dur”.

Beethoven – 6 Łatwych wariacji F‑dur na temat pieśni szwajcarskiej

Tematem tych wariacji – zgodnie z tytułem – jest piosenka szwajcarska. Temat ma niewielkie rozmiary – zaledwie 11 taktów i bardzo prostą dwugłosową fakturę. Górny głos prowadzi linię melodyczną, a dolny – tworząc skromny akompaniament, dopełnia ją harmonicznie. Oba głosy poruszają się zwykle w tych samych wartościach rytmicznych.

Całość tematu jest zdaniem muzycznym, zbudowanym z czterech fraz. Trzy z nich (pierwsza, druga i czwarta) są jednorodne pod względem wykorzystania materiału motywicznego:

1. Pierwsza fraza obejmuje przedtakt i niepełne trzy takty. Zamyka ją dźwięk f – półnuta z kropką.

2. Fraza zostaje natychmiast powtórzona – od końcówki trzeciego taktu, ale z przesunięciem całego wzoru wyżej – od dźwięku c2.

3. Fraza czwarta – zamykająca temat (od końcówki ósmego taktu), jest dosłownym powtórzeniem pierwszej frazy.

Wskazana fraza jest najważniejszą cząstką tematu. To ona generuje prawie cały materiał muzyczny melodii. Jedynym, zresztą najkrótszym w tym zdaniu odcinkiem, oferującym nowy pomysł, jest fraza trzecia – rozpoczynająca się pod koniec szóstego taktu.

Cały temat stanowi więc bardzo prostą i mało zróżnicowaną myśl. Owa jednolitość dotyczy konstrukcji frazowej, ale również spójności charakteru, ze spokojną, pogodną i stonowaną wyrazowością.

Po prezentacji tematu następuje jego 6 wariacji.

Pierwsza wariacja wiele elementów pozostawia bez zmian:

• liczba taktów,

• podział na cztery frazy,

• tempo,

• metrum,

• tonację,

• układ harmoniczny.

Wśród najbardziej istotnych przekształceń wprowadzonych do tej wariacji, na pierwszym miejscu zauważyć należy zmianę struktury rytmicznej. Po spokojnym i stabilnym następstwie ćwierćnut i półnut w temacie, obecny tutaj ruch triolowy, skutkuje pojawieniem się większej ruchliwości przebiegów oraz ożywieniem charakteru.

Choć Beethoven nadal pozostawia fakturę dwugłosową, to tym razem linia melodyczna w górnym głosie zostaje wyraźnie sfigurowana. Dźwięki melodii ukryte wśród drobnych triol ósemkowych są jednak wyraźnie słyszalne i zauważalne. Akompaniament w dolnym głosie wprowadza konsekwentnie analogiczne zmiany. Dzięki temu Beethoven tworzy tu dwugłosową spójną całość.

Druga wariacja – podobnie jak pierwsza – wiele współczynników tematu pozostawia bez zmian. Nawet linia melodyczna nie ulega zasadniczo przekształceniom. Poważniejsze modyfikacje dotykają tym razem akompaniamentu. Choć pozostał nadal jednogłosowy, to opiera się na zupełnie innym ruchu. Kompozytor zastosował tu bowiem figuracje ze stałym rytmem punktowanym, opartym na następstwie: ósemka z kropką i szesnastka. To ukształtowanie rytmiczne wpływa na zmianę wyrazowości tego odcinka formy. Pojawia się charakter marszowy, a muzyka nabiera teraz zdecydowania i energii. Nowy nastrój wzmacniają również zastosowane czasem w linii melodycznej dwudźwięki lub akordy.

Trzecia wariacja zmienia tryb tonacji. Zamiast F‑dur, Beethoven zastosował jednoimienne f‑moll. Taka odmiana skutkuje zwykle pojawieniem się bardziej lirycznego, melancholijnego nastroju. Tak też jest i w tym przypadku. W porównaniu z poprzednią wariacją mamy więc zdecydowany kontrast wyrazowy. Nowy nastrój podkreśla też dynamika piano i artykulacja legato.

Wariacja trzecia wprowadza również pełniejsze brzmienie – efekt pewnych zmian fakturalnych. Dominującej w tej wariacji kantylenowej linii melodycznej, towarzyszą teraz aż dwa głosy akompaniujące. Niższy z nich, w dłuższych wartościach, pełni rolę podstawy harmonicznej. Wyższy zaś, w bardziej płynnym ruchu ósemkowym, dopełnia pozostałymi składnikami brzmienie akordów.

Trzeba również zwrócić uwagę na pewną drobną modyfikację formalną. Po pierwszej frazie kompozytor umieszcza znak repetycji, wskazując na konieczność powtórzenia trzech następnych fraz.

Czwarta wariacja powraca do tonacji zasadniczej F‑dur. Znika też wcześniejszy liryzm. Pojawia się natomiast mocne i pełne brzmienie, a charakter staje się zdecydowany, energiczny. Te zmiany nastroju wynikają między innymi z odmiennego, nowego potraktowania linii melodycznej tematu. Choć nie ma w niej motywicznie żadnych przekształceń, to jej inna wyrazowość wynika z zaprezentowania melodii w oktawach i w wyższym, jaśniejszym rejestrze. Jej pełne mocne brzmienie wzmacnia też ruchliwy, dynamiczny akompaniament, w płynnych przebiegach triol ósemkowych. Jest on konsekwentnie oparty na dźwiękach rozłożonych akordów.

Piąta wariacja wprowadza nieco uspokojenia. Zamiast wcześniejszych ruchliwych triol, mamy bardziej stabilne ósemki. Dominuje faktura dwugłosowa, choć czasem poszerzana jest o jeszcze jeden – trzeci głos (o znaczeniu wyłącznie harmonicznym).

Melodia tematu pozostając w najwyższym głosie, zostaje ponownie sfigurowana. Teraz jednak brzmi nieco łagodniej i spokojniej. Ten klimat wyrazowy podkreśla również dookreślenie wyrazowe – dolceDolcedolce.

Szósta wariacja to wariacja finałowa. W związku z tym Beethoven poszerza ją o kilka dodatkowych taktów, stanowiących zamknięcie całości – kodę. Wariacja zawiera różnorodne środki przekształceń tematu. Mamy więc przebiegi figuracyjne, w wartościach szesnastkowych, wprowadzające lekki i ruchliwy charakter. Obok tego pojawiają się też fragmenty o zupełnie innej wyrazowości – mocne i energiczne ćwierćnuty, wzmocnione oktawami. Tę różnorodność wzbogacają też kontrasty dynamiczne (piano, fortissimo), ozdobniki (tryle) oraz zastosowanie różnych środków artykulacyjnych (legato i staccato).

Wariacja przechodzi płynnie w króciutką – trzytaktową zaledwie kodę. Fragment ten zamyka całość poprzez stopniowe uspokajanie, wyciszanie. W charakterystycznym i typowym dla kody ujęciu, wykorzystuje powtarzalność kadencyjnych zwrotów Dominanta – Tonika.

Wszystkie wariacje stanowią zamknięte całości, opatrzone numerami. Taki typ formy wariacji nazywamy wariacjami numerowanymi. Beethoven pozostawia w nich bez zmian:

• tempo i metrum,

• liczbę taktów (tylko wariacja finałowa zostaje poszerzona o kodę),

• kształt formalny z podziałem na cztery frazy (tylko w trzeciej wariacji powtórzone zostają trzy ostatnie frazy),

• tonację (tylko trzecia wariacja zmienia tryb),

• strukturę harmoniczną.

Beethoven stosuje tu typowe środki techniki wariacyjnej. Wśród nich największe znaczenie mają:

• figuracja linii melodycznej,

• zmiana trybu,

• modyfikacje struktury rytmicznej,

• zmiany akompaniamentu,

• różnicowanie dynamiki i środków artykulacyjnych.

Przekształcenia te są jednak nieskomplikowane i nie naruszają czytelności odniesień do tematu. Temat jest zawsze wyraźnie słyszalny i zauważalny.

6 Łatwych wariacji na temat piosenki szwajcarskiej F‑dur Ludwiga van Beethovena to niezależny, samodzielny utwór muzyczny. Podobnie jak chociażby Wariacje Goldbergowskie Jana Sebastiana Bacha, Wariacje La ci darem la mano Fryderyka Chopina, Wariacje na temat Paganiniego Johannesa Brahmsa czy Wariacje b‑moll Karola Szymanowskiego.

Często jednak wariacje stają się jednym z członów utworu cyklicznego:

• symfonii – np. drugie ogniwa symfonii Haydna, choćby nr 94 G‑dur Z uderzeniem w kocioł, czy nr 101 D‑dur Zegarowej,

• sonat – np. pierwsze części Sonaty fortepianowej A‑dur KV 331 Wolfganga Amadeusza Mozarta czy Sonaty fortepianowej As‑dur op. 26 Ludwiga van Beethovena,

• utworów kameralnych – choćby Kwartetu smyczkowego Śmierć i dziewczyna oraz Kwintetu fortepianowego Pstrąg Franciszka Schuberta.

Wariacje - charakterystyka

Samo określenie wariacja oznacza wariant, inną wersję tematu lub odcinka utworu. Tak jak kanon, może być nazwą techniki i być stosowana lokalnie w danym dziele, może też oznaczać osobną formę muzyczną, której istotą są zmiany wariacyjne. Dla przebiegu wariacji istotny jest temat, który powinien mieć pewne określone cechy: przejrzystość oraz zwartość, a także niezbyt rozbudowaną długość. Często stosuje się tematy o okresowej, dwu lub trzyczęściowej budowie. Zdarza się też, iż temat nie jest pomysłem własnym kompozytora i stanowi zapożyczenie z cudzej twórczości. Same przeobrażenia nie muszą dotyczyć tematu w całości i mogą odnosić się wyłącznie do jego części.

Wariacja jako forma może rozwijać się jako temat z numerowanymi wariacjami, z których każda stanowi zamkniętą całość lub w sposób ciągły (częste przy wariacjach ostinatowych).

Omówienie wariacji i sposobów opracowania na przykładzie utworu Mozarta

Ważnym historycznym przykładem wariacji jest dzieło Mozarta z 1785 roku o nazwie 12 wariacji C‑dur na temat Ah vous dirai‑je, Mamam, który w Polsce jest znany pod nazwą Były sobie kurki trzy. Poniżej znajduje się omówienie części wariacji wraz z określeniem użytych środków.

Temat:

R1FqjHawa0G241

Fotografia przedstawia nuty utworu Wolfganga Amadeusza Mozarta „12 wariacji C-dur na temat Ah vous dirai-je, Maman: temat".

Słuchając tematu z „12 wariacji C‑dur na temat Ah, vous dirai‑je, Maman” Mozarta, zwróć uwagę na jego jasną, dziecięco prostą melodię opartą na regularnych, symetrycznych frazach. Usłysz wyraźną, piosenkową linię, która dzięki swojej przejrzystości stanowi idealny materiał do późniejszych przekształceń. Zastanów się, jak temat opiera się na powtarzalnej strukturze i klarownym przebiegu harmonicznym — to właśnie te elementy Mozart będzie stopniowo ornamentował i rozwijał. Spróbuj też dostrzec, jak równowaga i elegancja klasycznego stylu zapowiada charakter całego cyklu wariacji.

Pierwsza z wariacji wprowadza do melodii ornamenty, zmieniając linię melodyczną tematu.

RO6lJ4tbKcEWH1

Fotografia przedstawia zapis nutowy wykonania prawej ręki utworu Wolfganga Amadeusza Mozarta „12 wariacji C-dur na temat Ah vous dirai-je, Maman: wariacja 1".

Piąta wariacja jest przykładem na zmiany rytmiczne, poprzez przesunięcie akcentów i stworzenie synkop w każdym takcie.

RdFdEyj3xZ4zS1

Fotografia przedstawia nuty utworu Wolfganga Amadeusza Mozarta „12 wariacji C-dur na temat Ah vous dirai-je, Maman: wariacja 5".

Siódma z wariacji to już mocne odejście od pierwotnego tematu - widać tu zarówno figurację linii melodycznej, zmiany interwałowe, a także harmoniczne (inna struktura akordów).

R1UYWvWSBadpl1

Fotografia przedstawia nuty utworu Wolfganga Amadeusza Mozarta „12 wariacji C-dur na temat Ah vous dirai-je, Maman: wariacja 7".

Ostatnia z omawianych wariacji, czyli ósma, to przykład na zmianę harmoniczną (inny tryb), a także użycie środków polifonicznych (imitacji w taktach 3‑4 oraz kontrapunktu w 5‑7).

R1Z8NNLb4IREE1

Fotografia przedstawia nuty utworu Wolfganga Amadeusza Mozarta „12 wariacji C-dur na temat Ah vous dirai-je, Maman: wariacja 8".

Wariacje są jedną z najważniejszych form rozwijania materiału muzycznego w epoce klasycyzmu. Ich podstawą jest temat – zwykle prosty, przejrzysty i łatwy do zapamiętania – który staje się punktem wyjścia dla kolejnych przekształceń. Kompozytorzy stosują w nich liczne środki techniczne, takie jak zmiany rytmu, ornamentacja, figuracja melodii, zmiany trybu, faktury czy artykulacji. Dzięki temu każda wariacja zachowuje związek z tematem, a jednocześnie wnosi nowy charakter i nowe brzmienie. Klasycy wiedeńscy wykorzystywali tę technikę zarówno w samodzielnych cyklach, jak i w częściach większych form instrumentalnych. Szczególnie rozwinął ją Ludwig van Beethoven, który traktował wariacje jako przestrzeń do twórczych eksperymentów i rozwijania idei muzycznej. Najważniejszą cechą wariacji pozostaje więc równowaga między stałością tematu a różnorodnością jego przekształceń. To właśnie dzięki temu słuchacz może śledzić proces przemiany jednej melodii w wiele różnych muzycznych odsłon. W ten sposób wracamy do pytania z początku: podobnie jak współczesne remixy czy nowe interpretacje znanych utworów, klasyczne wariacje pokazują, że jedna idea muzyczna może stać się źródłem niemal nieskończonej liczby twórczych przekształceń.

• http://encyklopedia.pwn.pl/