Ilustracja przedstawia dłonie dyrygenta, który w lewej dłoni trzyma batutę. Napis: Pod lupą dyrygenta. Sztuka prowadzenia orkiestry
Ilustracja przedstawia dłonie dyrygenta, który w lewej dłoni trzyma batutę. Napis: Pod lupą dyrygenta. Sztuka prowadzenia orkiestry
Rola Josepha Haydna w kształtowaniu się dojrzałego stylu klasycznego w symfonii
Źródło: tylko do użytku edukacyjnego na zpe.gov.pl.
bg‑yellow
W samym sednie
Ustalenie składu orkiestry symfonicznej
W epoce klasycyzmu budowane są pierwsze filharmonie zapewniające stały dostęp publiczności do muzyki. Na czoło wysuwają się między innymi formy muzyki instrumentalnej. Ustalony zostaje klasyczny skład orkiestry symfonicznej oraz zmienia się rola dyrygenta, którego zadaniem jest kierowanie zespołem muzycznym, a co za tym idzie odwrócenie się do niego przodem. W baroku stanie do publiczności tyłem oznaczało brak szacunku dla wysokich dostojników.
Do orkiestry dołączył klarnet oraz kotły. Ponadto w klasycyzmie zaczyna funkcjonować fortepian.
RJEi1mfdCYd31
Ilustracja przedstawia skład orkiestry symfonicznej. Na dole, po środku stoi dyrygent (czarna sylwetka), obok niego instrumenty smyczkowe - z lewej strony: pierwsze skrzypce, w sklad których wchodzi 17 skrzypiec, obok wiolonczele (12 instrumentów). Z prawej strony (od dołu) drugie skrzypce (17 instrumentów), obk altówki (14 instrumentów). Drugi rząd instrumentów (od lewej strony) stanowią cztery waltornie. W centralnej części drugiego rzędu znajdziemy klarnet basowy, trzy klarnety, trzy fagoty, kontrfagot), cztery oboje, trzy trąbki oraz trzy flety poprzeczne i jeden flet piccolo). Trzeci rząd instrumentów (od lewej strony) stanowią: kontrabasy (10 sztuk) oraz dwie harfy. W środkowej części są: trójkąt, werbel, bęben wielki, dwa gongi, cztery kotły i wibrafon. Z prawej strony stoi tuba oraz trzy puzony.
Skład orkiestry symfonicznej, opracowano na podstawie: https://noitopa.files.wordpress.com/2013/02/orchestre‑symphonique.jpg, online‑skills, CC BY 3.0
Źródło: online-skills, Skład orkiestry symfonicznej, Ilustracja, dostępny w internecie: Źródło: https://noitopa.files.wordpress.com/2013/02/orchestre-symphonique.jpg [dostęp 23.02.2023], licencja: CC BY 3.0.
R11qgvKvbMsfG1
Ilustracja interaktywna przedstawia orkiestrę symfoniczną podczas przygotowań do koncerty. Dodatkowo na ilustracji umieszczono następujące informacje: 1. Orkiestra symfoniczna to zespół instrumentalny przeznaczony do wykonywania wielkich dzieł muzycznych: symfonii, koncertów, oper i baletów w czasie koncertów w teatrach muzycznych i na otwartym powietrzu., 2. Do połowy XVIII w. nie istniała standardowa obsada orkiestry, składy dostosowane były do konkretnego utworu. Początek nowego, dojrzałego stylu w muzyce symfonicznej i związane z nim zmiany w składzie orkiestry wiążą się z działalnością kompozytorów szkoły mannheimskiej, którzy w połowie XVIII w. na dworze książęcym w Mannheim stworzyli i prowadzili orkiestrę symfoniczną. 3. Podstawę orkiestry stanowił zespół instrumentów smyczkowych, tj. I i II skrzypce, altówka oraz wiolonczela zdwajana przez kontrabas. Wyraźnie zwiększyła się rola grupy instrumentów dętych, którą tworzyły flety, oboje i fagoty. Ten typ orkiestry utrzymał się zasadniczo w całym okresie klasycznym, z tym, że klawesyn, który powszechny był w poprzednich epokach, przy pełniejszej obsadzie stał się zbyteczny i zachował się jedynie w operze dla realizacji akompaniamentu recytatywów. W niektórych dziełach Mozarta pojawiły się po raz pierwszy dwa klarnety, które w składzie orkiestry utrzymały się na stałe. Beethoven wprowadził natomiast puzony, czy też odmiany instrumentów o skrajnych brzmieniach (flet piccolo, kontrafagot).
Ilustracja interaktywna przedstawia orkiestrę symfoniczną podczas przygotowań do koncerty. Dodatkowo na ilustracji umieszczono następujące informacje: 1. Orkiestra symfoniczna to zespół instrumentalny przeznaczony do wykonywania wielkich dzieł muzycznych: symfonii, koncertów, oper i baletów w czasie koncertów w teatrach muzycznych i na otwartym powietrzu., 2. Do połowy XVIII w. nie istniała standardowa obsada orkiestry, składy dostosowane były do konkretnego utworu. Początek nowego, dojrzałego stylu w muzyce symfonicznej i związane z nim zmiany w składzie orkiestry wiążą się z działalnością kompozytorów szkoły mannheimskiej, którzy w połowie XVIII w. na dworze książęcym w Mannheim stworzyli i prowadzili orkiestrę symfoniczną. 3. Podstawę orkiestry stanowił zespół instrumentów smyczkowych, tj. I i II skrzypce, altówka oraz wiolonczela zdwajana przez kontrabas. Wyraźnie zwiększyła się rola grupy instrumentów dętych, którą tworzyły flety, oboje i fagoty. Ten typ orkiestry utrzymał się zasadniczo w całym okresie klasycznym, z tym, że klawesyn, który powszechny był w poprzednich epokach, przy pełniejszej obsadzie stał się zbyteczny i zachował się jedynie w operze dla realizacji akompaniamentu recytatywów. W niektórych dziełach Mozarta pojawiły się po raz pierwszy dwa klarnety, które w składzie orkiestry utrzymały się na stałe. Beethoven wprowadził natomiast puzony, czy też odmiany instrumentów o skrajnych brzmieniach (flet piccolo, kontrafagot).
Vienna Mozart Orchestra w historycznych strojach, Wikimedia, domena publiczna.
Joseph Haydn
R13mEGisCAIsW
Obraz przedstawia portret artysty, który ubrany jest w ciemną zapiętą marynarkę, biały żabot, a z rękawów marynarki wystają białe falowane rękawy koszuli. Mężczyzna w prawej ręce trzyma obitą skórą książkę. Artysta posiada dwa podbródki, usta ma lekko uśmiechnięte. Ma brązowe oczy oraz gęste zadbane brwi. Mężczyzna nosi białą perukę, która na jest zawinięta na wysokości oczu oraz uszu.
Thomas Hardy [czytaj: tomas hardi], „Portret Josepha Haydna” [czytaj: portret jozefa hajdna], 1791 r., Muzeum Instrumentów w Royal College of Music [czytaj: rojal koledż of mjuzik], Londyn, Wielka Brytania, wikimedia.org, domena publiczna
Źródło: Thomas Hardy, „Portret Josepha Haydna” [czytaj: portret jozefa hajdna], Olej na płótnie, Muzeum Instrumentów w Royal College of Music, Londyn, dostępny w internecie: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Joseph_Haydn.jpg [dostęp 8.02.2022], domena publiczna.
Encyklopedia Teatru Polskiego
Encyklopedia Teatru Polskiego
Uznawany za jednego z trzech klasyków wiedeńskich, urodził się 31 marca 1732 r. w Rohrau [czytaj: rorał]. W wieku 5 lat, mały Haydn [czytaj: hajdn] zaczyna pobierać pierwsze muzyczne lekcje w Hamburgu, do którego się przenosi. W związku z ogromnym zainteresowaniem kapelmistrza wiedeńskiego, Haydn [czytaj: hajdn] do 15 roku życia śpiewał w chórze przy Kościele św. Stefana w Wiedniu. Od roku 1749 prowadził trudną i niepewną egzystencję muzyka, lecz w roku 1755 jego losem zainteresował się hrabia Fornberg. Za jego sprawą Haydn [czytaj: hajdn] otrzymuje w 1759 roku stanowisko „direktora musicae” [czytaj: direktora muzike] u hrabiego Morzina [czytaj: morcina]. Ważną datą w życiu kompozytora jest rok 1761 kiedy Haydn [czytaj: hajdn] staje się nadwornym wice- , a później kapelmistrzem książąt Esterhazych w Eisenstadt [czytaj: ajzensztat]. Pełniąc tą służbę kompozytor rozwinął się w swojej wszechstronnej działalności twórczej. Mając do dyspozycji orkiestrę, zespół kameralny, scenę teatralną, kompozytor mógł tworzyć swoje znane dzieła. W 1790 roku Haydn [czytaj: hajdn] opuszcza Eisenstadt [czytaj: ajzensztat] i osiada na stałe w Wiedniu. Z okresu kilkunastu lat (1760 - 1780) pochodzi między innymi ok. 60 symfonii, 40 kwartetów smyczkowych, 11 oper i blisko 30 sonat fortepianowych. Kompozytor sięgał również do twórczości oratoryjnej, w roku 1797 - 98 powstaje oratorium „Stworzenie świata”. Jednakże jego dorobek kompozytorski zdecydowanie zdominowała twórczość instrumentalna, gdyż pozostawił aż 104 symfonie, kilkanaście koncertów fortepianowych oraz szereg koncertów na inne instrumenty. Ostatnie lata życia spędza otoczony sławą i szacunkiem, jako jeden z najznamienitszych ludzi epoki klasycyzmu.
Joseph Haydn, uznawany za „ojca symfoniisymfoniasymfonii” i „ojca kwartetu smyczkowego”, stworzył fundamenty klasycznej formy symfonicznej, które inspirowały kolejne pokolenia kompozytorów. Wśród jego wczesnych dzieł szczególne miejsce zajmuje cykl trzech symfonii programowych: Symfonia nr 6 D‑dur Le matin (Poranek), Symfonia nr 7 C‑dur Le midi (Południe) oraz Symfonia nr 8 G‑dur Le soir (Wieczór). Utwory te, napisane w latach 1761–1762 dla orkiestry księcia Esterházyego, stanowią muzyczne odzwierciedlenie cyklu dnia i zarazem przykład wczesnego stylu Haydna — pełnego świeżości, wirtuozerii i dialogu pomiędzy poszczególnymi instrumentami. Kompozytor wykorzystał w nich rozbudowaną fakturę orkiestrową i partie solowe, nadając każdemu instrumentowi indywidualny głos. Te symfonie nie tylko ukazują jego pomysłowość i poczucie humoru, ale także zapowiadają dojrzały styl klasyczny, który Haydn w kolejnych dekadach doprowadził do doskonałości.
Haydn bywa nazywany ojcem symfonii - skomponował ich aż 104. Symfonie są doskonałym przykładem ewolucji stylu muzycznego kompozytora. Wczesne kompozycje mają przeważnie niewielkie rozmiary (3 lub 4 krótkie części skontrastowane agogicznie, zwykle z menuetem pośrodku), na ogół utrzymane były w tonacjach do dwóch znaków. Słyszalne są także wyraziste wpływy barokowe - obecność basso continuo, dwuczłonowa budowa poszczególnych części czy technika koncertująca. Ostatnie symfonie (londyńskie) tworzą już model symfonii klasycznej.
W skład rozwiniętej orkiestry Haydna wchodzą przeważnie: kwartet smyczkowy (I i II skrzypce, altówki, wiolonczele; kontrabasy dublują partię wiolonczel), instrumenty dęte (flety, oboje i rogi, klarnety i trąbki) oraz perkusja ograniczona do kotłów.
Symfonia nr 6 D‑dur Le matin (Poranek)
Podczas słuchania zwróć uwagę na wstęp, w którym Haydn maluje dźwiękami obraz wschodzącego słońca – delikatne wejścia smyczków i narastająca dynamika symbolizują budzenie się dnia. Posłuchaj, jak kompozytor wykorzystuje dialog między instrumentami, zwłaszcza między fletem, obojem i skrzypcami, nadając im quasi‑solistyczny charakter. Zauważ radość i lekkość muzyki, typową dla stylu wczesnego klasycyzmu, a także wyraźną strukturę formalną i przejrzystość faktury.
R1LGLAEX4dlaP
Na nagraniu fragment szóstej Symfonii Le matin (Poranek) Josepha Haydna. Utwór rozpoczyna się bardzo cichutko delikatną grą smyczków. Później muzyka narasta przez kilka taktów, można by to porównać do wschodzącego słońca. Następnie instrumenty dęte drewniane i smyczki wykonują żwawy, pośpieszny temat. Można doszukać się w dźwiękach granych przez instrumenty dęte drewniane - odgłosów ptaków.
Na nagraniu fragment szóstej Symfonii Le matin (Poranek) Josepha Haydna. Utwór rozpoczyna się bardzo cichutko delikatną grą smyczków. Później muzyka narasta przez kilka taktów, można by to porównać do wschodzącego słońca. Następnie instrumenty dęte drewniane i smyczki wykonują żwawy, pośpieszny temat. Można doszukać się w dźwiękach granych przez instrumenty dęte drewniane - odgłosów ptaków.
Na nagraniu fragment szóstej Symfonii Le matin (Poranek) Josepha Haydna. Utwór rozpoczyna się bardzo cichutko delikatną grą smyczków. Później muzyka narasta przez kilka taktów, można by to porównać do wschodzącego słońca. Następnie instrumenty dęte drewniane i smyczki wykonują żwawy, pośpieszny temat. Można doszukać się w dźwiękach granych przez instrumenty dęte drewniane - odgłosów ptaków.
Symfonia nr 7 C‑dur Le midi (Południe)
Słuchając tej symfonii, zwróć uwagę na jej bardziej dramatyczny i kontrastowy charakter w porównaniu z „Porankiem”. W części pierwszej zauważ wpływy stylu barokowego – zwłaszcza w fugowanych fragmentach i w wirtuozowskich partiach solowych dla skrzypiec i wiolonczeli. Prześledź, jak Haydn łączy monumentalność brzmienia z klasyczną klarownością formy, ukazując swoje umiejętności w rozwijaniu tematów i budowaniu napięcia muzycznego.
RzZkSehR4t5Qy
Na nagraniu fragment siódmej Symfonii Le mid (Południe) Josepha Haydna. Początek to kilkukrotne powtórzenie motywu: głośny akord i kilka dźwięków w rytmie spokojnych kroków. Początek utworu utrzymany jest w tempie umiarkowanym. Później utwór ożywia się, skrzypce prowadzą dialog z instrumentami dętymi drewnianymi.
Na nagraniu fragment siódmej Symfonii Le mid (Południe) Josepha Haydna. Początek to kilkukrotne powtórzenie motywu: głośny akord i kilka dźwięków w rytmie spokojnych kroków. Początek utworu utrzymany jest w tempie umiarkowanym. Później utwór ożywia się, skrzypce prowadzą dialog z instrumentami dętymi drewnianymi.
Na nagraniu fragment siódmej Symfonii Le mid (Południe) Josepha Haydna. Początek to kilkukrotne powtórzenie motywu: głośny akord i kilka dźwięków w rytmie spokojnych kroków. Początek utworu utrzymany jest w tempie umiarkowanym. Później utwór ożywia się, skrzypce prowadzą dialog z instrumentami dętymi drewnianymi.
Symfonia nr 8 G‑dur Le soir (Wieczór)
Podczas słuchania zwróć uwagę na nastrojowy charakter utworu, w którym kompozytor stara się oddać spokój i wyciszenie towarzyszące zachodowi słońca. Wsłuchaj się w liryczne melodie smyczków oraz subtelne dialogi instrumentów dętych, które wprowadzają atmosferę refleksji i ukojenia. Zauważ, jak Haydn zamyka cały cykl w pogodnym, pełnym wdzięku tonie, ukazując mistrzostwo w operowaniu barwą orkiestrową i nastrojem.
RJTvW6EjX3135
Na nagraniu fragment ósmej Symfonii Le soir (Wieczór) Josepha Haydna. Muzyka wykonywana przez orkiestrę symfoniczną jest żywa, radosna, optymistyczna. Kolejno na pierwszy plan wychodzą różne instrumenty smyczkowe, dęte drewniane, a także rogi.
Na nagraniu fragment ósmej Symfonii Le soir (Wieczór) Josepha Haydna. Muzyka wykonywana przez orkiestrę symfoniczną jest żywa, radosna, optymistyczna. Kolejno na pierwszy plan wychodzą różne instrumenty smyczkowe, dęte drewniane, a także rogi.
Na nagraniu fragment ósmej Symfonii Le soir (Wieczór) Josepha Haydna. Muzyka wykonywana przez orkiestrę symfoniczną jest żywa, radosna, optymistyczna. Kolejno na pierwszy plan wychodzą różne instrumenty smyczkowe, dęte drewniane, a także rogi.
Symfonia pożegnalna nr 45 fis‑moll
Symfonia „Pożegnalna” (niem. Abschieds‑Sinfonie) – Symfonia nr 45 fis‑moll (1772). Utwór ten wyróżnia się w twórczości Haydna zarówno wyrazem, jak i formą. Powstał w okresie tzw. Sturm und Drang, kiedy kompozytor nadawał muzyce większą emocjonalność i dramatyzm. Symfonia nr 45, napisana w niezwykłej dla epoki tonacji fis‑moll, charakteryzuje się ciemnym kolorytem brzmienia, skromną orkiestracją oraz nietypowo krótką repryzą części pierwszej. Najbardziej znany jest jej finał (Adagio), w którym muzycy stopniowo wyłączają się z gry, gaszą świece i opuszczają scenę. Gest ten był symboliczną prośbą orkiestry do księcia Esterházyego o pozwolenie na powrót do rodzin po długim pobycie w rezydencji w Fertőd. Książę, rozbawiony muzycznym żartem, spełnił tę prośbę.
Podczas słuchania Menueta z Symfonii pożegnalnej zwróć uwagę na jego niezwykły, nieco poważny nastrój, odmienny od typowo tanecznego charakteru tego gatunku. Wsłuchaj się w kontrast między energicznym rytmem menueta a lirycznym, spokojniejszym triem. Zauważ, jak Haydn wykorzystuje tonację Fis‑dur, rzadko spotykaną w epoce klasycyzmu, co nadaje fragmentowi oryginalne, lekko melancholijne brzmienie. Spróbuj uchwycić symetrię formy i precyzję faktury typową dla klasycznego stylu kompozytora.
Rxk2uMamlAdXl
Na ilustracji interaktywnej portret Josepha Haydna. Na obrazie mężczyzna w średnim wieku, twarz pociągła, wyrazisty nos, wąskie usta, brązowe oczy. Na głowie biała peruka, na wysokości ucha ułożone loki. Ubrany jest w białą koszulę z żabotem i ciemny surdut. W prawej ręce, pod lewym ramieniem trzyma bogato zdobioną książkę, być może są to nuty. Siedzi na ciemnoczerwono‑brązowym fotelu. Tło jest brązowo‑czerwone. Światło pada na twarz i lewe ramię mężczyzny. W centrum obrazu znajduje się punkt interaktywny, po jego naciśnięciu wyświetla się napis Joseph Haydn, Symfonia pożegnalna nr 45, Menuet: Allegretto, wykonawca Capella Istropolitana, dyrygent Barry Wordsworth oraz pojawia się możliwość odtworzenia muzyki. Na nagraniu pogodny utwór wykonany przez orkiestrę symfoniczną. Na początku utworu co chwila zmienia się dynamika. Brzmi to mniej więcej tak, jakby muzyka było grana przy zamkniętych i otwartych drzwiach. W dalszej części ważną rolę pełnią rogi. Prowadzą one niejako dialog z resztą orkiestry. Muzyka staje się trochę bardziej tajemnicza i niespokojna.
Na ilustracji interaktywnej portret Josepha Haydna. Na obrazie mężczyzna w średnim wieku, twarz pociągła, wyrazisty nos, wąskie usta, brązowe oczy. Na głowie biała peruka, na wysokości ucha ułożone loki. Ubrany jest w białą koszulę z żabotem i ciemny surdut. W prawej ręce, pod lewym ramieniem trzyma bogato zdobioną książkę, być może są to nuty. Siedzi na ciemnoczerwono‑brązowym fotelu. Tło jest brązowo‑czerwone. Światło pada na twarz i lewe ramię mężczyzny. W centrum obrazu znajduje się punkt interaktywny, po jego naciśnięciu wyświetla się napis Joseph Haydn, Symfonia pożegnalna nr 45, Menuet: Allegretto, wykonawca Capella Istropolitana, dyrygent Barry Wordsworth oraz pojawia się możliwość odtworzenia muzyki. Na nagraniu pogodny utwór wykonany przez orkiestrę symfoniczną. Na początku utworu co chwila zmienia się dynamika. Brzmi to mniej więcej tak, jakby muzyka było grana przy zamkniętych i otwartych drzwiach. W dalszej części ważną rolę pełnią rogi. Prowadzą one niejako dialog z resztą orkiestry. Muzyka staje się trochę bardziej tajemnicza i niespokojna.
Joseph Haydn, Symfonia pożegnalna nr 45, Menuet: Allegretto
Podczas słuchania początku finału Symfonii pożegnalnej zwróć uwagę na dramatyczny charakter i napięcie muzyczne budowane przez szybkie tempo Presto oraz energiczne motywy smyczków. Wsłuchaj się w dynamiczne kontrasty i nagłe zmiany nastroju, które są typowe dla stylu Sturm und Drang. Zauważ, jak Haydn wykorzystuje tonację fis‑moll, by wzmocnić ekspresję i niepokój tego fragmentu. Spróbuj dostrzec, jak kompozytor stopniowo prowadzi muzykę w kierunku wyciszenia, zapowiadając refleksyjne Adagio kończące dzieło.
Rpni2uhaEiTgF
Część IV. Finale. Presto z 45 Symfonii „Pożegnalnej” autorstwa Josepha Haydna [czytaj: jozefa hajdna] w wykonaniu zespołu Academy of St Martin in the fields [czytaj: akademi of saint martin in de filds] pod batutą Sir Neville’a Marrinera [czytaj: ser newila marinera]. Fragment trwający 47 sekund. Kompozycja jest przeznaczona na orkiestrę symfoniczną, wykonywany w szybkim tempie. Brzmienie utworu jest charakterystyczne dla epoki klasycyzmu: jest eleganckie i wysmakowane, z wieloma odcieniami wesołości oraz smutku zmieniającymi się w zależności od fragmentu motywu głównego.
Część IV. Finale. Presto z 45 Symfonii „Pożegnalnej” autorstwa Josepha Haydna [czytaj: jozefa hajdna] w wykonaniu zespołu Academy of St Martin in the fields [czytaj: akademi of saint martin in de filds] pod batutą Sir Neville’a Marrinera [czytaj: ser newila marinera]. Fragment trwający 47 sekund. Kompozycja jest przeznaczona na orkiestrę symfoniczną, wykonywany w szybkim tempie. Brzmienie utworu jest charakterystyczne dla epoki klasycyzmu: jest eleganckie i wysmakowane, z wieloma odcieniami wesołości oraz smutku zmieniającymi się w zależności od fragmentu motywu głównego.
Joseph Haydn [czytaj: jozef hajdn], 45 Symfonia „Pożegnalna”, IV. Finale. Presto - Adagio [czytaj: 45 symfonia „Pożegnalna” część czwarta finale. presto - adadżio] (fragment), w wykonaniu Academy of St Martin in the fields, [czytaj: akademi of saint martin in de filds] dyrygent: Sir Neville Marriner [czytaj: ser newil mariner], online‑skills, CC BY 3.0
Źródło: Academy of St Martin in the fields, Neville Marriner, Joseph Haydn, 45 Symfonia „Pożegnalna”, IV. Finale. Presto - Adagio [czytaj: 45 symfonia „Pożegnalna” część czwarta finale. presto - adadżio] (fragment), licencja: CC BY 3.0.
Joseph Haydn [czytaj: jozef hajdn], 45 Symfonia „Pożegnalna”, IV. Finale. Presto - Adagio [czytaj: 45 symfonia „Pożegnalna” część czwarta finale. presto - adadżio] (fragment), w wykonaniu Academy of St Martin in the fields, [czytaj: akademi of saint martin in de filds] dyrygent: Sir Neville Marriner [czytaj: ser newil mariner], online‑skills, CC BY 3.0
Źródło: Academy of St Martin in the fields, Neville Marriner, Joseph Haydn, 45 Symfonia „Pożegnalna”, IV. Finale. Presto - Adagio [czytaj: 45 symfonia „Pożegnalna” część czwarta finale. presto - adadżio] (fragment), licencja: CC BY 3.0.
Część IV. Finale. Presto z 45 Symfonii „Pożegnalnej” autorstwa Josepha Haydna [czytaj: jozefa hajdna] w wykonaniu zespołu Academy of St Martin in the fields [czytaj: akademi of saint martin in de filds] pod batutą Sir Neville’a Marrinera [czytaj: ser newila marinera]. Fragment trwający 47 sekund. Kompozycja jest przeznaczona na orkiestrę symfoniczną, wykonywany w szybkim tempie. Brzmienie utworu jest charakterystyczne dla epoki klasycyzmu: jest eleganckie i wysmakowane, z wieloma odcieniami wesołości oraz smutku zmieniającymi się w zależności od fragmentu motywu głównego.
Sturm und Drang (z niem. „burza i napór”) to nurt literacki, muzyczny i artystyczny, który rozwinął się w Niemczech w drugiej połowie XVIII wieku, w epoce późnego baroku i wczesnego klasycyzmu. Charakteryzuje się on wyraźnym przeciwstawieniem emocji rozumowi i podkreśleniem indywidualnych uczuć człowieka, często skrajnych – gniewu, rozpaczy, pasji czy buntu.
Sturm und Drang w muzyce40
W muzyce styl Sturm und Drang przejawia się m.in. poprzez:
użycie minorowych tonacji i ciemnego kolorytu brzmienia;
nagłe kontrasty dynamiki i tempa;
dramatyczne, pełne napięcia melodie i akordy;
wirtuozowskie i ekspresyjne partie instrumentów, często z efektem „burzy”.
Symfonia Niespodzianka nr 94 G‑dur
Pod koniec XVIII wieku Joseph Haydn był jednym z najbardziej cenionych kompozytorów Europy. Po śmierci księcia Mikołaja Esterházyego zyskał swobodę twórczą i przyjął zaproszenie do Londynu, gdzie publiczność przyjęła go z entuzjazmem. Podczas dwóch pobytów w Anglii (1791–1795) napisał dwanaście symfonii, w tym słynną Symfonię nr 94 G‑dur „Niespodzianka” (Mit dem Paukenschlag).
Jej wyjątkowość polega na humorystycznym efekcie w drugiej części – spokojną, liryczną melodię przerywa nagły, głośny akord, który miał zaskoczyć słuchaczy. Choć legenda głosi, że Haydn chciał w ten sposób obudzić drzemiącego widza, sam kompozytor podkreślał raczej chęć zaskoczenia publiczności i gry z jej oczekiwaniami. Symfonia zachwyca również nowatorską harmonią, melodyjnością oraz ludowym charakterem menueta, potwierdzając uniwersalny i dowcipny styl Haydna.
RzRSrMOzZ8ocX
Utwór pod tytułem Symfonia nr 94 G‑dur „Niespodzianka” autorstwa Józefa Haydna w wykonaniu orkiestry Berliner Philharmoniker pod batutą Herberta von Karajana. Fragment trwający 40 sekund. Kompozycja jest przeznaczona na orkiestrę symfoniczną. Utwór jest wykonywany w średnio szybkim tempie i ma bardzo żartobliwy charakter; do składu orkiestry symfonicznej kompozytor dołączył kocioł, który z dynamicznym uderzeniem wprowadza niespodziewany element i zamierzoną przez autora niespodziankę.
Utwór pod tytułem Symfonia nr 94 G‑dur „Niespodzianka” autorstwa Józefa Haydna w wykonaniu orkiestry Berliner Philharmoniker pod batutą Herberta von Karajana. Fragment trwający 40 sekund. Kompozycja jest przeznaczona na orkiestrę symfoniczną. Utwór jest wykonywany w średnio szybkim tempie i ma bardzo żartobliwy charakter; do składu orkiestry symfonicznej kompozytor dołączył kocioł, który z dynamicznym uderzeniem wprowadza niespodziewany element i zamierzoną przez autora niespodziankę.
Joseph Haydn[czytaj: jozef hajdn], 94. Symfonia G‑dur „Niespodzianka” (fragment), wykonawca Berliner Philharmoniker, dyrygent Herbert von Karajan, online‑skills, CC BY 3.0
Źródło: Berliner Philharmoniker, Herbert von Karajan, Joseph Haydn, 94. Symfonia G-dur „Niespodzianka”, licencja: CC BY 3.0.
Joseph Haydn[czytaj: jozef hajdn], 94. Symfonia G‑dur „Niespodzianka” (fragment), wykonawca Berliner Philharmoniker, dyrygent Herbert von Karajan, online‑skills, CC BY 3.0
Źródło: Berliner Philharmoniker, Herbert von Karajan, Joseph Haydn, 94. Symfonia G-dur „Niespodzianka”, licencja: CC BY 3.0.
Utwór pod tytułem Symfonia nr 94 G‑dur „Niespodzianka” autorstwa Józefa Haydna w wykonaniu orkiestry Berliner Philharmoniker pod batutą Herberta von Karajana. Fragment trwający 40 sekund. Kompozycja jest przeznaczona na orkiestrę symfoniczną. Utwór jest wykonywany w średnio szybkim tempie i ma bardzo żartobliwy charakter; do składu orkiestry symfonicznej kompozytor dołączył kocioł, który z dynamicznym uderzeniem wprowadza niespodziewany element i zamierzoną przez autora niespodziankę.
Podczas słuchania finału Symfonii „Niespodzianka” zwróć uwagę na żywiołowy charakter muzyki i energiczne tempo, które nadają utworowi radosny, taneczny nastrój. Wsłuchaj się w klarowną formę ronda, w której powracający temat główny przeplata się z kontrastującymi epizodami. Zauważ, jak Haydn bawi się dynamiką i instrumentacją, tworząc wrażenie lekkości i humoru. Spróbuj dostrzec, w jaki sposób kompozytor buduje napięcie i prowadzi słuchacza do pogodnego, pełnego blasku zakończenia.
ROaf7VsuJmGOX
Utwór: 94 symfonia G-dur Niespodzianka, autorstwa: Józefa Haydna, wykonawca: Orchestra of the Eighteenth Century pod dyrygenturą Fransa Brüggena. Kompozycja posiada zróżnicowane tempo zmieniające się w trakcie utworu. Cechuje się żywiołowym charakterem.
Utwór: 94 symfonia G-dur Niespodzianka, autorstwa: Józefa Haydna, wykonawca: Orchestra of the Eighteenth Century pod dyrygenturą Fransa Brüggena. Kompozycja posiada zróżnicowane tempo zmieniające się w trakcie utworu. Cechuje się żywiołowym charakterem.
Józef Haydn, 94 symfonia G-dur „Niespodzianka”, cz. IV, online-skills, CC BY 3.0
Józef Haydn, 94 symfonia G-dur „Niespodzianka”, cz. IV, online-skills, CC BY 3.0.
Józef Haydn, 94 symfonia G-dur „Niespodzianka”, cz. IV, online-skills, CC BY 3.0
Józef Haydn, 94 symfonia G-dur „Niespodzianka”, cz. IV, online-skills, CC BY 3.0.
Utwór: 94 symfonia G-dur Niespodzianka, autorstwa: Józefa Haydna, wykonawca: Orchestra of the Eighteenth Century pod dyrygenturą Fransa Brüggena. Kompozycja posiada zróżnicowane tempo zmieniające się w trakcie utworu. Cechuje się żywiołowym charakterem.
Symfonia Kura nr 83
Dla ukształtowania się dojrzałego stylu klasycznego najważniejszą rolę odegrał Joseph Haydn:
Był najstarszy z trójki klasyków wiedeńskich.
Komponując w latach dziewięćdziesiątych XVIII w. swoje późne symfonie korzystał już ze zdobyczy Mozarta.
Będąc nauczycielem Beethovena dbał o zaszczepienie swemu uczniowi podstawowych technik kompozytorskich i modeli formalnych.
RN41kfkt67GYF1
Na ilustracji znajduje się Franz Joseph Haydn siedzący na krześle przy instrumencie klawiszowym. Artysta jest zamyślony, trzyma w ręce pióro, ma przed sobą kartki. Sprawia wrażenie, że pisze nowy utwór.
Autor nieznany, „Portret Franza Josepha Haydna”, tqn.com, CC BY 3.0.
Pozostawiając ponad sto symfonii, Haydn ukazał proces przezwyciężania stylu barokowego (w jego wczesnych symfoniach pisanych w latach 1760–1770 obserwujemy nawiązania do barokowej techniki koncertującej, sposobu kształtowania formy oraz charakterystycznych zwrotów melodycznych) i zastępowania go stylem klasycznym – symfonie powstałe po roku 1770 cechuje pogłębienie ekspresyjne, a tzw. symfonie paryskie (zamówione przez działającą w Paryżu lożę masońską) z lat osiemdziesiątych XVIII w. i symfonie londyńskie (pisane na zamówienie Johanna Salomona, który zaproponował Haydnowi wyjazd do Anglii, gdzie otrzymał tytuł doktora honoris causa Uniwersytetu Oxfordzkiego) to już indywidualne, dojrzałe, czteroczęściowe kompozycje.
Polecenie 1
Wysłuchaj fragmentów wczesnej, siódmej symfonii Haydna (środkowa z cyklu symfonii zatytułowanych „Pory dnia”) i dojrzałej symfonii (z cyklu Symfonii paryskich). Zwróć uwagę na rozmiary utworów, sposób traktowania orkiestry (instrumenty solowe we wczesnej kompozycji i rozbudowany zespół instrumentów w utworze z późnego okresu twórczości). Zwróć także uwagę na ekspresje utworów.
R1VedXYwUM43P
Ilustracja interaktywna przedstawia: Thomas Hardy, „Portret Haydna”, 1791, Royal College of Music Museum of Instruments, Londyn, Wielka Brytania. Dodatkowo na ilustracji umieszczono następujące informacje: 1. Utwór: Południe (Le Midi) z VII Symfonii C‑dur, fragment, autorstwa Josepha Haydna. Kompozycja posiada zróżnicowane tempo zmieniające się w trakcie utworu. Cechuje się tajemniczym charakterem.
Ilustracja interaktywna przedstawia: Thomas Hardy, „Portret Haydna”, 1791, Royal College of Music Museum of Instruments, Londyn, Wielka Brytania. Dodatkowo na ilustracji umieszczono następujące informacje: 1. Utwór: Południe (Le Midi) z VII Symfonii C‑dur, fragment, autorstwa Josepha Haydna. Kompozycja posiada zróżnicowane tempo zmieniające się w trakcie utworu. Cechuje się tajemniczym charakterem.
Thomas Hardy, „Portret Haydna”, 1791, Royal College of Music Museum of Instruments, Londyn, Wielka Brytania, wikimedia.org, domena publiczna (ilustracja); Joseph Haydn, „Południe” (Le Midi) z „VII Symfonii C-dur”, fragment, 1761, online-skills, CC BY 3.0.
R2sVoOjUxzCJV
lustracja przedstawia zapis nutowy składający się z pięciolinii, na których umieszczone są zapisy określonych znaków muzycznych na 83 Symfonię Josepha Haydna „Kura”. Dodatkowo został zamieszczona informacja - utwór muzyczny. 83 Symfonia G-dur Hob. 1/83 Kura, cz. I, Allegro spiritoso Wykonawca: Austro-Hungarian Haydn Orchestra. Kompozycja posiada umiarkowane tempo. Cechuje się spokojnym charakterem.
lustracja przedstawia zapis nutowy składający się z pięciolinii, na których umieszczone są zapisy określonych znaków muzycznych na 83 Symfonię Josepha Haydna „Kura”. Dodatkowo został zamieszczona informacja - utwór muzyczny. 83 Symfonia G-dur Hob. 1/83 Kura, cz. I, Allegro spiritoso Wykonawca: Austro-Hungarian Haydn Orchestra. Kompozycja posiada umiarkowane tempo. Cechuje się spokojnym charakterem.
Joseph Haydn, widok nutowy na 83 Symfonię, „Kura”, imslp.org, CC BY 4.0 (ilustracja); Joseph Haydn, 83 Symfonia, „Kura”, cz. I Allegro spiritoso, online-skills, CC BY 3.0.
R10OfO6hobvf8
W polu edycji należy wpisać odpowiedź do polecenia. Nad polem umieszczone są przyciski. Zapisz (pozwala na zapisanie odpowiedzi), Drukuj (umożliwia wydrukowanie odpowiedzi), Wyczyść (usuwa wpisaną treść). Wykonaj zadanie zgodnie z poleceniem.
Wysłuchana symfonia zawdzięcza swój tytuł skojarzeniom, jakie mieli słuchacze w związku z charakterystycznym drugim tematem pierwszej części – rytm punktowany w partii oboju kojarzył się z gdakaniem kury.
ReZkpR3P9w3ec1
Ilustracja interaktywna przedstawia zapis nutowy składający się z dwóch pięciolinii, na których umieszczone są zapisy określonych znaków muzycznych fragmentu partii oboju z 83 Symfonii „Kura”. Dodatkowo na ilustracji umieszczono następujące informacje: 1. Wskazana kropka przy nutach oznacza rytm punktowany, wydłuża dany dźwięk o połowę.
Ilustracja interaktywna przedstawia zapis nutowy składający się z dwóch pięciolinii, na których umieszczone są zapisy określonych znaków muzycznych fragmentu partii oboju z 83 Symfonii „Kura”. Dodatkowo na ilustracji umieszczono następujące informacje: 1. Wskazana kropka przy nutach oznacza rytm punktowany, wydłuża dany dźwięk o połowę.
Joseph Haydn, Fragment partii I i II oboju z 83 Symfonii „Kura” , imslp.org, CC BY 4.0.
bg‑yellow
Podsumowanie
Twórczość symfoniczna Josepha Haydna stanowi jeden z najważniejszych fundamentów muzyki klasycznej. Kompozytor doprowadził do ukształtowania modelu czteroczęściowej symfonii o przejrzystej strukturze i logicznym rozwoju muzycznych idei. W jego utworach widoczna jest droga od wpływów barokowych do dojrzałego stylu klasycznego, opartego na równowadze formy, kontrastach oraz dialogu między instrumentami. Haydn rozwijał także możliwości orkiestry symfonicznej i wykorzystywał różnorodne środki wyrazu – od liryzmu po dramatyzm stylu Sturm und Drang. Charakterystyczną cechą jego muzyki jest poczucie humoru oraz umiejętność zaskakiwania słuchacza, czego przykładem jest Symfonia „Niespodzianka”. Dzięki ponad stu symfoniom kompozytor stworzył wzorzec gatunku, który stał się inspiracją dla Mozarta i Beethovena. Właśnie dlatego Haydn uznawany jest za ojca symfonii i jednego z twórców dojrzałego stylu klasycznego. Odpowiadając na pytanie z początku rozdziału można stwierdzić, że dzięki mistrzowskiemu operowaniu orkiestrą i formą Haydn potrafił w muzyce instrumentalnej stworzyć sugestywne obrazy i emocje, które działają na wyobraźnię słuchacza niemal tak silnie jak współczesna muzyka filmowa.
bg‑yellow
Bibliografia
J. Chomiński, K. Wilkowska‑Chomińska, Historia muzyki cz. I, 1990
https://meakultura.pl/
Symfonia
Symfonia
cykliczna forma orkiestrowa, zazwyczaj 4‑częściowa, zbudowana zgodnie z zasadami cyklu sonatowego.
