Audiobook: Ludwig van Beethoven – kompozytor czasu przełomu

R1WLcu14x2jMmm54c57469791abc75_00000000000081

Audiobook: „Ludwig van Beethoven – kompozytor czasu przełomu”. Wznów automatyczne przewijanie Klasycy wiedeńscy. Ludwig van Beethoven - kompozytor czasu przełomu. Urodził się klasykiem, umarł jako romantyk. Dla wielu słuchaczy Ludwig van Beethoven jest najważniejszym kompozytorem w historii, a choroba, która otoczyła jego trudne, pełne przeciwności życie nimbem tragicznej legendy, tylko zwiększyła siłę oddziaływania muzyki wiedeńskiego twórcy. Serią dzieł skomponowanych około 1800 roku – dwiema pierwszymi symfoniami, trzema koncertami fortepianowymi, słynnymi sonatami fortepianowymi, m.in. Patetyczną i Księżycową, Beethoven zyskał powszechne uznanie i stał się czołowym kompozytorem młodego pokolenia. Po roku 1802, w którym stało się oczywiste, że postępująca głuchota jest nieuleczalna, kompozytor przezwyciężył osobisty kryzys, a jego twórczość wkroczyła w etap dojrzałości. Lata 1804‑1810 były czasem największego rozkwitu sił twórczych Beethovena. Powstały wówczas takie arcydzieła jak sonaty fortepianowe Waldsteinowska, Appassionata i Sonata Es‑dur Les Adieux, Koncert skrzypcowy D‑dur, Koncerty fortepianowe IV G‑dur i V Es‑dur, kwartety smyczkowe op. 59 i 95, tria fortepianowe op. 70, a także symfonie od III do VI. Pod koniec życia Beethoven ogłuchł zupełnie – z otoczeniem porozumiewał się na piśmie za pomocą „zeszytów konwersacyjnych” – a pomimo tego komponował najwspanialszą muzykę, jaką słyszał świat! Nie tylko nękająca choroba, lecz także troski materialne i rodzinne towarzyszyły ostatniemu okresowi ogromnego zrywu twórczego Beethovena. W wyobraźni geniusza powstały takie przełomowe w historii muzyki utwory jak IX Symfonia, Missa solemnis, ostatnie sonaty fortepianowe (w tym monumentalna Sonata B‑dur Hammerklavier) i kwartety smyczkowe. Miejsce Beethovena w historii muzyki trudno jednoznacznie określić. Wprawdzie kompozytor przez większą część życia nawiązywał do dokonań swoich poprzedników – Józefa Haydna, Wolfganga Amadeusza Mozarta, Carla Philippa Emanuela Bacha, a niemal wszystkie jego utwory poza ostatnimi zachowują klasyczną formę. Mimo to proste zaliczenie Beethovena do „klasyków wiedeńskich” umniejszałoby romantyczny przełom, jaki dokonał się w jego twórczości: indywidualizację formy, wprowadzenie do symfonii treści pozamuzycznych (programu literackiego), a także ogromny rozwój środków techniki kompozytorskiej. Z drugiej strony Ludwig van Beethoven zawsze zachowywał klasyczną równowagę ekspresji i idei z formą muzyczną; nie rozwinął na taką skalę jak romantycy centralnych gatunków romantyzmu – liryki wokalnej i miniatury fortepianowej. Aby uniknąć nieścisłości, należałoby więc wydzielić odrębną epokę – erę Beethovena.

Audiobook: „Ludwig van Beethoven – kompozytor czasu przełomu”. Wznów automatyczne przewijanie Klasycy wiedeńscy. Ludwig van Beethoven - kompozytor czasu przełomu. Urodził się klasykiem, umarł jako romantyk. Dla wielu słuchaczy Ludwig van Beethoven jest najważniejszym kompozytorem w historii, a choroba, która otoczyła jego trudne, pełne przeciwności życie nimbem tragicznej legendy, tylko zwiększyła siłę oddziaływania muzyki wiedeńskiego twórcy. Serią dzieł skomponowanych około 1800 roku – dwiema pierwszymi symfoniami, trzema koncertami fortepianowymi, słynnymi sonatami fortepianowymi, m.in. Patetyczną i Księżycową, Beethoven zyskał powszechne uznanie i stał się czołowym kompozytorem młodego pokolenia. Po roku 1802, w którym stało się oczywiste, że postępująca głuchota jest nieuleczalna, kompozytor przezwyciężył osobisty kryzys, a jego twórczość wkroczyła w etap dojrzałości. Lata 1804‑1810 były czasem największego rozkwitu sił twórczych Beethovena. Powstały wówczas takie arcydzieła jak sonaty fortepianowe Waldsteinowska, Appassionata i Sonata Es‑dur Les Adieux, Koncert skrzypcowy D‑dur, Koncerty fortepianowe IV G‑dur i V Es‑dur, kwartety smyczkowe op. 59 i 95, tria fortepianowe op. 70, a także symfonie od III do VI. Pod koniec życia Beethoven ogłuchł zupełnie – z otoczeniem porozumiewał się na piśmie za pomocą „zeszytów konwersacyjnych” – a pomimo tego komponował najwspanialszą muzykę, jaką słyszał świat! Nie tylko nękająca choroba, lecz także troski materialne i rodzinne towarzyszyły ostatniemu okresowi ogromnego zrywu twórczego Beethovena. W wyobraźni geniusza powstały takie przełomowe w historii muzyki utwory jak IX Symfonia, Missa solemnis, ostatnie sonaty fortepianowe (w tym monumentalna Sonata B‑dur Hammerklavier) i kwartety smyczkowe. Miejsce Beethovena w historii muzyki trudno jednoznacznie określić. Wprawdzie kompozytor przez większą część życia nawiązywał do dokonań swoich poprzedników – Józefa Haydna, Wolfganga Amadeusza Mozarta, Carla Philippa Emanuela Bacha, a niemal wszystkie jego utwory poza ostatnimi zachowują klasyczną formę. Mimo to proste zaliczenie Beethovena do „klasyków wiedeńskich” umniejszałoby romantyczny przełom, jaki dokonał się w jego twórczości: indywidualizację formy, wprowadzenie do symfonii treści pozamuzycznych (programu literackiego), a także ogromny rozwój środków techniki kompozytorskiej. Z drugiej strony Ludwig van Beethoven zawsze zachowywał klasyczną równowagę ekspresji i idei z formą muzyczną; nie rozwinął na taką skalę jak romantycy centralnych gatunków romantyzmu – liryki wokalnej i miniatury fortepianowej. Aby uniknąć nieścisłości, należałoby więc wydzielić odrębną epokę – erę Beethovena.

Zasób interaktywny dostępny pod adresem https://zpe.gov.pl/a/DFR9VH34U

Ludwig van Beethoven – początki twórczości

W 1792 roku kompozytor przeniósł się do Wiednia, gdzie został uczniem Józefa Haydna, zdobył sławę znakomitego pianisty i komponował liczne utwory w stylu klasycyzmu wiedeńskiegoKlasycy Wiedeńscyklasycyzmu wiedeńskiego. W odróżnieniu od wielu kompozytorów tamtego czasu nie szukał zatrudnienia na dworze, lecz działał jako wolny muzyk, wspierany przez zamożnych mecenasów.

Zarówno w latach bońskich, jak i w pierwszym okresie twórczości w Wiedniu (do 1800 roku) najważniejszym gatunkiem w kręgu zainteresowań Beethovena pozostawała muzyka fortepianowa. Podwójne oznaczenie pour le clavecin ou pianoforte było częste w jego pierwszych utworach fortepianowych, w których nakładały się środki techniczne muzyki klawesynowej i fortepianowej i wyraźne były wpływy C. Ph. E. Bacha, J. Haydna, W. A. Mozarta oraz szkoły mannheimskiejSzkoła mannheimskaszkoły mannheimskiej. Co znamienne, oznaczenie to pojawiło się jeszcze w Sonacie c‑moll Patetycznej op. 13, a także sonatachSonatasonatach op. 26 i 27, mimo że wykazują już one całkowicie fortepianową fakturę.

Dedykowane J. Haydnowi trzy sonaty fortepianowe op. 2, mimo że zawdzięczają wiele nauczycielowi Beethovena w sposobie rozwijania tematów i oddziaływania formy sonatowejForma sonatowaformy sonatowej na pozostałe części cyklu, wykazują jednak zupełnie nowe podejście do pracy tematycznej i sposobu tworzenia faktury fortepianowej, wykorzystania możliwości dynamicznych fortepianu i rozwoju środków wirtuozowskich. Natomiast całkowity przełom pod tym względem stanowi Sonata Patetyczna.

Testament heiligenstadzki

W 1802 roku Beethovena spotkała ogromna tragedia. Pogorszenie słuchu, jakiego doświadczał przez kilka poprzednich lat, okazało się nieodwracalne, co więcej – miało prowadzić stopniowo do całkowitej głuchoty.

Oto fragmenty listu:

O ludzie, co macie mnie lub ogłaszacie za nieprzyjaznego, zaciętego czy też mizantropa, jakżeż mnie krzywdzicie! Nie znacie tajemnej przyczyny tego, co się wam takim wydaje. Moje serce i umysł od dzieciństwa skłaniały się ku tkliwej życzliwości. Czułem się także zawsze usposobiony do dokonywania wielkich czynów. Ale pomyślcie tylko, że od sześciu lat znajduję się w rozpaczliwym stanie, pogorszonym przez bezrozumnych lekarzy. Z roku na rok oszukiwany nadzieją poprawy, zmuszony byłem w końcu przekonać się o trwałości choroby (której uleczenie potrwa może lata albo jest całkiem niemożliwe). […] Ach, jakże mógłbym przyznać się do słabości zmysłu, który winien być u mnie doskonalszy niż u innych, zmysłu, który niegdyś miałem wspaniale doskonały, tak doskonały, jak ma go, czy miało, z pewnością niewielu ludzi mojego zawodu. […] cóż to za upokorzenie, kiedy ktoś stojący obok mnie z daleka słyszał flet, a ja nic nie słyszałem, albo ktoś słyszał śpiew pasterza, a ja również nic nie słyszałem. Takie zdarzenia przywiodły mnie na skraj rozpaczy: niewiele brakowało, a skończyłbym z życiem. Tylko ona, Sztuka, mnie powstrzymała. Ach, zdawało mi się niemożliwe opuścić świat, zanim stworzę to wszystko, do czego czułem się powołany […]. źródłom54c57469791abc75_0000000000009źródło

Ten szczególnie bolesny dla muzyka osobisty dramat nie zdołał jednak odwieść Beethovena od tworzenia muzyki, którą wraz z upływem kolejnych lat coraz częściej mógł usłyszeć jedynie w wyobraźni, za pomocą tzw. słuchu wewnętrznego. W latach 1800‑1814 powstała niemal cała muzyka orkiestrowa Beethovena: osiem symfoniiSymfoniasymfonii (bez IX), uwertury koncertowe, programowy utwór okolicznościowy Zwycięstwo Wellingtona, czyli bitwa pod Vittorią op. 91, koncerty fortepianowe III‑V, Koncert potrójny C‑dur op. 56 na fortepian, skrzypce i wiolonczelę, Koncert skrzypcowy D‑dur op. 61, a także dzieła wokalno‑instrumentalne: opera Fidelio (w dwóch wersjach, z czterema uwerturami), Fantazja c‑moll op. 80 na fortepian, chór i orkiestrę, oratorium Chrystus na Górze Oliwnej i szereg innych utworów.

Gatunki muzyczne

Ludwig van Beethoven uprawiał w zasadzie wszystkie gatunki muzyczne, w każdej dziedzinie muzyki dokonał istotnego przełomu. Jego symfonieSymfoniasymfonie zerwały ze sztywnym wzorcem cyklu sonatowego. Kompozytor wprowadził do symfonii odniesienia pozamuzyczne (III – Eroica) i program literacki (VI – Pastoralna), zastosował integrację tematyczną poszczególnych części (V Symfonia), wzbogacił środki orkiestrowe (np. tematyczna rola kotłów) i wolumen brzmienia orkiestry przez rozbudowę jej składu, znacząco wzmocnił ekspresję i dramatyzm dzięki plastycznym operowaniem kontrastami brzmieniowymi. Pierwsze dwie symfonie, oprócz wpływów Haydna i Mozarta, noszą wyraźne rysy indywidualne. Natomiast przełomem jest Eroica, z jej bogactwem tematów i rozbudowanym przetworzeniem. Rozbudowana do pięciu części VI Symfonia Pastoralna zawiera elementy muzyki programowej: muzyczną ilustrację śpiewu ptaków, odgłosów burzy, a poszczególne części posiadają programowe tytuły, wyrażające uwielbienie dla natury: Obudzenie się pogodnych uczuć po przybyciu na wieś, Scena nad strumykiem, Wesoła zabawa wieśniaków, Burza, Śpiew pasterza – wesołe uczucia po burzy. Mimo tych programowych elementów zachowane są w niej jednak ścisłe zasady budowy klasycznej symfonii.

W koncertach fortepianowych III‑V Beethoven dążył do symfonizacji brzmienia, podporządkowując jej element improwizacyjno‑wirtuozowski partii solisty. Było to zupełne przeciwieństwo modnego wówczas stylu brillant, polegającego na wyeksponowaniu efektownej, popisowej partii solisty kosztem orkiestry, sprowadzonej do roli akompaniamentu. Beethoven pominął tradycyjny podział na ekspozycję orkiestry i ekspozycję solisty w I części koncertu, a w ustępie środkowym wprowadził kontrasty dramatyczne w swoistym dialogu solisty z orkiestrą (IV Koncert G‑dur). Charakterystyczna dla tego gatunku popisowa kadencja fortepianu (fragment improwizowany przez wykonawcę) stała się integralną częścią całości (V Koncert Es‑dur), a partia fortepianu – jednym z czynników kolorystycznych orkiestry.

Podczas słuchania drugiej części IV Koncertu fortepianowego G‑dur op. 58 zwróć uwagę na spokojny, liryczny charakter melodii, który kontrastuje z energiczną pierwszą częścią. Wsłuchaj się w subtelne dialogi między fortepianem a orkiestrą, gdzie instrumenty wtórują sobie nawzajem, tworząc delikatną fakturę. Zauważ użycie ornamentyki i zdobień w partii fortepianowej, które podkreślają emocjonalną głębię utworu. Spróbuj także wyczuć uczucie przestrzeni i swobody w rytmie, które nadają części wyraźnie refleksyjny i intymny charakter.

Ostatni okres twórczości Beethovena

W ostatnim okresie twórczości Beethovena – po 1815 roku – szczególnie ważne miejsce zajmował kwartet smyczkowy, choć i w muzyce fortepianowej dokonały się ogromne przemiany stylistyczne. Powstały też wówczas dwa monumentalne dzieła wokalno‑instrumentalne Beethovena: IX Symfonia i Missa solemnis. W IX Symfonii – być może najważniejszym dziele w historii muzyki – łącząc element symfoniczny z wokalnym, Ludwig van Beethoven wytyczył kierunek dla całego wieku XIX, aż po XX‑wieczne symfonie Mahlera, Szostakowicza i Pendereckiego.

RDCZkQRtOYejn1

Zdjęcie przedstawiające rękopis „IX Symfonii” Ludwiga van Beethovena.

Najwięcej uwagi należałoby poświęcić omówieniu czwartej części Beethovenowskiej Symfonii, która jest finałem i zarazem rekapitulacją poprzedzających ją trzech części. W tym właśnie fragmencie symfonii Beethoven wprowadził partie wokalne: chór i solistów, śpiewających Odę do radości Friedricha Schillera. Nie od razu jednak. Najpierw pojawia się fragment instrumentalny (partia wiolonczel i kontrabasów), który jest... recytatywem. Posłuchajmy:

Podczas słuchania recytatywu instrumentalnego w IV części IX Symfonii zwróć uwagę na głębokie, ciemne brzmienie wiolonczeli i kontrabasów, które tworzą niemal „mówiony” charakter frazy muzycznej. Wsłuchaj się w sposób, w jaki Beethoven buduje napięcie przed wejściem chóru i solistów, wykorzystując kontrasty dynamiczne i fakturalne. Zauważ, jak instrumenty prowadzą narrację muzyczną, przypominając recytatyw wokalny, mimo że nie ma tu śpiewu. Spróbuj wyczuć majestatyczny charakter utworu i jego dramaturgię, która przygotowuje słuchacza na pojawienie się tematu „Ody do radości”.

Jest to fraza podjęta w dalszym przebiegu tej części przez baryton solo. Podczas słuchania recytatywu barytonu w IV części IX Symfonii zwróć uwagę na sposób, w jaki solista wprowadza narracyjny, dramatyczny ton, który kontrastuje z wcześniejszym recytatywem instrumentalnym. 

Również sam główny temat Ody do radości wykonują najpierw instrumenty. Podczas słuchania fragmentu IV części IX Symfonii, w którym temat „Ody do radości” pojawia się w partii wiolonczel i kontrabasów, zwróć uwagę na sposób, w jaki Beethoven wprowadza motyw w najniższych rejestrach orkiestry, nadając mu początkowo subtelny, niemal tajemniczy charakter. Wsłuchaj się w rytmiczne podziały i powtarzające się frazy, które stopniowo budują napięcie przed pełnym wejściem tematu przez cały zespół. Zauważ, jak instrumenty basowe kształtują melodyczny kontur motywu, przygotowując go do rozwinięcia w części chóralnej.

Ogromne znaczenie mają ostatnie sonatySonatasonaty fortepianowe i kwartety smyczkowe, w których Beethoven zrewolucjonizował fakturę instrumentalną i wprowadził nowatorskie rozwiązania formalne (7‑częściowy Kwartet op. 131, 2‑częściowa Sonata op. 111). Stworzył nowy typ faktury kwartetu, który rozwinęli dopiero kompozytorzy XX wieku.

RCyjWvEWgew3X1

Zdjęcie przedstawiające nuty Ludwiga van Beethovena „Kwartet smyczkowy” op. 131, cz. I.

Jak możemy zaobserwować, jest to forma polifoniczna – fuga, a wysłuchany fragment to ekspozycja, czyli pierwsze przeprowadzenie tematu fugi przez wszystkie głosy (w tym utworze Beethovena jest to 5 głosów). Kunsztowne środki techniki polifonicznej pojawiają się również w sonatach fortepianowych op. 101, 106 i 110.

Podobne zjawiska można dostrzec również w sonatach skrzypcowych i wiolonczelowych, uwerturach koncertowych czy wariacjach fortepianowych ostatniego okresu.

Mniej znana jest dziś muzyka wokalna Ludwiga van Beethovena, lecz dwoma dziełami – cyklem pieśni Do dalekiej ukochanej i operą Fidelio – otworzył on drogę do romantycznych innowacji Schuberta i Webera. Zarazem w takich utworach jak Zwycięstwo Wellingtona był pionierem romantycznej muzyki programowej. Bez Beethovena trudno byłoby wyobrazić sobie późniejsze osiągnięcia kompozytorów takich jak Robert Schumann, Hector Berlioz, Franciszek Liszt, Johannes Brahms, a nawet dużą część muzyki XX wieku.

Forma sonatowa

Główną zasadą budowy formy sonatowej (bądź, jak często zamiennie się ją określa: allegra sonatowego, mimo że nie musi być utrzymana w tempie szybkim) jest dualizm tonalny. Temat pierwszy, utrzymany w tonacji zasadniczej, tworzy kontrast tonalny wobec następującego po nim drugiego tematu (bądź grupy tematów) w tonacji opozycyjnej do tonacji zasadniczej. Obydwa tematy (grupy) nie pojawiają się bezpośrednio jeden po drugim, lecz są połączone odcinkiem zwanym łącznikiem. Przedstawienie tematów w dwóch różnych tonacjach – czyli zarysowanie konfliktu tonalnego – jest nazywane ekspozycją. Ekspozycja może być poprzedzona wstępem, może też zawierać odcinek stanowiący zakończenie (epilog). W niektórych utworach zbudowanych wg zasad formy sonatowej ekspozycja bywa powtarzana.

Po ekspozycji następuje przetworzenie, w którym kompozytor przetwarza i w różnoraki sposób zestawia ze sobą tematy i motywy ukazane wcześniej. Ogromna zmienność i zaskakująca różnorodność tonacji i motywów przetworzenia tworzy dramaturgię formy sonatowej i prowadzi do swoistej kulminacji – repryzy. Jest to moment, gdy pojawia się ponownie temat pierwszy w zasadniczej tonacji utworu. Repryza zbudowana jest analogicznie do ekspozycji, jednak następujący po łączniku drugi temat (lub grupa drugiego tematu) nie jest już ukazany w tonacji kontrastującej, lecz w tonacji zasadniczej, tej samej co temat pierwszy. Ów fundamentalny, stanowiący istotę formy sonatowej konflikt tonacji, który został zarysowany w ekspozycji, znajduje zatem w repryzie swoje rozwiązanie. Końcowy fragment formy sonatowej (koda) przynosi już tylko utrwalenie i muzyczne podsumowanie tej zgodności.

Przykładem formy sonatowej w twórczości L. van Beethovena jest I część Sonaty c‑moll Patetycznej op. 13 (Grave. Allegro di molto e con brio). Spróbuj wydzielić poszczególne współczynniki formy sonatowej: wyznaczyć ekspozycję, przetworzenie i repryzę, wskazać tematy, łączniki i inne fragmenty kompozycji oraz określić tonacje tworzące kontrast tonalny.

Podczas słuchania I części Sonaty c‑moll Patetycznej op. 13 zwróć uwagę na dramatyczny kontrast między powolnym, patetycznym wstępem (

) a dynamiczną, burzliwą częścią właściwą (

). Wsłuchaj się w sposób, w jaki Beethoven rozwija motywy w formie sonatowej, prowadząc temat pierwszy i drugi przez ekspozycję, przetworzenie i repryzę. Zauważ bogactwo harmoniczne i napięcia tonalne, które nadają utworowi intensywny, emocjonalny charakter. Spróbuj także wyczuć wykorzystanie środków wirtuozowskich fortepianu, które podkreślają dramatyzm i indywidualny styl kompozytora.

Ludwig van Beethoven jest jednym z najważniejszych kompozytorów w historii muzyki, ponieważ jego twórczość łączy dwa wielkie style epokowe – klasycyzm i romantyzm. Z jednej strony przejął klasyczne formy i zasady kompozytorskie wypracowane przez Haydna i Mozarta. Z drugiej strony nadał im nowy wymiar ekspresji, dramatyzmu i ideowości. Rozszerzył skalę symfonii, pogłębił znaczenie pracy tematycznej i wprowadził do muzyki elementy programu literackiego oraz treści pozamuzycznych. Jego symfonie, koncerty i sonaty stały się wzorem dla kolejnych pokoleń kompozytorów XIX wieku. Szczególnie przełomowe znaczenie miały takie dzieła jak III Symfonia „Eroica”, V Symfonia czy IX Symfonia z chóralnym finałem. Beethoven pokazał, że muzyka może wyrażać wielkie idee humanistyczne i dramat ludzkiego losu. Jednocześnie zachował mistrzostwo klasycznego warsztatu kompozytorskiego. Dzięki temu jego twórczość stała się pomostem między dwoma epokami. Odpowiadając więc na pytanie z początku rozdziału można powiedzieć, że Beethoven rzeczywiście był architektem muzycznego przełomu – twórcą, który z klasycznej konstrukcji zbudował fundament romantycznej wizji muzyki.

RAl8xjd8fy3Xd1

Ilustracja przedstawia krajobraz z pogrzebu Beethovena. Zdjęcie jest w kolorach szarości i bieli, uchwycona została procesja pogrzebowa przed byłym Schwarzspanierkloster w Wiedniu. Tłumy ludzi, wojska i wozów z końmi.

R1VIgi9ncfdGf1

Ilustracja przedstawia maskę twarzy Bethoveena z zamkniętymi oczami.

Prezentacja fortepianu Beethovena

www.encyklopedia.pwn.pl

www.meakultura.pl