Baird i Serocki: ekspresja i sonoryzm w polskiej awangardzie.
W samym sednie
Droga ku nowoczesności: ekspresja i sonoryzmsonoryzm w muzyce polskiej.
Tadeusz Baird i Kazimierz Serocki to wybitni polscy kompozytorzy XX w., którzy są ojcami Międzynarodowego Festiwalu Muzyki Współczesnej Warszawska Jesień. Należy podkreślić, iż gdyby nie wybitni polscy kompozytorzy- Tadeusz Baird i Kazimierz Serocki, Międzynarodowy Festiwal Muzyki Współczesnej Warszawska Jesień, nigdy by nie zaistniał.
Warto wspomnieć, iż istnieje wiele wspólnych cech, które łączą ciekawe życiorysy artystów. Oboje studiowali kompozycję i grę na fortepianie; wspólnie działali w Związku Kompozytorów Polskich (ZKP) i założyli w mrokach stalinizmustalinizmu znaną Grupę 49; byli także laureatami wielu prestiżowych konkursów kompozytorskich w kraju, m.in. Konkursu Kompozytorskiego im. Grzegorza Fitelberga i za granicą m.in. Nagrody Międzynarodowej Trybuny Kompozytorów UNESCO. Twórczość Tadeusza Bairda i Kazimierza Serockiego jest wszechstronna- są autorami wielu utworów solowych, kameralnych, orkiestrowych, wokalnych oraz wokalno‑instrumentalnych, które są regularnie wykonywane na festiwalach muzycznych w Polsce i za granicą. Obaj komponowali do filmów uznawanych dziś za klasykę polskiej szkoły filmowejpolskiej szkoły filmowej:: Baird jest odpowiedzialny m.in. za muzykę do Pasażerki (1963) czy Pętli, Krenz stworzył stały tandem z Andrzejem Munkiem, jego kompozycje znalazły się też w takich filmach, jak Kanał Andrzeja Wajdy. Baird to również autor muzyki do takich filmów, jak np. Ludzie z pociągu (1961), Kiedy miłość była zbrodnią (1967). Z kolei Kazimierz Serocki skomponował muzykę do filmów: Krzyżacy czy Potop (1974).
W „Potopie” kompozytor dokonał tego, co wydawałoby się niemożliwe: połączył zajmujące go awangardowe techniki, zdobycze sonoryzmu i dysonanse z muzyczną archaizacją, stylizacją na ludowe pieśni czy dawną muzykę dworską. W jednym tylko utworze „Wojska szwedzkie” został zawarty taki ładunek grozy, że z powodzeniem można by obdzielić nim kilka płyt blackmetalowychblackmetalowych”.
Dokonaj przeglądu sylwetek kompozytorów polskiej awangardy. Zapamiętaj przedstawione postaci.
Na podstawie poniżej zaprezentowanego fragmentu II części II Kwartetu smyczkowego Tadeusza Bairda omów cechy ekspresyjnego języka muzycznego kompozytora. Zwróć uwagę na rolę melodyki, harmoniki, faktury oraz środków artykulacyjnych i wykaż, w jaki sposób kształtują one nastrój i dramaturgię utworu.
Nagranie dostępne pod adresem https://zpe.gov.pl/a/DJ9QXV57Q
Utwór: „Kwartet smyczkowy”, część II, autorstwa: Tadeusza Bairda, wykonanie: AMFN. Kompozycja posiada zróżnicowane tempo zmieniające się w trakcie utworu. Cechuje się żywiołowym charakterem.
Ekspresja wpisana w dźwięk: Tadeusz Baird.
Droga twórcza Tadeusza Bairda kształtowała się w wyjątkowo trudnych warunkach historycznych- pierwsze doświadczenia kompozytorskie zdobywał jeszcze w czasie II wojny światowej, a pełne wykształcenie muzyczne uzupełnił już w powojennej Warszawie. Studia kompozytorskie rozpoczął w okresie okupacji pod kierunkiem Bolesława Woytowicza i Kazimierza Sikorskiego, a następnie kontynuował je w klasach Piotra Rytla i Piotra Perkowskiego w Państwowej Wyższej Szkole Muzycznej w Warszawie (1947–1951). Warto wspomnieć, iż był artystą wszechstronnym, ponieważ studiował także grę na fortepianie w klasie Tadeusza Wituskiego oraz muzykologię na Uniwersytecie Warszawskim. Od 1974 r. związał się z macierzystą uczelnią- Państwową Wyższą Szkołą Muzyczną w Warszawie początkowo jako wykładowca w klasie kompozycji, 3 lata później uzyskał tytuł profesora zwyczajnego i objął Katedrę Kompozycji. Warto też wspomnieć, iż w 1979 r. został członkiem prestiżowej Akademie der Künste w Berlinie. Wybitny polski twórca jest laureatem wielu znanych konkursów kompozytorskich o profilu ogólnopolskim i międzynarodowym, m.in. Konkursu Kompozytorskiego im. Grzegorza Fitelberga (1958), Międzynarodowej Trybuny Kompozytorów UNESCO (1959, 1963, 1966), Nagrody Muzycznej miasta Kolonii (1963), Nagrody Związku Kompozytorów Polskich za całokształt twórczości (1966) czy Nagrody Fundacji im. Alfreda Jurzykowskiego w Nowym Jorku (1971).
Wyjaśnij, jakie miejsce zajmuje Divertimento Tadeusza Bairda w jego twórczości oraz w rozwoju polskiej muzyki po II wojnie światowej. Odnieś się do okoliczności powstania utworu oraz jego znaczenia na tle przemian estetycznych lat 50. XX wieku. Posłuż się wiadomościami uzupełnionymi z zasobów Internetowych Bibliotek Cyfrowych.
Nagranie dostępne pod adresem https://zpe.gov.pl/a/DJ9QXV57Q
Utwór: „Divertimento” na flet, obój, klarnet i fagot, część I Capriccio, autorstwa: Tadeusza Bairda, wykonanie: AMFN. Kompozycja posiada wolne tempo. Cechuje się spokojnym charakterem.
Tadeusz Baird był kompozytorem, który z dużym szacunkiem podchodził do tradycji, jak sam wspominałjak sam wspominał:
Stworzyła nas przeszłość wespół z teraźniejszością i to jest przyczyną zainteresowania historią i sztuką minionych wieków. Szczególnie dla artysty poznanie tego, co nas poprzedziło: literatury, teatru, plastyki, architektury jest czymś nieodzownym – są to rzeczy, które nie tylko kształtują nasz światopogląd artystyczny, ale i naszą zdolność doznawania i rozumienia piękna, poszerzają naszą wyobraźnię, sprawiają, że stajemy się mądrzejsi, a więc bardziej świadomi siebie i naszych czynów”.
Baird ‑ od kameralistyki do awangardy.
Utwór Colas Breugnon, za który w 1955 r. Baird otrzymał Nagrodę Ministra Kultury i Sztuki, w każdej z części odwołuje się do tradycji poprzez zastosowanie zabiegu archaizacjiarchaizacji połączonego ze stosowaniem stylizacji ludowej. Kompozytor przywołuje następujące stylistyki: renesansową (cz. III i V), barokową i klasyczną (cz. I, VI) oraz romantyczną (cz. II, IV). Ważnym środkiem stylizacji jest stosowanie harmoniki tonalnej,harmoniki tonalnej, ale dodatkowo ubarwionej wieloma paralelizmami kwartowo‑kwintowymi. Ważną rolę pełni także kolorystykakolorystyka dźwiękowa- subtelny wdzięk kompozycji podkreślony jest dzięki zastosowaniu interesującej obsady wykonawczej -orkiestry smyczkowej zestawionej z brzmieniem fletu.
Na podstawie czwartej części Colas Breugnon Tadeusza Bairda opisz, w jaki sposób kompozytor łączy elementy liryczne i humorystyczne. Spróbuj się zmierzyć z pytaniem: Jak te środki wyrazu odzwierciedlają charakter utworu i jakie znaczenie mają w kontekście stylu Bairda lat 50.?
Nagranie dostępne pod adresem https://zpe.gov.pl/a/DJ9QXV57Q
Utwór: Colas Breugnon, cz. VI, Postludium , autorstwa Tadeusza Bairda Wykonawca: Polskie Radio Gdańsk. Kompozycja posiada zróżnicowane tempo zmieniające się w trakcie utworu. Cechuje się skocznym, żwawym, wesołym charakterem.
Ważnym środkiem wyrazu dla Tadeusza Bairda były brzmienie i kolorystyka dźwiękowa. Istotne stało się stosowanie zróżnicowanych, skontrastowanych pomysłów brzmieniowych – od subtelnych, łagodnych, po gwałtowne, dynamiczne, a nawet brutalne. Wśród utworów, w których element brzmieniowy wysuwa się na pierwszy plan, warto wymienić przede wszystkim szereg utworów wokalno‑instrumentalnych i orkiestrowych, m.in. Etiuda, Goethe‑Briefe, Cztery nowele, III Symfonia, Elegia, Cztery dialogi.
Wysłuchaj tego fragmentu i wyobraź sobie, że Cztery dialogi Bairda to rozmowa między różnymi postaciami muzycznymi. Jakie emocje- według Ciebie- nastroje lub charaktery mogłyby reprezentować poszczególne instrumenty w utworze i w jaki sposób dialog między nimi odzwierciedla ekspresję i sonoryzm charakterystyczny dla Bairda?
Nagranie dostępne pod adresem https://zpe.gov.pl/a/DJ9QXV57Q
Utwór: Cztery dialogi na obój i orkiestrę kameralną, autorstwa Tadeusza Bairda Wykonawca: Bavarian Radio Symphony Orchestra. Kompozycja posiada zróżnicowane tempo zmieniające się w trakcie utworu. Cechuje się spokojnym charakterem.
Utwór Cztery dialogi na obój i orkiestrę kameralną złożoną z 26 instrumentalistów, powstał w 1964 r. na zamówienie niemieckiego oboisty Lothara Fabera. Kompozycja, za którą Tadeusz Baird otrzymał I nagrodę na Międzynarodowej Trybunie Kompozytorów UNESCO w Paryżu, poprzez zastosowanie niezwykle nasyconych brzmień i ważnej roli ekspresji dźwiękowej, zbliża utwór do tradycji romantycznej. Warto wspomnieć o oryginalnej koncepcji formalnej tego utworu, dzięki której kompozytor odwołał się do gatunku literackiego: część I – Andante non troppo ma charakter wprowadzający, część II – Moderato stanowi jej rozwinięcie, w części III – Allegro moderato dochodzi do kulminacji całego cyklu, by część ostatnia – Adagio calmatissimo stała się podsumowaniem całości i stopniowym wygaszaniem narracji. Z kolei w organizacji materiału dźwiękowego znajdują się odniesienia do techniki dodekafonicznejdodekafonicznej.
Technika dodekafoniczna w utworach Bairda
Twórczość Tadeusza Bairda łączyła w sobie szacunek dla tradycji z otwartością na nowoczesność. Kompozytor sięgał do muzyki minionych epok, wprowadzając subtelne historyczne nawiązania, jednocześnie eksplorując współczesne środki wyrazu – dodekafoniędodekafonię, nowe faktury i barwy dźwiękowe. Dzięki temu jego język muzyczny łączył ekspresję emocjonalną z poszukiwaniami sonorycznymi, tworząc indywidualny styl, charakterystyczny dla polskiej awangardy XX wieku. Jak twierdził sam kompozytorJak twierdził sam kompozytor:
Usiłowałem wymyśleć muzykę inną niż ta, jaką umiałem wyobrażać sobie dotychczas. (…) Robiłem wprawki dodekafoniczne i wydało mi się, że może to być coś dla mnie, pod warunkiem, że nie będę się doktrynersko naginał do systemu, lecz system do moich muzycznych potrzeb”.
Jednym z ostatnich i uznanych utworów Tadeusza Bairda jest Concerto Lugubre - jeden z najważniejszych koncertów altówkowych w polskiej literaturze muzycznej XX w., powstały w 1975 r. z myślą o wybitnym wirtuozie altówki, Stefanie Kamasie. W utworze szczególnie istotną rolę pełni ekspresja, która polega na uzewnętrznianiu w muzyce silnych osobistych przeżyć i doświadczeń.
Wyjaśnij okoliczności powstania Koncertu altówkowego Bairda i wskaż, jak kontekst historyczny i artystyczny lat 50.–60. XX wieku wpłynął na jego formę, język muzyczny i zastosowane techniki wykonawcze. Jakie inspiracje tradycyjne i nowoczesne można w nim dostrzec?
Nagranie dostępne pod adresem https://zpe.gov.pl/a/DJ9QXV57Q
Utwór: Concerto Lugubre, autorstwa Tadeusza Bairda Wykonawca: Orkiestra Symfoniczna Polskiego Radia, pod dyrygenturą Jacka Kasprzyka. Kompozycja posiada zróżnicowane tempo zmieniające się w trakcie utworu. Cechuje się żywiołowym charakterem.
Od klasyki do eksperymentu: podróż przez twórczość Kazimierza Serockiego.
Kazimierz Serocki, jeden z czołowych polskich kompozytorów XX wieku, kształtował swój język muzyczny zarówno w kraju, jak i za granicą. Studiował kompozycję u Kazimierza Sikorskiego oraz grę na fortepianie u Stanisława Szpinalskiego w Państwowej Wyższej Szkole Muzycznej w Łodzi, a następnie doskonalił warsztat kompozytorski u Nadii Boulanger i technikę gry fortepianowej u Lazare’a Levy’ego w Paryżu. Początkowo działał jako koncertujący pianista, występując m.in. w Polsce, Rumunii, Niemczech i Czechosłowacji, jednak po 1952 roku całkowicie poświęcił się pracy kompozytorskiej. Podobnie jak Tadeusz Baird, Serocki łączył szacunek dla tradycji z nowatorskim podejściem do brzmienia i formy, kształtując język polskiej awangardy muzycznej.awangardy muzycznej.
Kazimierz Serocki, podobnie jak Tadeusz Baird, był laureatem wielu prestiżowych konkursów kompozytorskich- ogólnopolskich, w tym m.in. Nagrody na Konkursie Kompozytorskim im. Grzegorza Fitelberga (1956, 1958), Nagrody Ministra Kultury i Sztuki za całokształt twórczości (1963) czy Nagrody Związku Kompozytorów Polskich (1965); wygrywał także konkursy międzynarodowe- otrzymał m.in. wyróżnienie za Sinfoniettę na dwie orkiestry smyczkowe na Międzynarodowej Trybunie Kompozytorów UNESCO.
Grupa 49
Przełomowym okresem w działalności artystycznej Kazimierza Serockiego było założenie Grupy 49 wraz z Tadeuszem Bairdem i Janem Krenzem. Głównym celem było wzajemne wspieranie się młodych kompozytorów przy organizowaniu koncertów przedstawiających ich utwory. Twórcom zależało na komponowaniu utworów nowoczesnych, które jednocześnie jednak miały być poprawne politycznie, co objawiało się nadawaniem odpowiednich tytułów, a także poprzez odwołania do muzyki ludowej. Pierwszy wspólny koncert Grupy 49 odbył się w 1950 r. Podczas tego wydarzenia wykonano m.in. Cztery tańce ludowe Kazimierza Serockiego i Koncert fortepianowy Tadeusza Bairda (solistą w tym utworze był Kazimierz Serocki).
W poniżej zaprezentowanych Fantasmagoriach Kazimierza Serockiego zwróć uwagę na wykorzystanie kontrastów brzmieniowych i nietypowych efektów instrumentalnych. Wyjaśnij, w jaki sposób te środki pomagają w kreowaniu atmosfery utworu i w czym ujawnia się nowatorskie podejście kompozytora do sonoryzmu i ekspresji. Zapisz nazwy poszczególnych występujących tutaj instrumentów.
Nagranie dostępne pod adresem https://zpe.gov.pl/a/DJ9QXV57Q
Utwór: Kazimierz Serocki, „Fantasmagoria” na fortepian i perkusję (fortepian), autorstwa: Kazimierza Serockiego, wykonanie: AMFN. Kompozycja posiada zróżnicowane tempo zmieniające się w trakcie utworu. Cechuje się spokojnym charakterem.
Twórczość Kazimierza Serockiego jest niezwykle wszechstronna, sam kompozytor wykorzystywał różnorodne techniki kompozytorskie i sfery inspiracji. Jak wspominał muzykolog Tadeusz A. ZielińskiJak wspominał muzykolog Tadeusz A. Zieliński:
Twórczość Kazimierza Serockiego zajmuje w polskiej muzyce współczesnej miejsce szczególne i pozbawione analogii. Artysta o niezwykłej wyobraźni dźwiękowej, obdarzony wielką inwencją – zarówno melodyczną (w pierwszym okresie powojennym przewyższał pod tym względem bodaj wszystkich ówczesnych polskich kompozytorów), jak i kolorystyczną (co ujawnił w latach późniejszych) – od początku zdradzał namiętne zainteresowanie dla świeżych, nowoczesnych, nie skonwencjonalizowanych form wypowiedzi. W różnych latach pojmował je rozmaicie (…), zawsze jednak w sposób wykluczający kult samej tylko zewnętrznej, przekornej nowości: w wybieranych przez siebie środkach i strukturach dźwiękowych szukał rzeczywistości muzycznej racji, żywego, sugestywnego sensu i ładu, a także – okazji do wyrażenia swego indywidualnego temperamentu. W rezultacie stał się najbardziej autentycznym i konsekwentnym nowatorem w polskiej muzyce od czasu Szymanowskiego”.
Brzmienie i kontrasty w twórczości Kazimierza Serockiego.
W 1949 roku Kazimierz Serocki stworzył jeden ze swoich wczesnych utworów- Cztery tańce ludowe, dostępny w dwóch wersjach: na fortepian oraz na kameralny zespół symfoniczny.Kompozycja składa się z czterech części: I. Przodek, II. Jacok, III. Krzyżakoraz IV. Zawiślaki stanowi artystyczne opracowanie tradycyjnych tańców ludowych pochodzących z różnych regionów Polski: Szamotuł (część I), podgórskich okolic Suchodołu na Rzeszowszczyźnie (części II i III) oraz Kielecczyzny (część IV). Kazimierz Serocki,
Akcenty folklorystyczne występują w wielu wczesnych kompozycjach Kazimierza Serockiego, takich jak: I Symfonia, Koncert romantyczny na fortepian i orkiestrę, Trzy śpiewki ludowe, Suita opolska, II Symfonia czy w utworach z kręgu muzycznej literatury puzonowej: Koncert puzonowy, Suita na 4 puzony czy Sonatina na puzon i fortepian. Warto podkreślić, iż Kazimierz Serocki jako jeden z nielicznych polskich kompozytorów XX w. tworzył interesujące kompozycje przeznaczone na puzon jako instrument solowy. Wysłuchaj fragmentu dzieła.
Nagranie dostępne pod adresem https://zpe.gov.pl/a/DJ9QXV57Q
Utwór: Koncert na puzon i orkiestrę, autorstwa Kazimierza Serockiego Wykonawca: The Netherlands Symphony Orchestra. Kompozycja posiada zróżnicowane tempo zmieniające się w trakcie utworu. Cechuje się żywiołowym, wesołym charakterem.
Późniejsza twórczość Serockiego
Koncert na puzon i orkiestrę, powstały w latach 1952–1953 z myślą o wybitnym polskim puzoniście Juliuszu Pietrachowiczu, stanowi cenny wkład w rozwój polskiej muzycznej literatury muzycznej XX w. Kompozycja złożona jest z czterech następujących części: I. Lento espressivo, molto rubato, Allegro, II. Largo, molto cantabile, III. Allegro grazioso, IV. Allegro. Część pierwsza jako allegro sonatoweallegro sonatowe ma wirtuozowski charakter, stanowi pokaz wielu możliwości wykonawczych dla puzonistów. Część druga odznacza się romantyczną, liryczną ekspresją. Część trzecia z kolei, w przeciwieństwie do poprzedniej, wprowadza nastrój żartobliwy, lekki, ma charakter scherza. W ostatniej części, o charakterze wirtuozowskim, pojawiają się nawiązania do polskiego folkloru muzycznego.
Wysłuchaj i wskaż, w jaki sposób Serocki wykorzystuje polifonię, dialog instrumentów, artykulacje i efekty sonorystyczne dla uwypuklenia techniki sonorystycznej? po wysłuchaniu spójrz w zapis nutowy i spróbuj odczytać poszczególne dzięki nazwami literowymi.
Nagranie dostępne pod adresem https://zpe.gov.pl/a/DJ9QXV57Q
Utwór: „Suita preludiów” na fortepian, część I, autorstwa: Kazimierza Serockiego, wykonanie: AMFN. Kompozycja posiada zróżnicowane tempo zmieniające się w trakcie utworu. Cechuje się żywiołowym charakterem.
Kazimierz Serocki niejednokrotnie eksperymentował w swojej twórczości, zwłaszcza poprzez stosowanie techniki dodekafonicznej i punktualizmu.punktualizmu. Pierwszym utworem, w którym kompozytor użył techniki dwunastotonowej, była Suita preludiów z 1952 r. Dzieło składa się z siedmiu części skontrastowanych pod kątem charakteru emocjonalnego i tempa: I. Animato, II. Affettuoso, III. Agitato, IV. Teneramente, V. Veloce, VI. Capriccioso, VII. Furioso. Warto podkreślić, iż Suita preludiów jest traktowana jako pierwszy polski utwór dodekafoniczny skomponowany po wojnie.
Poniżej zestaw idealny: zapis muzyczny i nutowy. Zwróć uwagę podczas słuchania i analizowanie graficznego zapisu partytury, jak Serocki wykorzystuje rytm i frazowanie w Swinging Music, by stworzyć dialog między jazzem, a muzyką współczesną?
Nagranie dostępne pod adresem https://zpe.gov.pl/a/DJ9QXV57Q
Utwór: Swinging Music, autorstwa Kazimierza Serockiego. Kompozycja posiada zróżnicowane tempo zmieniające się w trakcie utworu. Cechuje się żywiołowym charakterem.
W swej dojrzałej twórczości Kazimierz Serocki zwracał szczególną uwagę na brzmienie, zwłaszcza w takich kompozycjach, jak m.in. Freski symfoniczne, Forte e piano, Ad Libitum, Pianophonie czy Swinging Music. Według kompozytora brzmienie samo w sobie mogło stanowić rolę podstawową, formotwórczą dla całego utworu muzycznego. Taki typ myślenia zbliżył kompozytora do nurtu sonorystycznegosonorystycznego w muzyce polskiej.
Kompozycja Swinging Music na klarnet, puzon, wiolonczelę (lub kontrabas) i fortepian powstała w 1970 r. z myślą o zespole Warsztat Muzyczny (z Zygmuntem Krauze na czele). Kazimierz Serocki wypowiadał się o opisywanym utworze w następujący sposóbKazimierz Serocki wypowiadał się o opisywanym utworze w następujący sposób:
Koncepcja i forma dzieła jest dość prosta. Składa się z 12 odcinków (od A do N) i bazuje na przebiegającym przez całość ostinatowym rytmie, pochodzącym ze swinguswingu (…). Dzieło zaczyna się „ppp”, wzrastając stopniowo do „fff” (przy N) i od tego miejsca dynamiczna intensywność opada aż do całkowitego zamarcia. (…) Jako materiał twórczy używane są tu barwy dźwięku. W ciągu czterech minut istnieje 40 barw: 8 z klarnetu, 10 z puzonu, 9 z wiolonczeli i 13 z fortepianu. Ponadto jest tutaj też jedna barwa wokalna – wymawiane przez muzyków głośne „cz” (…).
Podsumowanie
Tadeusz Baird i Kazimierz Serocki to czołowi polscy kompozytorzy XX wieku, którzy współtworzyli fundamenty polskiej awangardy muzycznej.
Baird łączył ekspresję emocjonalną z nowoczesnymi środkami, w tym dodekafonią, tworząc indywidualny język muzyczny w utworach kameralnych, koncertowych i symfonicznych.
Serocki eksperymentował z fakturą, brzmieniem i rytmem, rozwijając sonoryzm i wprowadzając elementy jazzu do muzyki poważnej, jak w Swinging Music.
Oboje byli współtwórcami Międzynarodowego Festiwalu Muzyki Współczesnej Warszawska Jesień, dzięki czemu promowali nowe kierunki w muzyce polskiej i europejskiej. Ich dorobek wniósł istotne innowacje w zakresie ekspresji, brzmienia i formy, wpływając na rozwój polskiej muzyki współczesnej.
Bibliografia
https://www.baird.polmic.pl
https://culture.pl
https://encyklopedia.pwn.pl
https://kulturaupodstaw.pl
https://lubimyczytac.pl
https://orfeo.com.pl
https://pwm.com.pl
https://www.serocki.polmic.pl
https://sjp.pl
https://www.wikiwand.com