Wczesnopiastowską monarchię patrymonialną datuje się na lata od 966 (kiedy to Mieszko I przyjął chrzest, tym samym wchodząc w krąg władców chrześcijańskich) do 1138 roku (śmierć Bolesława III Krzywoustego i podział Księstwa Polskiego). Obejmowała ona ziemie Małopolski, Wielkopolski, Mazowsza, okresowo Pomorza Gdańskiego i Zachodniego, Łużyc, Czech, Moraw, Słowacji, Śląska. Tematem rozważań są tendencje centralistyczne i decentralistyczne w życiu politycznym danego podmiotu, które oznaczają prawidłowości zarysowujące się w rozwoju Polski w wiekach X‑XII.

Wczesnośredniowieczna monarchia piastowska była podmiotem scentralizowanym z władzą księcia/króla o szerokich uprawnieniach, której przedłużeniem był aparat urzędniczy. W tym okresie nie było jeszcze instytucji ograniczających monarchę. Charakterystyczne dla omawianego okresu jest to, że władza duchowa i świecka wzajemnie się wspierały. Książę/król dla kleru był wsparciem militarnym przed oporem pogańskiej ludności. Kościół z kolei sankcjonował władzę monarszą. Dominowały więc tendencje centralistyczne, choć pojawiły się również decentralizacyjne.

Tendencje centralistyczne ujawniły się już około roku 966. Wśród wielu przesłanek za przyjęciem chrztu przez Mieszka był fakt, że władza monarchy chrześcijańskiego jest chroniona przed buntem sankcjami o charakterze religijnym. To z kolei mogło pociągać za sobą konsekwencje polityczne.

W omawianym okresie istniał aparat urzędniczy, który pracował na rzecz przede wszystkim dworu. Nie było w tym czasie jeszcze samorządu miejskiego czy ziemskiego. Palatyn był najwyższym urzędnikiem dworskim, zastępował władcę w kwestiach funkcjonowania państwa i dworu. Dowodził również wojskiem, stąd inna nazwa tego urzędu – wojewoda. Skarbnik zajmował się finansami. Inne niższe urzędy to: cześnik, podstoli, miecznik, koniuszy, krojczy. W XI w. pojawił się urząd kasztelana do zarządzania grodami. Nadal był to jednak urząd centralny, reprezentujący władzę monarszą, a nie samorządowy. W XII w. pojawił się urząd kanclerza odpowiedzialnego za sporządzanie dokumentacji.

Charakterystyczna dla tego okresu była zwartość terytorialna państwa. Poszczególne regiony nie posiadały takiej autonomii, jaka była po rozbiciu dzielnicowym. Nie było samorządu ani terytorialnego, ani stanowego, który by ograniczał władzę monarszą.

Armia w okresie pierwszej monarchii piastowskiej również była silnie podporządkowana władcy. Była to drużyna wojów utrzymywana przez władcę. W tym okresie monarchowie prowadzili politykę ekspansywną. Mieszko I, Bolesław Chrobry konsekwentnie rozszerzali swoje panowanie. Również Mieszko II kontynuował tę politykę, jednak już bez sukcesów. Obciążona powinnościami (które nie malały z powodu działań wojennych) ludność w końcu wystąpiła przeciwko władzy. Nowy książę – Kazimierz I uciekł, a w kraju w 1038 r. zapanował chaos. Mazowsze było dzielnicą w której zachował się porządek, ponieważ panował tam cześnik Mieszka II, Masław. W 1039 r. do Polski z rycerstwem wrócił Kazimierz I Odnowiciel i przywrócił książęcą władzę, odnawiając dawny centralizm. W skład Polski weszły Małopolska i Wielkopolska. Mazowsze włączono w 1047, a w 1050 r. Śląsk, z którego od 1054 r. trzeba było płacić trybut. Nowa organizacja wojskowa wprowadzała na miejsce drużyny rycerstwo utrzymujące się nie z dworu, a z ziemi, którą przydzielił rycerzom monarcha. Charakter tej reformy ujawnia centralizm, ponieważ specyfiką polskiego feudalizmu była bezpośrednia podległość lenna rycerstwa księciu. Był to jednocześnie mały krok ku decentralizacji, ponieważ rycerz dostawał ziemię, z której sam musiał się utrzymać i wyposażyć. Rycerstwo służyło na zasadach pospolitego ruszenia.

Tendencje decentralistyczne ujawniły się przede wszystkim w okresie drugiej monarchii piastowskiej (1039‑1138). O ile w czasach sprzed buntu pogańskiego normą było utrzymanie państwa w rękach jednego władcy, o tyle w 1058 r. doszło do podziału państwa miedzy pretendentów do tronu. Ta chęć zachowania pokoju pojawiła się bez wątpienia pod wpływem odnoszącego coraz większe sukcesy chrześcijaństwa, które już nie było domeną jedynie dworu, a rozprzestrzeniało się wśród coraz to większych kręgów społecznych. W tej sytuacji również monarcha pozostawał bardziej konsekwentny wobec wiary katolickiej. Po śmierci Kazimierza I Odnowiciela nowym księciem został Bolesław II Śmiały (król od 1076 roku). Młodsi synowie otrzymali uposażenia ziemskie (Władysław Herman – Mazowsze; Mieszko – Kujawy). Władał jednak Bolesław jako najstarszy przedstawiciel rodu. Nie był to jednak jeszcze zinstytucjonalizowany seniorat jak po 1138 roku.

Decentralistyczne tendencje ujawniły się około roku 1079, kiedy to w wyniku długotrwałych wojen oraz zaniedbań w polityce wewnętrznej król popadł w konflikt z biskupem krakowskim Stanisławem (źródło B). W wyniku tego sporu biskup zginął, a możnowładztwo wypędziło króla, na tronie osadzając (już nie jako króla, a księcia) młodszego Władysława Hermana. Wzrost znaczenia możnowładztwa ujawnił się właśnie wtedy. Za panowania młodszego syna Kazimierza Odnowiciela dominująca rolę w państwie zdobył palatyn Sieciech, czego dowodem było bicie własnej monety (źródło A).

Bunt synów Władysława Hermana (Bolesława III Krzywoustego i Zbigniewa) w 1098 r. zakończył się odsunięciem od wpływów Sieciecha i ponownym podziałem państwa. Władysław Herman zachował Mazowsze, Zbigniew objął Wielkopolskę, Bolesław Krzywousty Śląsk i Małopolskę. Po śmierci Władysława Hermana Mazowsze przejął Zbigniew. Centralizm również wziął tu górę, ponieważ przedstawiciele dynastii nie zgodzili się na współudział możnowładztwa w rządzeniu. W końcu wzorem pierwszej monarchii piastowskiej doszło do konfliktu pomiędzy synami Władysława Hermana (1102‑1106). Rywalizację przegrał Zbigniew, który został wygnany. Niepodzielnym księciem Polski w 1106 r. został Bolesław Krzywousty, który swoją politykę mocarstwową prowadził wzorem przodków: Chrobrego i Śmiałego w kierunku Rusi, Węgier i Czech. Skuteczność tego kursu i sukcesy militarne Krzywoustego spowodowały wzrost autorytetu księcia (źródło C).

Centralizm Bolesława III był zasilany przez spływające łupy wojenne dzięki licznym sukcesom militarnym. Początkowe najazdy na Pomorze Gdańskie (jeszcze podczas współrządów ze Zbigniewem) miały charakter jednie łupieżczy. Od roku 1109 stały się one ekspansyjne. Do 1119 r. podbite zostało Pomorze Gdańskie, w 1121 r. zhołdowane Pomorze Zachodnie. Taki podbój pozwolił stale zwiększyć dochody księstwa.

Sytuacja zmieniła się w 1131 r., po nieudanej interwencji na Węgrzech. Wówczas Bolesław Krzywousty popadł w izolację polityczną i osłabienie. W wyniku tego w 1135 r. złożył hołd lenny cesarzowi rzymsko‑niemieckiemu. W wyniku tego kryzysu zaczęło rosnąć znaczenie możnowładztwa. W 1138 r. ustawa sukcesyjna Krzywoustego dzieląca księstwo pomiędzy synów, zwana niesłusznie testamentem, musiała był zatwierdzana na wiecu z możnymi. Jeszcze do końca XII w.u została ona unieważniona, co tylko utwierdziło decentralizację w Polsce.

Podsumowując, Polska od X do XII w. była podmiotem politycznym scentralizowanym, gdzie bardzo szerokie uprawnienia miała władza książęca, wspierana przez kościelną. Duchowieństwo zyskiwało na tym sojuszu, ponieważ zdobywało tym samym ochronę przez ewentualnym buntem pogańskiej ludności. W tym okresie dochodziło do tendencji decentralistycznych, szczególnie w okresie drugiej monarchii piastowskiej, w postaci upominania się o współudział w rządzeniu warstwy możnowładców czy podziału państwa pomiędzy książąt.