Karta pracy podsumowująca opanowanie treści zajęć realizowanych zgodnie z metodologią STEM w oparciu o zasoby Zintegrowanej Platformy Edukacyjnej, opracowana w ramach rządowego programu wspierania organów prowadzących szkoły i placówki w rozwijaniu umiejętności cyfrowych dzieci i młodzieży na lata 2025‑2029 – „Cyfrowy Uczeń” (Dz.U.2025.1254)

Imię i nazwisko autora:

Agnieszka Chomicka‑Bosy, Karolina Żelazowska‑Byczkowska

Wprowadzenie do karty pracy

Karta pracy została przygotowana jako podsumowanie treści realizowanych podczas zajęć i służy utrwaleniu najważniejszych pojęć, umiejętności oraz wniosków. Zawarte w niej zadania stanowią zestaw interaktywnych ćwiczeń z ZPE, odpowiadający zakresowi merytorycznemu scenariusza “Woda - to nie przelewki!”. Wypełniając kartę już po zakończeniu zajęć, można samodzielnie sprawdzić, w jakim stopniu zostały opanowane omawiane treści i jakie elementy wymagają dalszego doskonalenia. Szczególnie istotne są ćwiczenia weryfikujące umiejętności wykorzystania takich pojęć jak średnia czy mediana.

Udział poszczególnych typów transportu w przewozach osób i ładunków w Polsce

Przewozy w Polsce realizowane są głównie przez dwie gałęzie transportu: drogowy i kolejowy. W przypadku przewozu pasażerów największy udział ma transport drogowy. Jednak liczba osób korzystających z tej formy transportu systematycznie spada. W szczytowym 1989 roku, z pozamiejskich przewozów autobusowych korzystało rocznie około 2,5 mld pasażerów. W ostatnich latach obserwowany jest systematyczny wzrost pasażerów kolei.

Śródlądowy transport wodny

Śródlądowy transport wodny należy do jednego z najstarszych rodzajów transportu, zapewniających przewóz dużej ilości osób i towarów na znaczne odległości. W Polsce przez wiele lat odgrywał istotną rolę w gospodarce. Aktualnie jego znaczenie jest marginalne, przy czym podejmowane są próby reaktywacji tej gałęzi transportu. Długość śródlądowych dróg wodnych w Polsce jest dość duża, gdyż wynosi ponad 3640 km. Niestety jedynie niewielka ich część (5,8%) spełnia wymogi dotyczące żeglugi większych jednostek, czyli tzw. wymogi IV i V klasy żeglowności.

W Polsce wyróżniamy dwie główne drogi wodne (o przebiegu południkowym), które tworzą dwie największe rzeki: Wisła i Odra (ważne są także Noteć oraz dolna Warta). Odcinki obu rzek wchodzą w skład europejskich szlaków komunikacyjnych o numerach odpowiednio E40 i E30. Ponadto na terytorium kraju wyznaczony został jeszcze jeden szlak komunikacyjny o randze europejskiej. Jest nim droga wodna o przebiegu równoleżnikowym i numerze E70. W jej skład (na terytorium Polski) wchodzą odcinki rzek Odry, Warty, Noteci, Brdy (wraz z kanałem bydgoskim) i Wisły. Znikome wykorzystanie dróg wodnych w Polsce wynika z kilku czynników. Jednym z ważniejszych są uwarunkowania naturalne związane z sezonowym zasilaniem rzek i dużymi wahaniami stanu wody. W rezultacie do czynienia mamy z okresami o niskich i wysokich stanach wód, w czasie których transport rzeczny jest utrudniony lub wręcz niemożliwy. Innym czynnikiem utrudniającym transport śródlądowy są zjawiska zlodzenia obserwowane na polskich rzekach. Ich występowanie oraz czas trwania jest zmienny i bardzo różny w poszczególnych regionach kraju. Poważnym ograniczeniem rozwoju śródlądowego transportu wodnego w Polsce są również zaniedbania w zakresie odpowiedniej infrastruktury. W rezultacie przewozy tym środkiem transportu mają obecnie w dużym stopniu charakter okazjonalny i skupiony na przewozie obiektów wielkogabarytowych, a w mniejszym stopniu ładunków masowych takich jak kruszywa, piasek i węgiel. Rozwój śródlądowego transportu wodnego jest ważny ze względów ekologicznych, a także ekonomicznych i społeczno‑gospodarczych. Wiąże się to z aktywizacją obszarów nadrzecznych i odciążeniem sieci drogowej oraz redukcji zjawiska kongestii. Biała flota to małe jednostki pasażerskie żeglugi śródlądowej lub przybrzeżnej.

Według analizy Najwyższej Izby Kontroli (NIK):

• 90% wód śródlądowych nie spełnia warunków koniecznych do prowadzenia żeglugi śródlądowej z uwagi na płytkie tory wodne, nieodpowiednie wartości mostów kolejowych oraz drogowych, awarie jazów oraz śluz, przerwy związane z zalodzeniami oraz wysokim stanem wód,

• w 2012 roku 60% funkcjonującej floty powstało przed 1969 r., natomiast w XXI w. skonstruowane jedynie 24 statki (stan na 2012 rok),

• długość dróg śródlądowych spadła w okresie 1960‑2012 o 23%, zaś połowa budowli piętrzących rzeki osiągnęła 50 lat.

31

Ćwiczenie 2

Mapa przedstawia europejskie szlaki śródlądowe na terenie Polski.

Wybierz szlak, który stwarza największe trudności w żegludze śródlądowej w przewozach towarów. Wyjaśnij, na czym te trudności polegają.

Mapa przedstawia europejskie szlaki śródlądowe na terenie Polski. Na podstawie opisu mapy spróbuj wybrać szlak, który stwarza największe trudności w żegludze śródlądowej w przewozach towarów. Wyjaśnij, na czym te trudności polegają.

R1ZyowwmCzeLV

Na mapie zaznaczono drogi wodne w Polsce, które mają stać się częścią europejskiej sieci żeglugi śródlądowej. Zaznaczono odcinek od Świnoujścia przez całą Odrę, płynącą od Szczecina na południe przez Wrocław, Opole, aż do Czech. Następnie od Odry na wschód zaznaczono Wartę, Noteć, Wisłę płynącą przez Warszawę oraz Bug. Wyróżniono także odcinek od Noteci przez Kanał Bydgoski na północ. Opisano trzy miejsca: pierwsze na Warcie - E70 - przez Wartę, Noteć, Kanał Bydgoski - zepnie Odrę i Wisłę i połączy Rotterdam z Kłajpedą. Drugi punkt jest zaznaczono na Wiśle na zachód od Warszawy: E40 przez Wisłę i Bug, połączy Gdańsk z Odessą. Trzeci punkt jest na Odrze, powyżej Opola: E40 poprzez między innymi Odrę i Dunaj, ma spiąć Świnoujście z Bratysławą.

R13VtBXx33aNq

(Uzupełnij).

Wskazówki i klucze odpowiedzi

Pokaż podpowiedź

Zasięgnij informacji o poszczególnych szlakach.

Pokaż klucz odpowiedzi

Na szlaku E40 największe trudności w żegludze występują na odcinku biegnącym rzeką Bug, ponieważ jest rzeką nieuregulowaną o zmiennych stanach wody. Na przykład w 2015 r. rzeka prawie wyschła – odsłoniła mielizny i łachy piaszczyste.

W tym obszarze konieczna byłaby regulacja dotycząca przepływu większych jednostek przewożących towary. Oprócz tego szlak potrzebuje dużych nakładów finansowych do swojego rozwoju, który mógłby zaburzyć równowagę ekologiczną na tym obszarze. Z tych względów szlak biegnący Bugiem najlepiej wykorzystywać turystycznie, na przykład do spływów kajakowych.

Warto przeczytać

Pierwsze konstrukcje „koła” były dość toporne – były to dyski wycięte z drewna. Grube, ciężkie, nieporęczne, ale i tak były przełomowym wynalazkiem! Co nam daje zastosowanie koła?- Możliwość transportu masywnych przedmiotów. Wcześniej, aby je przenieść trzeba było je ciągnąć, przeciwdziałając bardzo dużej sile tarcia lub unosić, przykładając bardzo dużą siłę przeciwdziałającą sile grawitacji. Po uniesieniu ciężaru cały czas należało utrzymywać go ponad ziemią, używając siły naszych mięśni, aby na koniec położyć go w innym miejscu. Przy użyciu koła możemy ciężki przedmiot pchnąć w kierunku, w którym chcemy go przesunąć. Koło, jako maszyna prosta, umożliwia zmianę kierunku działania siły! W ten sposób już w starożytnej Mezopotamii, Egipcie, a także Europie zrewolucjonizowano transport ciężarów – czy to do handlu (wozy) czy w budownictwie (bloki skalne przemieszczane na toczących się belkach).

Ale koło to nie tylko koło u wozu. Koło zaczęto wykorzystywać w dziesiątkach innych konstrukcji. Przyjrzyjmy się choćby kołu wodnemu, jak na Rys. 1a. i 1b. Zaprezentowano tam dwie konstrukcje – w pierwszej woda spada z góry na łopatki koła, wprawiając je w ruch obrotowy, w drugiej woda przepływa pod kołem, również wprawiając je w ruch obrotowy. Obie te konstrukcje (nazwane w starym języku polskim – „nasiębierna” i „podsiębierna”), pozwalają zamienić ruch postępowy wody na ruch obrotowy koła lub, inaczej mówiąc, energię potencjalną i kinetyczną wody na energię kinetyczną ruchu obrotowego koła.

RJhvZwy9vzoor

Rys. 1a. Ilustracja przedstawia zdjęcie, na którym widoczne jest koło wodne, będące urządzeniem stosowanym w młynie wodnym. Na ilustracji widoczny jest drewniany, szary budynek o dwóch kondygnacjach, który znajduje się nad brzegiem płynącej rzeczki. Na ścianie budynku zamontowane jest duże, drewniane koło o średnicy sięgającej sufitu pierwszego piętra budynku. Szprychy koła, również są drewniane. Koło wodne poruszane jest poprzez ruch wody w rzece, która napiera na łopatki, zamontowane na obwodzie i ustawione w płaszczyźnie prostopadłej do kierunku przepływu wody.

RIdfbqBB7wnIZ

Rys. 1b. Ilustracja przedstawia zdjęcie na którym widoczne jest koło wodne, będące urządzeniem stosowanym w młynie wodnym. Na ilustracji widoczna jest ceglana, szara ściana budynku, na której zamontowane jest pionowe, metalowe koło wodne. Płaszczyzna koła wodnego jest równoległa do płaszczyzny ściany. Koło wodne składa się z dwóch okręgów o średnicy kilku metrów. Dolna część urządzenia zanurzona jest w płynącym obok ściany, niewielkim potoku. Na obwodzie koła zamontowane są prostokątne łopatki, których płaszczyzna jest prostopadła do kierunku ruchu wody w potoku. Napierająca na łopatki woda wprawia w ruch całe koło.

1

Ćwiczenie 3

Jakie urządzenie przedstawiono na poniższej rycinie?

RCOVQHjCOMBpm

Raq7GfYWe5YhJ

Możliwe odpowiedzi: 1. Koło młyńskie, 2. Kołowrót, 3. Wielobloczek, 4. Dźwignię liniowo‑kołową

RijQ7X1vOG1Ny

Ćwiczenie 3

Urządzeniem wykorzystywanym w budowie studni jest: Możliwe odpowiedzi: 1. wielobloczek, 2. koło młyńskie, 3. dźwignia liniowo‑kołowa, 4. kołowrót