Wojna hybrydowa

Czy konflikt musi dziś oznaczać czołgi i otwartą walkę? Współczesne państwa coraz częściej prowadzą działania, które trudno jednoznacznie nazwać wojną - łączą operacje militarne z cyberatakami, dezinformacją, presją ekonomiczną i manipulacją opinią publiczną. Taki sposób działania określa się mianem wojny hybrydowej, która rozgrywa się równocześnie w przestrzeni fizycznej informacyjnej, często poniżej progu formalnego konfliktu zbrojnego.

Specyfika wojny hybrydowej

Wojna hybrydowa stanowi typ współczesnego konfliktu, który nie został wyodrębniony jako samodzielna kategoria w prawie międzynarodowym. Pojęcie to ma charakter analityczny i odnosi się do działań łączących środki militarne i niemilitarne - w tym operacje informacyjne, cyberataki i presję gospodarczą czy działania nieregularne - prowadzone w sposób skoordynowany i często poniżej progu formalnego konfliktu zbrojnego. Jej istotą jest działania w tzw. „szarej strefie”, co utrudnia jednoznaczną kwalifikację prawną oraz przypisanie odpowiedzialności państwowej.

W obowiązującym stanie prawnym brak jest kompleksowych regulacji odnoszących się do wojny hybrydowej jako całości. Zastosowanie znajdują istniejące normy prawa międzynarodowego, przede wszystkim zakaz użycia siły wynikający z Karty Narodów Zjednoczonych oraz przepisy międzynarodowego prawa humanitarnego, w tym konwencje genewskie - jednak tylko w sytuacji osiągnięcia progu konfliktu zbrojnego. Znaczna część działań hybrydowych, takich jak dezinformacja czy cyberoperacje o ograniczonej skali, nie spełnia tych kryteriów, pozostając poza jednoznaczną regulacją.

Istotnym punktem odniesienia dla analizy prawnej działań w cyberprzestrzeni pozostaje Tallin Manual, opracowany przez międzynarodowych ekspertów pod auspicjami NATO Cooperative Cyber Defence Centre of Exellence. Należy jednak podkreślić, że formalnie obowiązującymi i najczęściej przywoływanymi opracowaniami są Tallinn Manual (2013) oraz Tallinn Manual 2.0 (2017). Prace nad kolejnymi rozwinięciami (określanymi niekiedy w debacie jako „3.0”) mają charakter doktrynalny i rozwojowy, lecz nie funkcjonuje obecnie jednolity, oficjalnie przyjęty dokument o tej nazwie jako standard międzynarodowy.

Tallinn Manual - w szczególności jego wersja 2.0 - stanowi niewiążącą, lecz autorytatywną próbę odpowiedzi na pytanie, jak istniejące normy prawa międzynarodowego stosować do cyberoperacji, także tych prowadzonych poniżej progu konfliktu zbrojnego. Wskazuje on m.in., że cyberatak może zostać uznany za użycie siły, jeżeli jego skutki są porównywalne z działaniami kinetycznymi, jednak jednocześnie podkreśla trudności związane z identyfikacją sprawcy oraz oceną skali i skutków działań. 

W konsekwencji wojna hybrydowa pozostaje zjawiskiem wyprzedzającym regulacje prawne - jej ocena opiera się na interpretacji istniejących norm oraz doktryny, a nie na jednoznacznych, powszechnie obowiązujących przepisach prawa międzynarodowego.

Bezpieczeństwo międzynarodowe w warunkach zagrożeń hybrydowych

Współczesne bezpieczeństwo międzynarodowe ulega dynamicznym zmianom pod wpływem nowych zagrożeń, które wykraczają poza tradycyjne konflikty zbrojne. Obok klasycznych form rywalizacji państw coraz większe znaczenie zyskują działania o charakterze hybrydowym, takie jak cyberataki, dezinformacja czy presja ekonomiczna. W tym kontekście konieczne staje się ponowne przeanalizowanie pojęcia bezpieczeństwa oraz modeli, na których opiera się jego zapewnienie.

Według definicji ONZ z 1985 r. bezpieczeństwo międzynarodowe stanowi rezultat bezpieczeństwa wszystkich państw członkowskich oraz ich współdziałania. Głównym filarem bezpieczeństwa międzynarodowego jest uznanie zasady solidarności. Zatem atak na któregokolwiek z sygnatariuszy jest uznawany za atak na wszystkich. Koncepcja Narodów Zjednoczonych zakłada partnerstwo oraz przymus współdziałania w rozwiązywaniu sporów międzynarodowych. Wspólne bezpieczeństwo ma prowadzić do ograniczenia napięć i sytuacji konfliktogennych, a także groźby wojny. Główną przesłanką formuły stał się wzrost zagrożenia konfliktem nuklearnym, a także słabość systemu opartego na modelu odstraszania nuklearnego.

Dominujące modele bezpieczeństwa międzynarodowego

Terminem często używanym w praktyce stosunków międzynarodowych jest bezpieczeństwo narodowe. Jest to stan, w którym państwa mają poczucie pewności, że nie grozi im atak militarny, polityczna presja, nacisk gospodarczy, zagrożenie ekologiczne czy utrata istotnych wartości kulturowych, tożsamości kulturowych i tożsamości narodowych. W konsekwencji zapewnia im to możliwość rozwoju, współpracy międzynarodowej i utrzymania pokoju. Bezpieczeństwo narodowe związane jest z pojęciem zewnętrznego bezpieczeństwa państwa i stanowi kategorię zmienną w czasie, ściśle wiąże się ze stanem stosunków międzynarodowych oraz dominującymi w tym obszarze strategiami politycznymi innych państw. 

Historycznie ukształtowało się kilka dominujących modeli bezpieczeństwa międzynarodowego.

W warunkach niestabilnego ładu międzynarodowego, zaniku dawnej „równowagi strachu” oraz rozwoju zjawisk takich jak wojna hybrydowa, terroryzm czy zagrożenia klimatyczne, bezpieczeństwo wymaga zarówno współpracy militarnej, jak i działań dyplomatycznych, wywiadowczych czy środowiskowych. Poniższy schemat ukazuje najważniejsze współczesne zagrożenia oraz kierunki działań państw w zakresie zapewnienia bezpieczeństwa zewnętrznego.

Militarne zagrożenia cyberbezpieczeństwa

Współczesna sztuka wojenna zakłada wykorzystanie nowoczesnych środków walki, dowodzenia oraz łączności. Celem jest możliwie jak najdokładniejsze zobrazowanie sytuacji na polu walki już od szczebla taktycznego - pojedynczego wozu czy pododdziału, poprzez operacyjny, aż do szczebla strategicznego dowodzenia. Ten rodzaj pola walki określamy mianem sieciocentrycznego.

Stopień, w jakim dana armia jest nimi nasycona, jest proporcjonalny do rozwoju gospodarczego i technicznego danego państwa. Na przykład, co najmniej od lat 80. XX wieku liderem na tym polu były Stany Zjednoczone, w których rozpoczęła się kolejna fala rewolucji przemysłowych związana z produkcją mikroprocesorów, komputerów, rozwojem internetu.

Konflikty, w które były w XXI wieku zaangażowane państwa NATO pokazały, że zwykle w pierwszej kolejności dążono do zlikwidowania takich wrogich obiektów jak systemy rozpoznania, dowodzenia oraz łączności. Uderzenie sił konwencjonalnych, jeżeli następowało, było kolejnym etapem.

Wraz z rozwojem przekazywania informacji drogą cyfrową doszły jednak również zagrożenia prowadzenia przez inne państwa lub podmioty działań mających na celu neutralizację lub zniszczenie takich zdolności.

Współczesne konflikty nie ograniczają się już wyłącznie do domen lądowej, morskiej i powietrznej, lecz obejmują również cyberprzestrzeń, co stanowi istotę wojny hybrydowej.                                                                                                      Zapoznaj się z animacją ukazującą te zjawiska na przykładzie Polski i zwróć uwagę na formy prowadzenia działań zbrojnych praz ich współczesne rozszerzenie.

R16ZXN5MM7MDG

Animacja opowiada o zagrożeniach dla cyberbezpieczeństwa Polski.

Animacja opowiada o zagrożeniach dla cyberbezpieczeństwa Polski.

Film dostępny pod adresem /preview/resource/R16ZXN5MM7MDG

Animacja opowiada o zagrożeniach dla cyberbezpieczeństwa Polski.

Podsumowanie

Wojna hybrydowa stanowi charakterystyczną formę współczesnych konfliktów, łącząc działania militarne i niemilitarne, prowadzone równolegle w różnych domenach, w tym w cyberprzestrzeni i sferze informacyjnej. Jej kluczową cechą jest działanie poniżej progu formalnej wojny, co utrudnia jednoznaczną ocenę prawną oraz przypisanie odpowiedzialności.                                                              Jej szczególną cechą jest to, że może trwać bez formalnego wypowiedzenia wojny, a społeczeństwo nie zawsze jest świadome, że stało się jej uczestnikiem. Wymaga to od państw nie tylko siły militarnej, lecz także odporności informacyjnej, technologicznej i współpracy międzynarodowej.

Słownik