Wojsko rzymskie
Ważne daty
753 p.n.e. – założenie Rzymu
509 p.n.e. – wypędzenie Tarkwiniusza Pysznego; koniec monarchii – początek republiki
V‑IV w. p.n.e. – lata życia reforma Kamillusa
III/II w. p.n.e. – wojny punickie
157‑86 p.n.e. – lata życia Gajusza Mariusza
100‑44 p.n.e. – lata życia Gajusza Juliusza Cezara
63 p.n.e‑14 n.e. – lata życia Oktawiana Augusta
27 p.n.e. – Oktawian August otrzymuje przydomek Augustus; koniec republiki – początek cesarstwa
306‑337 – panowanie Konstantyna I
476 – upadek cesarstwa zachodniorzymskiego
Scenariusz dla nauczyciela
II. W zakresie kompetencji kulturowych. Uczeń:
6. posiada podstawową wiedzę o następujących kluczowych zjawiskach z zakresu życia publicznego i prywatnego w starożytnej Grecji i Rzymie:
4) życie społeczne i gospodarcze (miasto i wieś, drogi, handel; religie w świecie greckim i rzymskim; wyrocznie – Delfy, Sybilla; niewola i niewolnicy; fenomen prawa rzymskiego; kalendarz; armia grecka i rzymska; rozrywki);
określać znaczenie armii dla starożytnego Rzymu;
charakteryzować formacje armii rzymskiej;
opowiadać o budowie obozu wojskowego.
Wprowadzenie
Opisując armię rzymską należy pamiętać o tym, że na przestrzeni ponad 1200 lat historii starożytnego Rzymu z biegiem czasu następowały zmiany we wszystkich dziedzinach życia. Tak samo działo się z armią rzymską. Była ona reformowana, modernizowana i jej opis może odnosić się do konkretnego okresu w historii Rzymu. Inaczej wyglądała armia w okresie królewskim, inaczej w czasie wielkich podbojów, a jeszcze inaczej w okresie cesarstwa.
Armia stanowiła w świecie starożytnym o potędze danego ludu. Pozwalała bronić swoich granic lub prowadzić kampanie wojenne, zwiększające terytorium i bogactwo. Sprawne funkcjonowanie armii pozwoliło na przestrzeni wieków, by Rzym z małej osady wyrósł na potężne mocarstwo. Niedofinansowanie armii było jedną z przyczyn, która doprowadziła do upadku cesarstwa.
Po założeniu Rzymu, co tradycyjnie miało mieć miejsce w 753 r. p.n.e., władzę nad miastem sprawować mieli królowie. Ustrój królewski trwał w Rzymie do wypędzenia Tarkwiniusza Pysznego w 509 r. p.n.e. W okresie monarchii armia rzymska początkowo związana była z podziałem miasta na 3 tribus. Każda z nich dzieliła się na dziesięć mniejszych kurii, a każda kuria zapewniała jedną centurię, czyli 100 żołnierzy. Ponadto każda tribus zapewniała stuosobowy oddział konnicy.
Armia rzymska w czasach republiki
W kolejnych latach armia rzymska była modernizowana i dostosowywana do okoliczności – najczęściej wojen – które wymuszały stosowną reakcję. W okresie republiki panował powszechny obowiązek służby wojskowej dla mężczyzn w wieku 17‑46 lat.
Na początku republiki na czele rzymskiego wojska stało dwóch konsulów – każdy z nich dowodził dwoma legionami, największymi jednostkami wojskowymi w Rzymie. Legion podzielony był na manipuły (30) i centurie (60). Już na początku republiki doszło do poważnej reformy autorstwa Kamillusa, który pokonał Etruskie miasto Weje. Wprowadził on taktykę walki opartą o szyk potrójny (acies triplex). Armia podzielona była trzy szeregi: hastati, principes i triarii. Przed nimi ustawiano jeszcze lekkozbrojnych welitów (velites): oszczepników i łuczników. Skrzydła szyku ochraniała konnica. Pierwsze dwa szeregi (hastati, principes) osłabiały przeciwników miotając w nich oszczepami. W zwarciu atakowali mieczami, do obrony służyły im tarcze. Trzeci szereg stanowili najbardziej doświadczeni żołnierze. Stawali oni do walki, kiedy dwa pierwsze szeregi nie były w stanie samodzielnie poradzić sobie z wrogiem. O tych najcięższych bitwach mówiono więc: res ad triaros redit (doszło do użycia triariów).
Na rozwój armii rzymskiej wpływ miały walki z Kartagińczykami, w III i II w. p.n.e., które do historii przeszły jako trzy wojny punickie. Aby pokonać przeciwników, Rzymianie musieli nie tylko wykazać się sprawnym funkcjonowaniem armii. Konieczne było również stworzenie floty wojennej, której nie potrzebowali, kiedy toczyli walki na Półwyspie Apenińskim. Nie byli oni doświadczeni w walkach morskich, w związku z tym starali się upodobnić ich przebieg do starcia lądowego. Stosowali oni abordażabordaż. Zastosowanie tzw. kruków – specjalnych kładek zakończonych metalowym szpicem/hakiem umożliwiło im przechodzenie na okręt przeciwnika i walkę na pokładzie statku.
Obozowanie armii
Marsz wojska odbywał się w kolumnie. Otwierała ją straż przednia (agmen primum), a zabezpieczała straż tylna (agmen novissimum). Środkiem kroczyły oddziały główne (exercitus). Za kolumną jechały wozy w wyposażeniem.
Wyprawy wojenne Rzymian wymagały też sprawnego funkcjonowania na obcym terenie. W tym celu wznoszono castra Romana – warowne obozy wojskowe, stanowiące bazy wypadowe. Były one wznoszone według ściśle określonego wzorca przez samych legionistów.
Obozy wznoszono na planie kwadratu lub prostokąta. Ze względów obronnych i widokowych wznoszono je najczęściej na wzgórzach, zwykle w sąsiedztwie lasu i źródła wody. Budowę rozpoczynano od oczyszczenia i wyrównania terenu. W następnej kolejności usypywano wał obronny i stawiano palisady. W obrębie obozu wyróżniano dwie główne ulice: Via Praetoria i Via Principalis, przecinające się pod kątem prostym. Prowadziły one do bram obozu: porta praetoria (brama główna), porta decumana (brama tylna), porta princpialis dextra (prawa brama na via principalis) i porta principalis sinistra (lewa brama). W centrum obozu wyznaczano forum, przy którym znajdowały się namioty dowódców, ołtarz ofiarny i mównica. Teren obozu pokryty była siecią uliczek, przy których stały namioty legionistów. Każda kohorta miała własną uliczkę. Budowa obozów rzymskich miała w późniejszym czasie wpływ na powstawanie i rozwój miast, które wykorzystywały rozplanowanie obozu rzymskiego.

Reformy Gajusza Mariusza
Kolejne ważne reformy rzymskiej armii przeprowadził Gajusz Mariusz, konsul w latach 107‑101 p.n.e. W związku z niedoborem żołnierzy w armii, umożliwił on zaciągnięcie do armii proletariuszom, którzy nie posiadali majątku. Po odbyciu służby, trwającej zwykle 16 lat, żołnierze mogli otrzymać przydział ziemi (której przybywało dzięki prowadzonym podbojom), a za służbę wypłacano też żołd (stypendium) w wysokości 5 asów dziennie. Zapewniono również podstawowe wyposażenie, które do tej pory każdy musiał zakupić z własnej kieszeni.
Wstępując do armii rekrut składał przysięgę – sacramentum – ślubując wierność Senatowi i Ludowi Rzymskiemu. Legionista godził się na wszelkie niedogodności, cierpienie, kary, a nawet śmierć dla obrony żołnierskich wartości. Był zobowiązany do bezwzględnego posłuszeństwa.
Reformy Mariusza sprawiły, że armia rzymska stała się bardziej uniwersalna i mogła łatwiej dostosowywać styl walki do wrogów. Armia pozostała jednak niedofinansowana. Dowódcy zabiegali o uposażenie dla legionistów, co spowodowało, że zaczęli oni wyrastać na ważne postaci w świecie rzymskim – żołnierze byli skłonni wykonywać ich polecenia, licząc na łupy i przydział ziemi, co ostatecznie doprowadzi do upadku systemu republikańskiego.

Legioniści, oraz podboje armii rzymskiej na kartach dzienników
Wyposażenie legionisty rzymskiego z czasem ulegało zmianie. Było najzwyczajniej ulepszane, by jak najlepiej służyć żołnierzowi. Ciało zbrojnego zawsze chronił pancerz (lorica), a jego głowę – hełm (galea). Do obrony legioniście służyła oczywiście tarcza (scutum). Do uzbrojenia żołnierza należały: włócznia (hasta) lub oszczep (pilum), miecz (gladius) oraz sztylet (pugio). Legionistów wyposażano też w narzędzia niezbędne do budowy obozu tj. motyki, kilofy, łopaty itd.

Najważniejsze dokonania armii rzymskiej utrwaliły zachowane do dziś dzieła starożytnych. Wiele zachowanych utworów to dzieła historyczne, które zachowały opisy największych, najbardziej znaczących kampanii wojennych, bitew, dokonania wielkich wodzów i inne fakty z prowadzonych przez Rzymian wojen. Do naszych czasów zachowały się również Dzienniki napisane przez samego Gajusza Juliusza Cezara (100‑44), jednego z największych rzymskich dowódców.

Dzienniki Cezara (De bello Gallico i De bello civili) są zapisami z wojen Cezara. Miały one dokumentować jego poczynania. Pisał on o sobie w trzeciej osobie, by nadać dziełu charakter rzeczowości. Dzieło to narzuca odbiorcom punkt widzenia dowódcy, a jego działania przedstawiane są jako jedyne możliwie słuszne. Wartość Dzienników stanowią przede wszystkim informacje o charakterze etnograficznym o Gallach i Germanach, a także język i forma dzieła.

Przetłumacz fragment opowiadający o walce Rzymian z Gallami w trakcie oblężenia Alezji w roku 52 p.n.e.
Caesar omni exercitu ad utramque partem munitionum disposito, ut, si usus veniat, suum quisque locum teneat et noverit, equitatum ex castris educi et proelium committi iubet. Erat ex omnibus castris, quae summum undique iugum tenebant, despectus, atque omnes milites intenti pugnae proventum exspectabant. Galli inter equites raros sagittarios expeditosque levis armaturae interiecerant, qui suis cedentibus auxilio succurrerent et nostrorum equitum impetus sustinerent. Ab his complures de improviso vulnerati proelio excedebant. Cum suos pugna superiores esse Galli confiderent et nostros multitudine premi viderent, ex omnibus partibus et ei qui munitionibus continebantur et hi qui ad auxilium convenerant clamore et ululatu suorum animos confirmabant. Quod in conspectu omnium res gerebatur neque recte ac turpiter factum celari poterat, utrosque et laudis cupiditas et timor ignominiae ad virtutem excitabant. Cum a meridie prope ad solis occasum dubia victoria pugnaretur, Germani una in parte confertis turmis in hostes impetum fecerunt eosque propulerunt; quibus in fugam coniectis sagittarii circumventi interfectique sunt. Item ex reliquis partibus nostri cedentes usque ad castra insecuti sui colligendi facultatem non dederunt. At ei qui ab Alesia processerant maesti prope victoria desperata se in oppidum receperunt.
TłumaczenieTłumaczenie
Prezentacja 3D - Umierający Gal
Prezentacja 3D przedstawia posąg umierającego Gala. Jest to młody nagi mężczyzna ukazany w pozycji półleżącej. Prawą ręką opiera się o podłoże, lewą wspiera na udzie. Obok leży krótki miecz, zaś u stóp długi zagięty trąbka. Gal ma głowę schyloną w dół. Na jego szyi widnieje okrągły naszyjnik. Dodatkowe informacje: 1. Rzeźba Umierający Gal znana jest od 1623 r. Jest to rzymska kopia greckiego pierwowzoru odlanego w brązie, który miał zostać wystawiony przez Attalosa I w Pergamonie dla uczczenia zwycięstwa nad Galatami. Rzeźba ta była częścią większego zbioru, z którego ocalał jeszcze jeden zabytek – Gal zabijający żonę. Założeniem rzeźbiarzy było nieukazywanie postaci zwycięzców. Monument przedstawia postać nagiego wojownika. Na jego szyi znajduje się torkwes – okrągły naszyjnik o zdobionych zakończeniach. Mężczyzna opiera się na tarczy, a obok niego znajduje się złamany miecz i trąbka. Poniżej prawej piersi przedstawiono śmiertelną ranę. Jest to rzeźba hellenistyczna – przedstawienie jest niezwykle realistyczne, a przyglądając się twarzy umierającego możemy wręcz odczuć jego ból. Przez długi czas rzeźbę interpretowano jako przedstawienie ginącego na arenie gladiatora i tak opisywana była przez ludzi pióra, np. Słowackiego czy Sienkiewicza. Obecnie rzeźba znajduje się w Muzeach Kapitolińskich. 2. Do prezentacji dodatkowo dołączono ilustrację przedstawiającą zbliżenie twarzy umierającego mężczyzny. Ukazany jest z profilu; ma otwarte oczy i lekko rozchylone usta. Wizerunek jest bardzo realistyczny.
System nagród i kar w armii rzymskiej
W armii rzymskiej istniał rozbudowany system nagród i kar. Wzmagał on dyscyplinę żołnierzy. Nagrody miały motywować żołnierzy do jeszcze lepszej walki. Wyróżnieniem dla żołnierza było odczytanie jego nazwiska przed oddziałem, nagrodzenie honorowym pierścieniem czy naramiennikiem. Żołnierz mógł również otrzymać prawo do noszenia na piersi małej srebrnej tarczy. Za szczególne osiągnięcia w walce żołnierzom przyznawano różnorodne wieńce (corona). Dla dowódcy najwyższym rodzajem nagrody była możliwość odbycia triumfutriumfu.
Bardziej rozbudowany był system kar, który dostosowywano do wykroczenia popełnionego przez żołnierza. Karą mogło być odebranie przywileju, potrącenie z żołdu, degradacja żołnierza, chłosta na oczach całego oddziału. Do szczególnie okrutnych kar dochodziło za nieposłuszeństwo. Mogło to być bicie przez centuriona i jego podwładnych (castigatio), ukamienowanie czy egzekucja. Szczególnym rodzajem kary była decimatio (dziesiątkowanie), stosowana wobec nieposłusznej bądź tchórzliwej grupy żołnierzy.
Późniejsze dzieje armii rzymskiej
W okresie cesarstwa nie doszło już do większej reformy w armii rzymskiej. Dążono jednak do tego, aby wojsko było elastyczne i zdolne do szybkiej reakcji w różnych regionach ogromnego już imperium. Oktawian August podzielił wojsko na legiony oraz formacje posiłkowe (auxilia), które stanowili mieszkańcy podbitych terenów. Złożył też specjalny skarb na rzecz wojska (Aerarium Militare). Na obszarach przygranicznych utworzono warowne obozy, w których stale stacjonowało wojsko.
Z biegiem lat zmienił się również charakter działań wojska rzymskiego – po zdobyciu ogromnych terenów należało bronić jego granic. Budowano w tym celu umocnienia graniczne (limes): obozy warowne, wały, palisady. Tak właśnie powstał słynny wał (mur) Hadriana w Brytanii.

Coraz częstsze incydenty na granicach imperium wymagały szybkiej reakcji armii. Coraz większą rolę odgrywała więc konnica. Konstantyn wielki dokonał też podziału na limantei, którzy bronili granic, oraz comitatentes, pozostających w gotowości, kiedy zachodziła dodatkowa potrzeba. Ogromny obszar imperium wymagał też ciągłego zwiększania armii, a co za tym idzie – zwiększania wydatków. W efekcie podnoszono podatki, które nie podobały się obywatelom i dochodziło do buntów. Doprowadziło to do wewnętrznego kryzysu, a ostatecznie do upadku imperium.

Słowniki
Słownik pojęć
sposób walki morskiej polegający na zetknięciu się dwóch okrętów i prowadzeniu walki wręcz na ich pokładach w celu zdobycia wrogiego okrętu lub jego późniejszego zatopienia. Stosowany od początku żeglugi, był podstawowym sposobem walki morskiej w epoce okrętów żaglowych do XVII wieku i, mimo wzrostu znaczenia artylerii, pozostał jednym z podstawowych sposobów walki do początku XIX wieku.
kara polegająca na zabiciu co dziesiątego żołnierza ukaranego oddziału. W Imperium rzymskim stosowano ją bardzo rzadko do pacyfikacji zbuntowanych legionów oraz w stosunku do oddziałów, które uciekły z pola walki lub porzuciły swe insygnia. Każdy z 10 żołnierzy ciągnął losy, życie tracił jeden niezależnie od rangi i zasług. Pozostałym przy życiu legionistom zamiast przydziałów pszenicy wydawano jęczmień i karano dodatkowo kwaterowaniem poza umocnionym obozem do czasu, aż zmazali swoje przewiny w walce. Ze względu na poważne osłabienie stanu osobowego stopniowo zaniechano stosowania decymacji.
w antycznym Rzymie najwyższe wyróżnienie jakie otrzymywał wódz za swe zwycięstwa na polu walki. Początkowo miał charakter religijny, związany z oczyszczeniem żołnierzy biorących udział w walce. Z czasem ewoluował w kierunku okazałego widowiska mającego na celu uczczenie zwycięskiego wodza.
Słownik łacińsko‑polski
Galeria dzieł sztuki
Bibliografia
Z. Kubiak, Dzieje Greków i Rzymian, Znak, Warszawa 2014
P. Veyne (red.), Człowiek Rzymu, Świat Książki, Warszawa 2000
L. Winniczuk, Ludzie, zwyczaje i obyczaje starożytnej Grecji i Rzymu, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2008
P. Grimal, Słownik mitologii greckiej i rzymskiej, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 2008
Gajusz Juliusz Cezar, Wojna Galijska, tłum. E. Konik, Wrocław 1978


