Wydrukuj Pobierz materiał do PDF Udostępnij materiał Dodaj całą stronę do teczki

Pod pojęciem pokoju rozumiemy stosunki między państwami, czy też w szerokim ujęciu, między większą liczbą państw i organizacji międzynarodowych, w których nie występują ani konflikt zbrojny, ani zorganizowana przemoc. Historia zna jednak przypadki, kiedy obowiązywał formalny pokój, a incydenty różnego rodzaju miały jednak miejsce, np. okres „zimnej wojny”zimna wojna„zimnej wojny”. Czas pokoju nie oznacza, że jesteśmy całkowicie wolni od niebezpieczeństw. Mogą się one pojawić w różnych miejscach, w których przebywamy, a także o różnych porach.

Na podstawie wiadomości z dostępnych dla Ciebie źródeł lub wiedzy zdobytej na innych lekcjach, opisz w podstawowym zakresie czym jest stan bezpieczeństwa i jakie wynikają z niego korzyści. Zastanów się również nad przykładami sytuacji, które mogą ten stan zakłócić, a także jakie mogą być efekty zagrożeń w odniesieniu do jednostki i społeczeństwa.

Nauczysz się
  • definiować zagrożenia naturalne,

  • stosować podział zagrożeń,

  • wymieniać i opisywać cechy charakterystyczne zagrożeń występujących w czasie pokoju.

iVo7Mia5rg_d5e241

1. Zagrożenia naturalne

Zagrożenie możemy ogólnie zdefiniować jako sytuację negatywnie wpływającą na nasze bezpieczeństwo. Powoduje ono zanik lub utratę poczucia bezpieczeństwa związanego z życiem, zdrowiem, warunkami egzystencji czy też mieniem. Zagrożenia występują nie tylko w czasie działań wojennych, ale również (nawet częściej) w czasie pokoju. Jedną z możliwych klasyfikacji tych zagrożeń zaprezentowano poniżej.

R17gNFgGnc4L31
Katalog zagrożeń nie jest zamknięty, wraz z rozwojem ludzkości i technologii mogą pojawiać się kolejne niebezpieczeństwa.
Źródło: Dariusz Adryan, licencja: CC BY 3.0.

Zgodnie z definicją przedstawioną w Słowniku języka polskiego przez katastrofę rozumie się wydarzenie, w którym ginie wiele osób lub dochodzi do dużych strat materialnych, albo też zjawisko tragiczne w skutkach, obejmujące swoim zasięgiem duży obszar. Katastrofy mogą być spowodowane zarówno działaniem sił przyrody (nazywa się je katastrofami naturalnymikatastrofa naturalnakatastrofami naturalnymi, klęskami żywiołowymi lub kataklizmami), 
jak również działalnością człowieka (określa się je jako katastrofy antropogenicznekatastrofa antropogenicznakatastrofy antropogeniczne).

R1M6qq1ud6eX1
Przeciwdziałanie katastrofom naturalnym jest bardzo trudne, ponieważ często wyeliminowanie ich przyczyn jest niemożliwe.
Źródło: Dariusz Adryan, licencja: CC BY 3.0.

Każda katastrofa naturalna wywołuje skutki, które można podzielić na pierwotnewtórne. Do pierwszej kategorii zalicza się np. zniszczenia budynków mieszkalnych, dróg, ulic, chodników, fabryk, lasów czy też pól uprawnych. Skutkami wtórnymi mogą być natomiast choroby, epidemie, przerwy w dostawie energii, pogorszenie jakości wody pitnej czy też konflikty społeczne.

iVo7Mia5rg_d5e293

Powódź

Powódź jest jedną z najczęstszych katastrof naturalnych. Występuje w różnych odmianach. Typowe przyczyny powodzi oraz jej rodzaje prezentuje poniższa aplikacja.

RvTyoo5jTIqa6
Aplikacja to diagram składający się z 7 okrągłych ilustracji – piktogramów, które tworzą okrąg. Centralne miejsce zajmuje piktogram białego domu. Dom zanurzony jest w wodzie sięgającej do parapetu okna, którą symbolizują dwie fale. Dom przechylony w lewo. Nad spadzistym dachem z kominem trzy krople wody. Ilustracja nr 1 przedstawia białą chmurę z białymi kroplami wody poniżej. Ilustracja 2 to dwa szczyty gór w kształcie trójkątów. Nad lewym szczytem znajduje się słońce, zaś nad prawym termometr. Ilustracja nr 3 to biała kręta droga prowadząca w głąb ilustracji. Ilustracja nr 4 przedstawia białą latarnię morską, zaś ilustracja nr 5 białą błyskawicę, która dzieli ilustrację w pionie na dwie części. Ilustracja nr 6 to stojąca przodem do obserwatora biała postać, którą przekreślono czerwonym krzyżykiem.
Rodzaje powodzi i ich przyczyny
Źródło: Tomorrow Sp. z o.o., DVIDSHUB, Pakistan Humanitarian Aid Flood Relief (https://www.flickr.com/), Mark Kent (https://www.flickr.com/), Steven Depolo (https://www.flickr.com/), Philip Male (https://www.flickr.com/), Ryan McFarland (https://www.flickr.com/), Wiesław Wojciech Schmidt (https://commons.wikimedia.org/), Greenshed (https://commons.wikimedia.org/), licencja: CC BY 3.0.

Typowe przyczyny powodzi oraz jej rodzaje:

Nieprzemyślana zmiana biegu rzeki lub nadmierna regulacja rzek

Przyczyną powodzi może być nieprzemyślana zmiana biegu rzeki lub nadmierne regulacje rzek. Zbyt pogłębione lub nawet wybetonowane koryta rzeczne oraz wyprostowane brzegi powodują szybsze przemieszczanie się wody, która uderza szybciej i z większą siłą. Zabudowane ściśle brzegi rzeki w miastach powodują, że w przypadku nadmiaru wody rzeka nie ma gdzie się rozlać, co również przyczynia się do zwiększenia fali powodziowej.

Powódź opadowa

Wśród najczęstszych przyczyn powodzi wymienia się intensywne opady deszczu. Zjawisko to występuje zazwyczaj w okresie letnim, a jego zasięg i przebieg są w dużej mierze uzależnione od charakteru opadów na przykład ich długość i intensywność.

Powódź roztopowa

Roztopy są przyczyną powodzi, która pojawia się w głównie wiosną, gdyż to właśnie w tym czasie następuje najczęściej  gwałtownie topnienie pokrywy śnieżnej, na ogół potęgowane nagłym ciepłem i opadami deszczu. Zasięg tej powodzi jest stosunkowo duży, a jej przebieg determinowany jest przez grubość pokrywy śnieżnej oraz ogólne warunki meteorologiczne panujące podczas topnienia śniegu.

Powódź zatorowa

Zatory występują w trakcie zimy. Przyczyną takiej powodzi jest powstawanie zatorów lodowych, które albo zmniejszają przepustowość koryta rzeki, albo blokują przekrój koryta rzeki.

Powódź sztormowa

Powódź ta charakteryzuje obszary nadbrzeżne. Wywołują ją silne wiatry (7 – 8 w skali Beauforta) wiejące od zbiornika wodnego (najczęściej morza, ale także jeziora) w kierunku lądu. Z tego też względu ma ona stosunkowo niewielki zasięg.
Z uwagi na silne wiatry, cofnięta woda morska może wlać się do wód śródlądowych (ujścia rzek) i spowodować również jej wylanie.

Uszkodzenia obiektów hydrotechnicznych

Niewłaściwa eksploatacja takich obiektów może skutkować awariami i uszkodzeniami, które z kolei mogą spowodować powódź o niemałym zasięgu.

Ludzka nieodpowiedzialność

Przyczyną takiej katastrofy jak powódź, bywa ludzka nieodpowiedzialność, przejawiająca się choćby zabudowaniem terenów będących pierwotnie polderami lub leżącymi w bezpośrednich sąsiedztwie rzek. W Polsce nie powinno się budować na terenach zalewowych, ponieważ groźne powodzie zdarzają się nawet co kilka lat, a straty materialne nimi wywołane są coraz większe.

Głównym sposobem ochrony przed powodzią jest wznoszenie i utrzymywanie budowli przeciwpowodziowych, za co odpowiedzialne są instytucje państwowe (samorządowe i rządowe). Do budowli tych zalicza się:

Polecenie 1

Znajdź w Internecie lub innych źródłach informacje o tym, jaki rodzaj ochrony przeciwpowodziowej zastosowano w miejscowości, w której mieszkasz.

R1GMM0XhDV9W9
(Uzupełnij).

Skutki powodzi zależą od wielu czynników, m.in. od jej zasięgu oraz czasu trwania. Rodzaje tych skutków przedstawiono w tabeli niżej.

Skutki powodzi

Skutki pierwotne

Skutki wtórne

zniszczone lub uszkodzone budynki

skażenie chemiczne i bakteriologiczne środowiska

zalane i zniszczone drogi, mosty, budynki, linie kolejowe i energetyczne, gazociągi

skażenie chemiczne i bakteriologiczne zapasów żywności i wody pitnej

uszkodzone wały przeciwpowodziowe oraz urządzenia wodne

choroby i epidemie

naniesione duże ilości połamanych drzew, błota i kamieni

osunięcia gruntu

iVo7Mia5rg_d5e370

Rozległe pożary

Nie każdy pożarpożarpożar jest klęską naturalną. Do tej kategorii zaliczają się jedynie rozległe i intensywne pożary, powstałe m.in. na skutek samozapłonu lub wyładowania atmosferycznego.

RujyLcWJUMR6j
Pożar - W czasie suszy ogień rozprzestrzenia się bardzo szybko i pożar jest trudny do ugaszenia.
Źródło: Alex Miroshnichenko (https://www.flickr.com), licencja: CC BY-SA 2.0.

Najczęściej pożary są wywołane czynnikami pochodzenia antropogenicznego, czyli spowodowane działalnością człowieka. Oprócz celowych podpaleń, przyczynami pożarów mogą być różnego rodzaju awarie lub spięcia instalacji spowodowane np. nieprzestrzeganiem zasad BHP, bezmyślnością ludzi lub zawodnością urządzeń.

Polecenie 2

Wymień po 3 przykłady możliwych przyczyn pożarów pochodzenia naturalnego oraz antropogenicznego.

RmW7MIxuJ5Xp2
(Uzupełnij).

W Polsce, zgodnie z Rozporządzeniem Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z 7 czerwca 2010 r. w sprawie ochrony przeciwpożarowej budynków, innych obiektów budowlanych i terenów, wyróżnia się 5 grup pożarów, których charakterystykę przedstawia kolejna aplikacja.

R75GR4EzUmZyR
Aplikacja składa się z 6 kwadratowych piktogramów. Każdy piktogram oznaczony jest typem grupy od A do F. Po kliknięciu pojawia się opis. Grupa A: trzy kawałki drewna ułożone jeden na drugim. Powyżej czerwone wąskie trójkątne pasy wskazujące płomienie. Charakterystyka: pożary materiałów stałych, zwykle pochodzenia organicznego. Grupa B: zielony metalowy kanister skierowany otworem w lewo. Nad otworem czerwone wąskie trójkątne pasy wskazujące płomienie. Charakterystyka: pożary cieczy i materiałów stałych. Grupa C: niebieska stojąca butla gazowa. Powyżej czerwone wąskie trójkątne pasy wskazujące płomienie. Charakterystyka: pożary gazów palnych. Grupa D: dwa kawałki szyn ułożone jeden na drugim. Powyżej czerwone wąskie trójkątne pasy wskazujące płomienie. Charakterystyka: pożary metali. Grupa F: patelnia, uchwyt skierowany w prawo. Powyżej czerwone wąskie trójkątne pasy wskazujące płomienie. Charakterystyka: pożary tłuszczów i olejów w urządzeniach kuchennych.
Grupy (rodzaje) pożarów
Źródło: Tomorrow Sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Grupy (rodzaje pożarów). Podział na 5 grup: A, B, C, D, F.

Grupa A - pożary materiałów stałych, zwykle pochodzenia organicznego, których normalne spalanie zachodzi z tworzeniem żarzących się węgli (drewno, papier, węgiel). 
Charakterystyka. Stałe materiały palne mogą pod wpływem ciepła ulegać rozkładowi i wydzielać przy tym gazy i opary. Ich obecność powoduje, że materiały te palą się płomieniem. Jeśli materiał nie ma tych właściwości, to spala się poprzez żarzenie.

Grupa B - pożary cieczy i materiałów stałych topiących się (benzyna, nafta i jej pochodne, alkohol). Charakterystyka.  Ciecze palne i substancje topiące się pod wpływem ciepła ulegają zapaleniu, gdy nad górną warstwą cieczy utworzy się mieszanina par z powietrzem. Dalszy proces palenia przebiega już samorzutnie. Pożar cieczy palnych może spowodować powstanie gazowej mieszaniny wybuchowej.

Grupa C - ciecze palne i substancje topiące się pod wpływem ciepła ulegają zapaleniu, gdy nad górną warstwą cieczy utworzy się mieszanina par z powietrzem. Dalszy proces palenia przebiega już samorzutnie. Pożar cieczy palnych może spowodować powstanie gazowej mieszaniny wybuchowej. Charakterystyka. Spalanie gazów odbywa się w warstwie stykania się strumienia gazu z powietrzem. Mieszanina gazu palnego z powietrzem może zostać zapalona nawet od najmniejszego źródła ciepła (np. iskry). Wybuch takiej mieszaniny może skutkować bardzo dużymi zniszczeniami.

Grupa D -  pożary metali (lit, sód, potas, glin). Charakterystyka. Palące się metale są bardzo trudne do ugaszenia. Z tego powodu armie stosują je jako środki zapalające, wywołujące pożary punktowe lub przestrzenne.

Grupa F - pożary tłuszczów i olejów w urządzeniach kuchennych (tłuszcze zwierzęce i oleje spożywcze). Charakterystyka. Tłuszcze spożywcze w wyniku podgrzewania (np. podczas używania ich do smażenia potraw) osiągają wysoką temperaturę. Jeśli występują w większej ilości (np. w urządzeniach kuchennych stosowanych w restauracjach), ugaszenie ich pożaru staje się bardzo trudne, ponieważ mogą zacząć się palić ponownie, jeśli powtórnie dotrze do nich tlen z powietrza. Przy próbie ugaszenia takiego pożaru wodą może nastąpić wyrzut palącego się tłuszczu, co gwałtownie może powiększyć strefę spalania.

Aby skutecznie zapobiegać pożarom, należy stosować się do przepisów dotyczących ochrony przeciwpożarowej. Określają one m.in., jak powinny być skonstruowane obiekty budowlane, w jakie urządzenia i instalacje powinny być wyposażone oraz jakie znaki przeciwpożarowe należy stosować. Bardzo ważne jest również odpowiednie zachowanie i rozwaga ludzi. Niestety, do najczęstszych przyczyn pożarów należą nieodpowiedzialność i bezmyślność człowieka. Możliwe skutki tego żywiołu przedstawiono w poniższej tabeli.

Skutki rozległych pożarów

Skutki pierwotne

Skutki wtórne

zniszczone lub uszkodzone budynki

skażenie chemiczne i bakteriologiczne środowiska

zniszczona i uszkodzona infrastruktura drogowa i energetyczna

skażenie chemiczne i bakteriologiczne zapasów żywności oraz wody pitnej

zniszczone zakłady przemysłowe

choroby i epidemie

zagrożenie życia i zdrowia ludzi i zwierząt

przerwy w dostawach energii

zniszczone lasy i pola uprawne

konieczność przesiedlenia rodzin

Polecenie 3

Przypomnij sobie, jakie znaki ochrony przeciwpożarowej możesz odnaleźć w swojej szkole. Spróbuj wskazać miejsca gdzie się znajdują oraz opisać ich wygląd.

R5chx5IzmJ2uq
(Uzupełnij).
iVo7Mia5rg_d5e436

Huragany i silne wiatry

Huragany pojawiają się głównie nad akwenami Oceanu Atlantyckiego oraz Indyjskiego i Spokojnego. Ze względu na stale zmieniający się klimat stają się one również coraz powszechniejsze w strefach klimatycznych, w których dotąd nie występowały – w Europie Zachodniej i Środkowej.
W Polsce huragany i silne wiatry dawniej występowały raczej sporadycznie lub w ogóle ich nie odnotowywano, jednak w ostatnich latach wiatry tego rodzaju pojawiają się na terenie naszego kraju coraz częściej, szczególnie w miesiącach zimowych. Są to zjawiska zazwyczaj krótkotrwałe, ale przynoszące ogromne straty. Możliwe skutki huraganów przedstawiono w tabeli pod spodem. Huragany wiejące z prędkością powyżej 120 km/h w Polsce zwykło się nazywać orkanami.

Skutki huraganów i silnych wiatrów

Skutki pierwotne

Skutki wtórne

uszkodzenia i zerwanie linii energetycznych

przerwy w dostawach energii elektrycznej

uszkodzenia i zerwanie pokryć dachowych i dachów

zakłócenia w łączności

uszkodzenia konstrukcji budynków mieszkalnych i innej infrastruktury

zwiększenie liczby bezdomnych i najuboższych

zwalone drzewa

zakłócenia w transporcie i komunikacji

zniszczone mienie (np. samochody)

straty w uprawach rolnych

zagrożenie życia i zdrowia ludzkiego

przerwy w produkcji przemysłowej

powstawanie wiatrołomów na drogach

blokady dróg, linii kolejowych i innych dróg transportowych

Polecenie 4

Obejrzyj film i zastanów się, jakie inne groźne zjawiska mogą towarzyszyć huraganowi. Wymień co najmniej 5 czynności, które należy wykonać (przebywając w domu), po usłyszeniu komunikatu ostrzegającego o zbliżających się silnych wiatrach.

R7xG1zz1C3i3N
Pierwsza część filmu przedstawia sam huragan (uginające się drzewa, fruwające śmieci, wzburzone morze, fale roztrzaskujące się o ląd). Następnie widać skutki bezpośrednie huraganu (woda na ulicach do pasa, przewrócone auta, domy bez dachów, połamane drzewa, wyrwane latarnie, znaki etc.).
R1YrrJf7ipG7x
(Uzupełnij).
iVo7Mia5rg_d5e488

Silne mrozy i śnieżyce

W aspekcie przyrodniczym mrozem nazywamy stan, kiedy temperatura powietrza jest niższa od temperatury zamarzania wody (0°C). W aspekcie społecznym o silnych mrozach mówi się wówczas, gdy niska temperatura staje się przyczyną śmierci ludzi i powoduje straty materialne.
Bardzo często silnym mrozom towarzyszą opady śniegu, który na ziemi tworzy pokrywę o niewielkiej gęstości. To właśnie staje się często przyczyną przykrych wypadków ludzi, np. poślizgnięć kończących się złamaniami i zwichnięciami. Z intensywnymi opadami śniegu wiążą się inne niebezpieczne zjawiska, do których zalicza się przede wszystkim: śnieżyce, burze lodowe, opady gradu, a także zawiejezamiecie (patrz: ilustracja poniżej).

R1YujeanPfxuC
Niebezpieczne zjawiska związane z opadami śniegu
Źródło: Kabelleger (https://commons.wikimedia.org), James St. John (https://www.flickr.com), Téléversé par Pierre cb (https://commons.wikimedia.org), Randi Hausken (http://commons.wikimedia.org), Aaron (https://www.flickr.com), Tomorrow Sp.z o.o., licencja: CC BY 3.0.
Skutki silnych mrozów i intensywnych opadów śniegu

Skutki pierwotne

Skutki wtórne

zasypane drogi i linie transportowe

zakłócenia w komunikacji kolejowej i samochodowej

zamarznięta infrastruktura

utrudnienia w funkcjonowaniu instytucji publicznych i gospodarki (np. zamykanie szkół i urzędów)

zagrożenia życia i zdrowia ludzi oraz zwierząt związane z wychłodzeniem organizmu

zakłócenia w dostawach energii

uszkodzenia sieci energetycznej, gazowniczej, wodociągowej i kanalizacyjnej

zakłócenia w dostawach żywności

uszkodzenia sieci komunikacyjnych

zakłócenia w łączności

wypadki komunikacyjne

Polecenie 5

Na podstawie tabel przedstawiających skutki silnych mrozów oraz huraganów spróbuj ustalić, które z tych skutków można usunąć najłatwiej i najszybciej. Zastanów się również, czy można jednoznacznie stwierdzić, które z nich są najgroźniejsze dla zdrowia i życia ludzi. Odpowiedź uzasadnij.

RAcu2OKTHIJms
(Uzupełnij).
iVo7Mia5rg_d5e542

Lawiny

Lawina jest najgwałtowniejszą postacią ruchów masowych i stanowi ogromne niebezpieczeństwo dla ludzi, ich otoczenia oraz infrastruktury. Powstaje na terenach o charakterystycznej rzeźbie terenu i nachyleniu, a także w sprzyjających jej warunkach (np. słabo przyczepiona warstwa śniegu, intensywne opady, odwilż, wiatr, odpowiednia temperatura).
Wyróżnia się kilka rodzajów lawin. Zaprezentowano je w poniższej aplikacji.

R1b6VCc1EQOdN
Aplikacja przedstawia 7 rodzajów lawin. 7 kolorowych zdjęć ułożonych w 2 poziomych rzędach. Od lewej, zdjęcie 1, to lawina spowodowana odrywaniem się kawałka lodowca. Zdjęcie 2 to lawina kamieni. Zdjęcie 3 przedstawia wysoki wulkan. Czerwona lawa ścieka wzdłuż zbocza wulkanu. Zdjęcie 4 to lawina błotna która zeszła ze szczytu góry porośniętej zielonym lasem. Dwa brązowe pasy błota ciągną się od szczytu góry aż po podnóże góry. Zdjęcie 5 to lawina śnieżna w wysokich górach. Zdjęcie 6 to lawina w górach. Zdjęcie 7 to przykład lawiny spływającej korytem górskiej rzeki. Po obu stronach wysokie strome skaliste zbocza.
Rodzaje lawin
Źródło: Tomorrow Sp.z o.o., Scientif38 (http://commons.wikimedia.org), Marek Ślusarczyk (Tupungato) Photo gallery (http://commons.wikimedia.org), Calyponte (http://commons.wikimedia.org), Coronium (http://commons.wikimedia.org), Fparrel (http://commons.wikimedia.org), licencja: CC BY 3.0.

Rodzaje lawin

Lawina lodowa ma postać przemieszczającej się masy lodu lub jego okruchów.

Lawina kamienna stanowi przemieszczającą się masę okruchów skalnych.

Lawina wulkaniczna jest przemieszczająca się po stoku stożka wulkanicznego mieszaniną okruchów skalnych, świeżo wyrzuconej lawy, popiołu wulkanicznego i gazów.

Lawina błotna ma formę potoku błotnego.

Lawina śnieżna stanowi przemieszczającą się masę śniegu.

Lawina gruntowa to porwana część podłoża, która powstaje w czasie nagłych odwilży lub opadów deszczu.

Lawina mieszana jest mieszaniną okruchów skalnych, śniegu, geuntu oraz błota.

Choć najbezpieczniej jest unikać miejsc zagrożonych (np. w trakcie poruszania się po górach lub podczas planowania budowy), to jednak nie zawsze jest to możliwe. Dlatego w miejscach, gdzie zejście lawiny jest prawdopodobne, stosuje się sztuczne ochrony. W sposób bezpośredni powierzchnię stoku (skarpy) zabezpieczają m.in.:

  • odpowiednia szata roślina,

  • działania inżynierskie (np. pokrycie skarp siatkami stalowymi),

  • bariery śnieżne (czyli instalacje utrudniające przemieszczanie się śniegu).

Na wypadek zejścia lawiny stosuje się również elementy ochrony, które przyjmują na siebie siłę uderzenia lawiny, co pozwala kontrolować jej drogę. Zalicza się do nich:

  • mury oporowe,

  • bariery odłamkowe,

  • wały ziemne,

  • kurtyny skalne,

  • zadaszenia i galerie betonowe.

Polecenie 6

Przeanalizuj poniższą tabelę i zastanów się jakie mogą być jeszcze inne skutki zejścia lawiny.

R1SRASQ5943nK
(Uzupełnij).
Skutki zejścia lawiny

Skutki pierwotne

Skutki wtórne

zniszczenia budynków

zakłócenia w komunikacji i łączności

zmiany krajobrazu

konieczność odbudowy

zagrożenie życia i zdrowia ludzi oraz zwierząt

zniszczenia dróg i sieci komunikacyjnych oraz energetycznych

iVo7Mia5rg_d5e624

2. Katastrofy i awarie techniczne

Przyczynami katastrof antropogenicznychkatastrofa antropogenicznakatastrof antropogenicznych mogą być błędy przy projektowaniu, np. wadliwe projekty i modele konstrukcji, błędy popełniane podczas realizacji danego projektu takie jak zastosowanie materiałów niskiej jakości, oraz niewłaściwa eksploatacja, np. niewłaściwie zaplanowany remont czy modernizacja, nieprzestrzeganie obowiązujących przepisów i zasad obsługi itp.

Polecenie 7

Galeria poniżej przedstawia kilka rodzajów katastrof antropogenicznych. Podaj 
po 3 możliwe przyczyny ich wystąpienia oraz działania, jakie należy podjąć, 
aby uniknąć tego typu katastrof w przyszłości.

RCu5lbanq8o1z
(Uzupełnij).

Awarię technicznąawaria technicznaAwarię techniczną można uznać za jedno z zagrożeń występujących w czasie pokoju albo jako przyczynę lub skutek różnego rodzaju wypadków i ogólnie rozumianych katastrofkatastrofakatastrof. Przyczyny awarii technicznych można podzielić podobnie, jak przyczyny katastrof antropogenicznych. Mogą one być związane z błędami przy projektowaniu, błędami podczas produkcji urządzenia oraz z jego niewłaściwą eksploatacją.

Polecenie 8

Czy w twojej okolicy wydarzyła się kiedyś katastrofa antropogeniczna? Jeśli tak, spróbuj odnaleźć w Internecie lub w innych źródłach informacje na temat jej charakterystyki oraz przyczyn. Zastanów się, w jaki sposób można było jej zapobiec lub zminimalizować jej skutki.

R1Ul3gGRo6nUF
(Uzupełnij).
iVo7Mia5rg_d5e673

3. Zagrożenia w najbliższym otoczeniu

Prawie codziennie pokonujesz drogę z domu do szkoły i ze szkoły do domu. Do zagrożeń, które możesz spotkać w swoim najbliższym otoczeniu, należą niebezpieczeństwa związane z wypadkami drogowymiwypadek drogowywypadkami drogowymi. Przyczynami wypadków drogowych mogą być:

  • nieznajomość i lekceważenie podstawowych zasad ruchu drogowego,

  • brak widocznego oznakowania rowerzystów i pieszych,

  • nagłe, niesygnalizowane wtargnięcie na jezdnię,

  • kierowanie pojazdem po spożyciu alkoholu,

  • przekroczenie dozwolonej prędkości,

  • zły stan techniczny pojazdów,

  • zły stan techniczny dróg,

  • nieprawidłowe przekraczanie torowisk i nieprawidłowe przejeżdżanie torowisk samochodem.

Polecenie 9

Przyjrzyj się poniższej fotografii i zastanów się, co mogło być przyczyną wypadku. Jakie środki należałoby podjąć, aby zapobiec takim zdarzeniom w przyszłości? Uzasadnij swoją odpowiedź.

Rxaqog7pKnAly
Wypadek drogowy to najczęstszy rodzaj wypadków komunikacyjnych.
Źródło: perthhdproductions, licencja: CC BY 3.0.
RFUykdk3uPPib
(Uzupełnij).
Polecenie 9

Podaj trzy przyczyny wypadków drogowych.

Rj4giT83gJvxG
(Uzupełnij).

Odpowiedź: Jazda pod wpływem środków odurzających, niskie umiejętności kierowcy, nieprawidłowe wyprzedzanie.

Niewątpliwie wypadki drogowe nie są jedynymi niebezpieczeństwami pojawiającymi się w twoim najbliższym otoczeniu. Zagrożenia oraz prawdopodobieństwo ich wystąpienia jest bardzo często związane ze specyfiką danej miejscowości, jej położeniem oraz warunkami naturalnymi. Dla mieszkańców wybrzeża często występującym zagrożeniem jest powódź sztormowapowódź sztormowapowódź sztormowa. Mieszkańcy Górnego Śląska mają do czynienia z tąpnięciami górniczymi, z kolei ludzie mieszkający w górach mogą się czuć zagrożeni występowaniem lawinlawinalawin. Osoby mieszkające w pobliżu fabryk i zakładów przemysłowych powinny być przygotowane na wystąpienie awarii lub katastrof związanych z prowadzoną tam działalnością.

4. Zagrożenia gospodarcze i polityczne

Istotną kategorią zagrożeń, które mogą istotnie wpłynąć na codzienne życie, są zagrożenia o charakterze gospodarczym i politycznym. Wynikają one z takich czynników jak: poziom rozwoju gospodarczego, przyjęty system polityczny, stopień regulacji i kontroli gospodarki, szeroko rozumiana kultura polityczna, w tym przyjęte zasady rozwiązywania sporów, sposób tworzenia prawa, a także wpływ innych podmiotów funkcjonujących w środowisku międzynarodowym (na przykład innych państw lub organizacji).

Wymiernymi efektami zagrożeń o charakterze gospodarczym mogą być:

  • kryzysy gospodarcze,

  • bankructwa firm,

  • obniżenie poziomu życia,

  • krachy giełdowe,

  • utrata wartości pieniądza (inflacja),

  • problemy budżetu państwa i samorządów,

  • problemy eksporterów i importerów,

  • obniżenie jakości usług publicznych, np. służby zdrowia.

Tekst źródłowy

Ustawa z dnia 10 czerwca 2016 r. o działaniach antyterrorystycznych, Dz. U. 2016, 
poz. 904, Rozdział 3. Stopnie alarmowe, Art. 15.1., przewiduje się co następuje:

W przypadku zagrożenia wystąpieniem zdarzenia o charakterze terrorystycznym albo w przypadku wystąpienia takiego zdarzenia można wprowadzić jeden z czterech stopni alarmowych: (...).

Polecenie 10

Sprawdź w Ustawie nazwy tych stopni alarmowych i scharakteryzuj w jakich warunkach się poszczególne z nich wprowadza.

Rm3TNtErjjIge
(Uzupełnij).

5. Zagrożenia biologiczne i epidemiczne

Zagrożenia o charakterze biologicznym, mogące prowadzić do epidemii różnych chorób, znane są ludzkości od początków istnienia cywilizacji. Co więcej, epidemie mające miejsce obecnie, czy też w poprzednim stuleciu, a więc w czasie szybkiego wzrostu możliwości przemieszczania się, nie są pierwszymi o zasięgu światowym. Pierwsze takie przypadki możemy wiązać już z epoką wielkich odkryć geograficznych, a więc od około 1492 roku.

Zagrożenia biologiczne mają to do siebie, że jednocześnie możemy je klasyfikować jako naturalne i wywołane przez człowieka, a także jako jednoczesne zagrożenia w czasie pokoju, jak i w czasie wojny. Bywają też związane ze stanami pośrednimi, 
np. z działaniami przeciw organizacjom terrorystycznym. W związku z tym ich efekty mogą przybierać bardzo różną postać, na przykład:

  • wzrost śmiertelności w danej populacji,

  • utrudnienia w życiu codziennym,

  • utrudnienia w komunikacji,

  • kryzysy gospodarcze,

  • kryzysy polityczne.

22Ostatnia globalna pandemia związana z pojawieniem się COVID‑19 również w znacznym stopniu wypełniła cechy wypunktowane wyżej, na przykład pojawienie się problemów gospodarczych w wielu państwach na świecie, częściową zapaść w służbach zdrowia, wysoką śmiertelność.W Polsce na COVID‑19 zachorowało 2 881 594 osób. Śmierć poniosło 75 219 osób. Liczba w pełni zaszczepionych to około 16 milionów (stan na lipiec 2021)Indeks górny 111 Indeks górny koniec. W tym samym czasie na świecie zachorowało w przybliżeniu 190 milionów osób, z czego około 4 miliony zmarłyIndeks górny 222 Indeks górny koniec.

1
2

6. Podsumowanie

  • Kategoria zagrożeń występujących w czasie pokoju jest niezwykle pojemna. Należą do niej: katastrofy naturalne (np. powodzie, rozległe pożary czy też susze i upały), awarie, na przykład awarie techniczne, zagrożenia dnia codziennego mogące występować w najbliższej okolicy, na przykład wypadki, zagrożenia wywołane przez człowieka w skali całego państwa, odnoszące się do sytuacji politycznej, gospodarczej i społecznej (w tym ochrony zdrowia).

  • Do najczęściej występujących katastrof naturalnych zaliczamy m.in.: powodzie, rozległe pożary (o naturalnych przyczynach), huragany i silne wiatry, silne mrozy i śnieżyce oraz lawiny.

  • Przyczynami katastrof antropogenicznych (związanych z działalnością człowieka) oraz awarii technicznych mogą być: błędy popełniane podczas projektowania, realizacji danego projektu, produkcji urządzenia oraz błędy polegające na jego niewłaściwej eksploatacji.

  • Zagrożenia występujące w czasie pokoju są determinowane między innymi przez warunki naturalne, położenie geograficzne, czynniki demograficzno‑kulturowe (np. konflikty etniczne i religijne), poziom rozwoju społeczno‑gospodarczego, system polityczny, rodzaj powiązań międzynarodowych państwa.

Praca domowa
Polecenie 11.1

Na podstawie informacji z lekcji spróbuj stworzyć listę zagrożeń charakterystycznych dla okolicy, w której mieszkasz. Jeżeli masz taką możliwość, odnajdź w Internecie plan zarządzania kryzysowego twojej gminy i skorzystaj z umieszczonych tam wiadomości.

R1aEmRockLAsK
(Uzupełnij).
iVo7Mia5rg_d5e796

7. Słowniczek

awaria techniczna
Definicja: awaria techniczna

gwałtowne, nieprzewidziane uszkodzenie lub zniszczenie obiektu budowlanego, urządzenia technicznego albo systemu urządzeń technicznych, powodujące przerwę w ich używaniu lub utratę ich właściwości

huragan
Definicja: huragan

bardzo silny wiatr, którego średnia prędkość wynosi powyżej 120 km/h

kanał ulgi
Definicja: kanał ulgi

specjalny kanał wodny budowany w celu bezpiecznego przeprowadzenia wód wezbraniowych przez określony obszar

R1XQObHpP6G841
Źródło: Aleksandra Ryczkowska, licencja: CC BY 3.0.
katastrofa
Definicja: katastrofa

wydarzenie, w wyniku którego ginie wiele osób lub dochodzi do dużych strat materialnych, albo zjawisko tragiczne w skutkach, obejmujące swoim zasięgiem duży obszar

katastrofa antropogeniczna
Definicja: katastrofa antropogeniczna

gwałtowne i tragiczne wydarzenie spowodowane działalnością człowieka, które obejmuje swoim zasięgiem duży obszar i wskutek którego ginie wiele osób oraz dochodzi do ogromnych strat materialnych

katastrofa naturalna
Definicja: katastrofa naturalna

zdarzenie związane z działaniem sił natury, takich jak: wyładowania atmosferyczne, wstrząsy sejsmiczne, silne wiatry, intensywne opady atmosferyczne, długotrwałe występowanie ekstremalnych temperatur, osuwiska ziemi, pożary, susze, powodzie, zjawiska lodowe na rzekach, morzu oraz jeziorach i zbiornikach wodnych, masowe występowanie szkodników, chorób roślin lub zwierząt albo chorób zakaźnych ludzi

kierownice w ujściach rzek do morza
Definicja: kierownice w ujściach rzek do morza

budowle, których zadaniem jest koncentracja nurtu rzeki i umożliwienie swobodnego odpływania kry

lawina
Definicja: lawina

niezwykle szybko przemieszczająca się masa śniegu, lodu, gleby (lub gruntu), materiału skalnego, której ruch zapoczątkowała gwałtowana utrata stabilności (np. wskutek drgań spowodowanych ruchem płyt tektonicznych lub też działalnością człowieka)

mróz
Definicja: mróz

stan, kiedy temperatura powietrza jest niższa od temperatury zamarzania wody (0°C), o silnych mrozach mówi się również, gdy niska temperatura staje się przyczyną śmierci ludzi i powoduje straty materialne

poldery przeciwpowodziowe
Definicja: poldery przeciwpowodziowe

naturalne obszary zalewowe, które w okresie wezbrania rzeki pozwalają na swobodne rozlanie się nadmiaru wody

powódź
Definicja: powódź

czasowe pokrycie przez wodę terenu, który w normalnych warunkach nie jest pokryty wodą; powstaje na skutek wezbrania wody w ciekach naturalnych, zbiornikach wodnych, kanałach oraz od strony morza, powodując zagrożenie życia i zdrowia ludzi, środowiska, dziedzictwa kulturowego oraz przemysłu

powódź opadowa
Definicja: powódź opadowa

powódź występująca zazwyczaj w okresie letnim, spowodowana silnymi opadami deszczu

powódź roztopowa
Definicja: powódź roztopowa

rodzaj powodzi, która może pojawić się wiosną, gdy następuje gwałtowne topnienie pokrywy śnieżnej, często potęgowane nagłym ociepleniem i opadami deszczu; zasięg tej powodzi jest stosunkowo duży, a jej przebieg – uwarunkowany grubością pokrywy śnieżnej oraz ogólnymi warunkami meteorologicznymi panującymi podczas topnienia śniegu

powódź sztormowa
Definicja: powódź sztormowa

rodzaj powodzi charakterystyczny dla obszarów nadbrzeżnych; wywołują ją silne wiatry wiejące od zbiornika wodnego (najczęściej morza, ale także np. jeziora) w kierunku lądu; z tego też względu ma ona stosunkowo niewielki zasięg; z uwagi na silne wiatry cofnięta woda morska może wlać się do wód śródlądowych (ujścia rzeki) i spowodować również jej wylanie

RvvrnRn3g4nA4
Powódź sztormowa
Źródło: BernhardListl (http://pixabay.com), domena publiczna.
powódź zatorowa
Definicja: powódź zatorowa

powódź występująca w trakcie zimy; jej przyczyną jest powstawanie zatorów lodowych, które albo zmniejszają przepustowość koryta rzeki, albo blokują (lub ograniczają) jego przekrój

RjP17ec9Ascp1
Powódź zatorowa
Źródło: stillriverside (https://www.flickr.com), licencja: CC BY 3.0.
pożar
Definicja: pożar

niekontrolowany proces spalania w miejscu do tego nieprzeznaczonym, czyli np. w mieszkaniu, szkole, szpitalu, również w lesie czy parku

suche zbiorniki przeciwpowodziowe
Definicja: suche zbiorniki przeciwpowodziowe

budowle, których celem jest zatrzymanie fali powodziowej; są one wyposażone w urządzenia upustowe bez zamknięć, przez które woda przepływa swobodnie aż do czasu, gdy przepływ staje się większy od zdolności przepustowych zbiornika; wówczas nadmiar wody zostaje zmagazynowany w zbiorniku

R1ZXVNov40WBh
Zapora Świnna Poręba
Źródło: Gambitek (https://commons.wikimedia.org), licencja: CC BY-SA 3.0.
wały przeciwpowodziowe
Definicja: wały przeciwpowodziowe

sztuczne usypiska w kształcie pryzmy (najczęściej mają trapezowy przekrój); wznoszone wzdłuż rzeki w pewnym oddaleniu od jej koryta; teren pomiędzy korytem a wałami staje się rezerwuarem przewidywanych wystąpień; w ten sposób przeciwdziała się rozlaniu wód powodziowych na chronione tereny sąsiednie (takiego zabezpieczenia pozbawiony jest polder)

wrota przeciwpowodziowe
Definicja: wrota przeciwpowodziowe

rodzaj zamknięć, w których ciśnienie wywierane przez parcie wody oddziałuje na skrzydło (lub skrzydła) i dociska jego zamknięcie, powstrzymując przedostanie się przez śluzę nadmiaru wody

R6e2UzzLXySvg
Wrota przeciwpowodziowe
Źródło: Joee (https://commons.wikimedia.org), licencja: CC BY-SA 3.0.
wypadek drogowy
Definicja: wypadek drogowy

niedające się przewidzieć zdarzenie w ruchu drogowym, pozostające z nim w związku przyczynowym i spowodowane przez nieumyślne naruszenie zasad bezpieczeństwa

zbiorniki retencyjne posiadające rezerwę powodziową
Definicja: zbiorniki retencyjne posiadające rezerwę powodziową

sztuczne zbiorniki wodne powstałe w wyniku wybudowania zapory wodnej na rzece i w następstwie zatamowania jej wód; w okresie niskiego poziomu wody jej część zostaje uwolniona do rzek, dzięki czemu równowaga w korycie jest zachowana

R1bMBHPNdn4k5
Zalew Chechło
Źródło: Paweł Pawłowski (https://commons.wikimedia.org), licencja: CC BY-SA 3.0.
zimna wojna
Definicja: zimna wojna

okres w historii stosunków międzynarodowych, kiedy dwa główne światowe mocarstwa, tj. USA i Związek Radziecki, a także ich państwa sojusznicze, pozostawały ze sobą w stanie konfliktu, jednak nie przybierał on co do zasady formy militarnej. Pojawiło się jednak pojęcie wojen zastępczych - oba bloki uzbrajały państwa i organizacje na innych kontynentach, poza Europą i Ameryką Północną, przenosząc militarny wymiar konfliktu daleko od własnego terytorium. „Zimną wojnę” możemy datować na okres od pierwszych lat powojennych (1946, 1947) do upadku ZSRR w grudniu 1991 r

iVo7Mia5rg_d5e1160

8. Zadania

Ćwiczenie 1
R10Gmg66jrWxa
zadanie interaktywne
EdB
Źródło: Michał Banaś, licencja: CC BY 3.0.
Ćwiczenie 2
R1VgZLIG4w3h2
zadanie interaktywne
EdB
Źródło: Michał Banaś, licencja: CC BY 3.0.
Ćwiczenie 3
RGZwaxKJIs82w
zadanie interaktywne
EdB
Źródło: Michał Banaś, licencja: CC BY 3.0.
1
Ćwiczenie 4
RY9K0uoxqMYLh
zadanie interaktywne
EdB
Źródło: Michał Banaś, licencja: CC BY 3.0.
Aplikacje dostępne w
Pobierz aplikację ZPE - Zintegrowana Platforma Edukacyjna na androida