Ziemie polskie po II wojnie światowej

Wszystkie główne siły polityczne Polskiego Państwa Podziemnego stały na stanowisku, że nie ma powrotu do sytuacji sprzed wybuchu wojny i polska gospodarka wymaga gruntownych zmian. W poszczególnych departamentach Delegatury Rządu na Kraj opracowywano programy niezbędnych reform. Ze swoim planem wystąpili również Polska Partia Robotnicza i zrzeszeni w Związku Patriotów Polskich komuniści działający na terenie Związku Sowieckiego.

O przejęciu władzy przez komunistów nie zdecydowało jednak poparcie społeczne dla ich programu, ale protekcja Stalina i bezwzględna rozprawa z instytucjami Polskiego Państwa Podziemnego, przeprowadzona przy pomocy NKWD i Armii Czerwonej. Po ustanowieniu rządów Krajowej Rady Narodowej i Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego komuniści przystąpili do przebudowy polskiej gospodarki. Pierwsze działania podyktowane były względami politycznymi – komuniści starali się pozyskać przychylność części społeczeństwa, dlatego głębokie zmiany, zmierzające do pełnej sowietyzacji polskiej gospodarki, odłożyli na później.

Odbudowa kraju ze zniszczeń wojennych

Wobec gigantycznych zniszczeń społeczeństwo po zakończeniu działań wojennych bezzwłocznie przystąpiło do odbudowy zakładów przemysłowych i infrastruktury. Dotychczasowi pracownicy samorzutnie i z własnej inicjatywy odbudowywali budynki fabryczne i uruchamiali produkcję. Początkowo fabryki były kierowane przez komitety fabryczne i robotnicze rady zakładowe, ale stopniowo przechodziły pod tymczasowy zarząd państwowy – tymczasowy, ponieważ władze deklarowały, że z czasem zostaną one zwrócone prawowitym właścicielom.

RTO6APF7BJXOM

Zdjęcie przedstawia wydawanie posiłku dzieciom przez zakonnicę. Dzieci stoją w kolejce. Są skromnie ubrane, część z nich jest bosa, w za dużych lub za małych ubraniach.

Bardzo wolno przebiegała odbudowa rolnictwa. Brakowało rąk do pracy, inwentarza, sprzętu, nasion siewnych i nawozów. W rejonach intensywnych działań wojennych część gruntów była zdewastowana, a uprawę części z nich trzeba było odłożyć do czasu likwidacji pól minowych. W mozolnym procesie odbudowy rolnictwa w latach 1945–1947 ogromną rolę odegrała pomoc zewnętrzna organizowana w ramach działalności Organizacji Narodów Zjednoczonych przez Administrację Narodów Zjednoczonych do spraw Pomocy i Odbudowy – UNRRA (United Nations Relief and Rehabilitation Administration). Dzięki tej pomocy do Polski docierały lekarstwa, żywność, narzędzia, zwierzęta gospodarcze i nasiona pod zasiew – całość o łącznej wartości 476 mln dolarów. O skali tej pomocy niech świadczy fakt, że np. w roku 1946 pomoc o wartości 306 mln dolarów stanowiła aż 22 proc. dochodu narodowego.

R13h2h0xQenAV

Zdjęcie przedstawia ulicę Wrocławia. Przy niej widać liczne, zbombardowane i zrujnowane budynki mieszkalne.

RD1GiDvfofPRT

Zdjęcie przedstawia centrum Wrocławia z lotu ptaka. Widać liczne zniszczone od bombardowań i pożarów kamienice i inne budynki miejskie.

R17RTWIFMQzK1

Zdjęcie przedstawia częściowo zbombardowany Pomnik Nieznanego Żołnierza na Placu Saskim w Warszawie. Widać liczne gruzy wokół pomnika.

R1P5juS8FpWeg

Zdjęcie przedstawia zbombardowane ruiny pałacu Brühla w Warszawie. Zachowany jest jedynie leżący na gruzach fragment dachu. W tle widać zniszczone kamienice.

R15yBxGDxDJBP

Zdjęcie przedstawia zbombardowane domy mieszkalne w centrum Wielunia. Na gruzowisku widać deski, cegły.

Przygotowaniem odbudowy kraju ze zniszczeń wojennych zajmował się utworzony 10 listopada 1945 r. Centralny Urząd Planowania (CUP). CUP opracowywał plany rozwoju gospodarczego i nadzorował ich wykonanie. Przygotował m.in. Plan Odbudowy Gospodarczej, zwany planem trzyletnim, realizowany w latach 1947‑1949. Założenia planu trzyletniego przewidywały podniesienie stopy życiowej społeczeństwa powyżej poziomu przedwojennego, likwidację bezrobocia, zmniejszenie przeludnienia na wsi i modernizację kraju. W tym celu środki inwestycyjne przeznaczono w pierwszej kolejności na odbudowę najmniej zniszczonych przedsiębiorstw oraz odtworzenie przemysłu pracującego na potrzeby ludności. Warto podkreślić, że plan trzyletni zakładał równoprawną rolę w gospodarce wszystkich trzech sektorów: państwowego, spółdzielczego i prywatnego.

Szkody w polskim dziedzictwie kulturowym

Polska poniosła największe straty materialne spośród wszystkich państw biorących udział w II wojnie światowej. Zniszczona została również znaczna część dorobku kulturowego państwa polskiego. W wyniku m.in. bombardowań w wielu miastach zburzona została zabytkowa zabudowa. Dobrym przykładem może być Warszawa, która straciła prawie 90 proc. swojej przedwojennej zabudowy.

RMEV3O75HLK8A

Zdjęcie przedstawia pożar Zamku Królewskiego. Otwarty ogień wydobywa się z wieży zamkowej nad zegarem.

R1GkxXwuAWq9l

Zdjęcie przedstawia ruiny trójkondygnacyjnych zabudowań w kształcie litery C, widzianych od strony dziedzińca. Całość jest totalnie zrujnowana i zniszczona.

RVoLL4NDOhLZg

Zdjęcie przedstawia plac, na którym znajdują się zgliszcza budynku, z którego nie zostało nic, oprócz ruin.

Polskie zabytki były równane z ziemią nie tylko na skutek działań wojennych. Polityka III Rzeszy zakładała rujnowanie kultury polskiej w ramach planu unicestwienia narodu polskiego. Kierując się słowami Hitlera: „Żaden naród nie żyje dłużej niż dokumenty jego kultury”, Niemcy przystąpili do celowego niszczenia dorobku Polaków. Przykłady działań okupantów przedstawia poniższa galeria.

Galeria wybranych pomników zniszczonych przez Niemców w czasie II wojny światowej

R1T6JXE4S1U73

Zdjęcie przedstawia kilkunastu mężczyzn, stojących wokół leżącego na ziemi fragmentu pomnika. Część z osób stoi na cokole, część na ziemi. Obok nich leżą liny, najprawdopodobniej użyte do zrzucenia pomnika z postumentu.

R1NURBqsKdAOy

Zdjęcie przedstawia plac w środku miasta, na którym stoi pomnik zrzucany z wysokiego cokołu.

R1979rJKSbytO

Zdjęcie przedstawia dwóch niemieckich żołnierzy stojących nad leżącym na ziemi pomnikiem.

RotgUvMGDAFSh

Zdjęcie przedstawia pomnik usytuowany na wysokim cokole, wokół którego stoją rusztowania. Na rusztowaniu stoi kilka osób. W tle stoją kamienice.

R1AMXGFRCT5V6

Zdjęcie przedstawia pomnik króla stojący na wysokim cokole. Mężczyzna ma na głowie koronę, na ramionach płaszcz, w pasie pas, w prawym ręku miecz.

Oszacowano, że podczas II wojny światowej Polska straciła ok. 516 tys. dzieł sztuki z różnych dziedzin. Odbudowa kultury po wojnie była niezwykle trudna, ponieważ w wyniku akcji wyniszczenia inteligencji polskiej (przeprowadzanych zarówno przez III Rzeszę, jak i przez ZSRS) śmierć poniosło ogromne grono przedstawicieli polskiej elity intelektualnej.

Reforma rolna

Komuniści, którzy przejęli władzę na obszarze między Wisłą a Bugiem, mieli świadomość nikłego poparcia społecznego. Dlatego podjęli starania o pozyskanie chłopów. Miało temu służyć bezzwłoczne przeprowadzenie reformy rolnej. W tym celu już 6 września 1944 r. PKWN wydał dekret o reformie rolnej, przewidujący przymusową i nieodpłatną parcelację majątków o areale powyżej 50 hektarów użytków rolnych lub 100 hektarów powierzchni ogólnej, a w województwach poznańskim, pomorskim i śląskim – powyżej 100 hektarów powierzchni ogólnej. Parcelacji miały również podlegać, bez względu na wielkość, gospodarstwa Niemców oraz kolaborantów i osób uchylających się od służby wojskowej. Wywłaszczona ziemia miała zostać podzielona na małe, ok. 5‑hektarowe gospodarstwa, które mieli otrzymać bezrolni i małorolni. Nabywcy musieli za ziemię zapłacić równowartość jednorocznych zbiorów, ale opłata ta mogła być rozłożona na 10‑20 rocznych rat.

Dekret o reformie rolnej spotkał się ze sprzeciwem Kościoła i organizacji Polski Podziemnej, również tych, które w swoich programach przewidywały głęboką przebudowę stosunków gospodarczych na wsi. Zastrzeżenia budziło przede wszystkim przeprowadzenie reformy z pominięciem władzy ustawodawczej i na podstawie dekretu organu, który formalnie nie miał nawet statusu rządu. Opór budził też brak odszkodowań dla prawowitych właścicieli. Sama realizacja reformy przebiegała opornie, ponieważ opieszale działały realizujące ją urzędy ziemskie, a chłopi nie wierzyli w trwałość własności nadanej im w takim trybie.

RTG1QHM7RM9U8

Zdjęcie przedstawia ludność wiejską zgromadzoną podczas parcelacji majątku hrabiego Potockiego. Urzędnik wręcza chłopom akty nadania własności. Na twarzach chłopów widać radość.

Realizacja reformy rolnej przyspieszyła dopiero po zastosowaniu środków przymusu, np. dekret PKWN o ochronie państwa z 30 października 1944 r. za udaremnianie reformy przewidywał nawet karę śmierci. Do końca grudnia 1945 r. na terenach Polski Lubelskiej przejęto 320 tys. hektarów, z czego rozparcelowano 212 (resztę upaństwowiono) i przekazano ponad 100 tys. chłopom. Po zakończeniu wojny reformę rolną przeprowadzono według dotychczasowych zasad również w przedwojennych województwach zachodnich. Natomiast na Ziemiach Odzyskanych powstające gospodarstwa miały przeciętnie od 7 do 15 hektarów. Tutaj również więcej ziemi pozostawiono w rękach państwa i utworzono z nich Państwowe Gospodarstwa Rolne.

Nacjonalizacja przemysłu banków i handlu

Na początku 1946 r. komuniści wykonali następny krok w drodze do pełnej sowietyzacji polskiej gospodarki. 3 stycznia 1946 r. Krajowa Rada Narodowa uchwaliła ustawę o przejęciu na własność państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej. Uchwalenie tej ustawy poprzedził spór o jej zakres, w którym uczestniczył z jednej strony Stanisław Mikołajczyk i jego Polskie Stronnictwo Ludowe, a z drugiej reprezentujący w Tymczasowym Rządzie Jedności Narodowej PPR minister przemysłu Hilary Minc. Mikołajczyk był zwolennikiem nacjonalizacji wielkiego przemysłu z zachowaniem prywatnych zakładów małej i średniej wielkości, natomiast Minc dążył do bardzo głębokiej nacjonalizacji, prowadzącej do maksymalnego ograniczenia własności prywatnej w przemyśle oraz szybkiego przejścia do gospodarki planowej. Na podstawie ustawy z 3 stycznia 1946 r. znacjonalizowane miały zostać wszystkie zakłady przemysłowe i banki należące do III Rzeszy i jej obywateli. Za odszkodowaniem dla dotychczasowych właścicieli państwo miało przejąć cały przemysł wydobywczy i hutniczy oraz włókienniczy, poligraficzny i przetwórstwa rolno‑spożywczego, a z pozostałych gałęzi przemysłu wszystkie zakłady zatrudniające powyżej 50 robotników na jedną zmianę.

Tabela: Płace i ceny w pierwszych latach po wojnie

RJHxgkZLKTnyp1

Zdjęcie przedstawia awers banknotu 100 złotowego. Widać nominał, orła (bez korony) i twarz mężczyzny, Wincentego Pstrowskiego, przodownika pracy.

Większość polskich banków prywatnych nie podjęła działalności po zakończeniu wojny. Uległy one zniszczeniu i  nie miały dostatecznych środków finansowych. Przetrwały jedynie banki państwowe, komunalne i spółdzielcze oraz nieliczne banki akcyjne, które wcześniej przeszły na własność państwa. Wzmocnieniu uległa pozycja Narodowego Banku Polskiego, który otrzymał prawo do bezpośredniego kredytowania przedsiębiorstw. Trudności z zaopatrzeniem, będące skutkiem zniszczeń wojennych, stały się pretekstem do ograniczenia prywatnej własności w handlu. Wiosną z inicjatywy Hilarego Minca władze przystąpiły do tzw. bitwy o handel. Polegała ona na propagandowym zmiażdżeniu prywatnej przedsiębiorczości, a następnie przejęciu przez państwo najpierw handlu hurtowego, a następnie w dużym stopniu również detalicznego. W trakcie „bitwy o handel” liczba prywatnych sklepów obniżyła się z ponad 134 tys. w 1947 r. do ok. 78 tys. w 1949 r. Postępująca likwidacja prywatnych placówek spowodowała ogromne trudności w zaopatrzeniu ludności w towary codziennego użytku.

PRL jako podległe państwo narodowe

Po II wojnie światowej Polska stała się państwem niemal jednolitym narodowościowo. Zgodnie z postanowieniami wielkich mocarstw Kresy Wschodnie – przed 1939 r. zamieszkane, poza Polakami, przez Białorusinów, Litwinów, Ukraińców i Żydów – zostały zagarnięte przez ZSRS, z Polski natomiast wysiedlono ludność niemiecką. Wielu Niemców opuściło ziemie zachodnie i północne jeszcze przed nadejściem frontu sowieckiego.

R1JNRD8ZAFr17

Zdjęcie przedstawia idącą grupę kobiet i dzieci. Za nią widoczne są drewniane wagony towarowe. Po lewej stronie kobieta niesie dziecko na rękach, obok dwie starsze kobiety trzymają dzieci za rękę.

RJ6CLP1EJEJL6

Polscy repatrianci ze wschodu na jednej ze stacji kolejowych. Opisz warunki, w jakich przebiegał transport Polaków i Niemców. Określ, czy sytuacja obu grup przesiedleńców była podobna. Fotografia z albumu Państwowego Urzędu Repatriacyjnego, 1945‑1946 r. Fot. AIPN

W latach 1945–1950 do Polski wróciło ponad 2,2 mln Polaków z Niemiec (przede wszystkim z robót przymusowych i z obozów koncentracyjnych) oraz innych krajów zachodnich. Przesiedlano Polaków z Kresów Wschodnich (ponad 1,2 mln), przeprowadzono też częściową repatriację obywateli Rzeczypospolitej z pozostałych rejonów Związku Sowieckiego.

Do Polski przyłączono ziemie, na których Polacy przed rokiem 1939 r. nie mieszkali lub stanowili mniejszość. Polacy zamieszkujący tereny, które przed wojną lub w czasie wojny należały do III Rzeszy, byli prześladowani zarówno pod rządami hitlerowskimi, jak i w PRL. Ewangelickich Mazurów szykanowały władze komunistyczne i część osadników, uważająca ich za Niemców. Polacy z ziem przyłączonych do Rzeszy, zmuszeni do podpisania Volksliste, po wojnie musieli przechodzić upokarzającą weryfikację, ponieważ podejrzewano ich o zdradę narodową.

RD5BSF9F5B8BO

Zdjęcie przedstawia stojących w rzędzie milicjantów w mundurach i czapkach z daszkiem. Dwaj od lewej salutują, pozostali trzymają na wprost broń.

Elementem walki z ukraińskimi nacjonalistami była akcja „Wisła”, przeprowadzona w 1947 r. Polegała ona na przymusowych przesiedleniach ludności ukraińskiej i łemkowskiej z Bieszczadów na ziemie zachodnie Polski. W walce z oddziałami UPA powszechnie stosowano zasadę odpowiedzialności zbiorowej. Represje dotykały także niewinnych ludzi, bez względu na wiek i płeć.

R5KmGQC6RWuuR

Zdjęcie przedstawia kobietę, która stoi przy kamiennym piecu. Piec otaczają zgliszcza domu, z którego pozostał jedynie fragment ścian. Na ziemi leżą cegły oraz pale drewna. Kobieta ma prostą sukienkę i chustę na głowie.

Przemiany społeczno‑gospodarcze w Polsce. Plan sześcioletni

Zadowalające wyniki planu trzyletniego zachęciły władze do opracowania nowego planu gospodarczego – planu sześcioletniego, który miał być realizowany w latach 1950–1955. Jego głównym autorem był , gorący zwolennik sowieckiego modelu gospodarki. Toteż podstawową ideą planu sześcioletniego było wprowadzenie takiej gospodarki, w której państwo występowało jako prawie wyłączny właściciel środków produkcji i zarządzało nią w sposób scentralizowany.

RP6VHFHLF7SG7

Fotografia przedstawia tłum ludzi stojących pod jednym z nowo budowanych budynków, na którego ścianie wisi wielkie płótno z ogromną cyfrą sześć. Tytuł płótna brzmi: sześcioletni to pokój dobrobyt socjalizm.

Za priorytet uznano budowę przemysłu ciężkiego i kolektywizację rolnictwa. Szybkie uprzemysłowienie kraju, nazywane przez propagandę „socjalistyczną industrializacją”, opierało się na rozwoju przemysłu energetycznego, wydobywczego, maszynowego, metalurgicznego i chemicznego. Sztandarową inwestycją planu sześcioletniego był kombinat metalurgiczny w Nowej Hucie, obok którego zbudowano wzorcowe osiedle robotnicze.

Wskaźniki na minusie

Wyniki wykonania planu sześcioletniego nie były zadowalające (przedstawia je tabela zamieszczona niżej), jedynie produkcja przemysłowa wyraźnie przekroczyła jego założenia. Nie udało się osiągnąć planowanego dochodu narodowego, ale najbardziej społecznie odczuwalne były niskie wyniki produkcji rolnej, realnego wzrostu wynagrodzeń oraz spożycia na jednego mieszkańca.

Ponadto wyraźny wzrost statystyczny produkcji przemysłowej uzyskano głównie przez wzrost zatrudnienia, a nie poprawę wydajności pracy. Zamiast inwestować w nowoczesne, wydajniejsze technologie, mobilizowano pracowników do bardziej wytężonego wysiłku przy pomocy sztucznie nakręcanego współzawodnictwa pracy. Wobec izolacji od gospodarek zachodnich z każdym rokiem rosło zapóźnienie technologiczne polskiego przemysłu.

Po wybuchu wojny koreańskiej wzrosły natomiast wydatki na rozbudowę przemysłu zbrojeniowego, powiększenie armii (ze 140 tys. żołnierzy w 1948 r. do 400 tys. w 1953 r.) oraz jej dozbrojenie i doposażenie. Było to ogromne obciążenie dla budżetu.

Załamanie produkcji rolnej

Intensywna industrializacja pochłaniała lwią część dochodu narodowego, co bardzo niekorzystnie odbijało się na chronicznie niedoinwestowanym rolnictwie. Sytuację na wsi pogarszała polityka przyspieszonej kolektywizacji, polegającej na łączeniu gospodarstw indywidualnych w spółdzielnie rolnicze, które w przyszłości miały stanowić, obok Państwowych Gospodarstw Rolnych, podstawową formę własności na wsi. Jej efekty przedstawia poniższa tabela.

Przywiązani do ziemi

Wzrost liczby spółdzielni produkcyjnych był wyraźny, ale daleki od oczekiwań władzy, której celem była całkowita likwidacja indywidualnych gospodarstw rolnych i pełna kolektywizacja. Na przeszkodzie realizacji takich planów stali przede wszystkim polscy chłopi, przywiązani do swoich gospodarstw, gotowi w ich obronie znosić wszelkie szykany. A te nie były rzadkością, podobnie jak nadmierne obciążenie gospodarstw indywidualnych wysokimi podatkami i obowiązkowymi dostawami.

Pracowitość i oddanie rolników nie mogły jednak zastąpić brakujących środków finansowych już nie tylko na rozwojowe inwestycje, ale nawet na podtrzymanie dotychczasowej produkcji. Większość funduszy przeznaczona na rolnictwo trafiała do nieefektywnych spółdzielni produkcyjnych i Państwowych Gospodarstw Rolnych. W efekcie prowadziło to do spadku produkcji rolnej i chronicznych niedoborów żywności na rynku.

Społeczne koszty industrializacji

R9KHL492HD7CP1

Ilustracja przedstawia stronę tytułową gazety Szpilki. Widoczne są schody ruchome, gdzie do góry jadą postacie z głowami w kształcie złotówek, a w dół zjeżdżają postacie z głowami w kształcie funta i dolara.

W Polsce brakowało pieniędzy na tak forsowną rozbudowę przemysłu ciężkiego, toteż odbywała się ona kosztem rolnictwa i przemysłu spożywczego, które pomijano w wydatkach inwestycyjnych. Z czasem przyczyniło się to do niedoboru żywności i wzrostu jej cen.

Ponadto państwo sięgało bezpośrednio do kieszeni obywateli. Służyło temu rozpisywanie pożyczek wewnętrznych. Formalnie były one dobrowolne, ale wobec niechętnych stosowano różne metody nacisku.

Ogromnym ciosem dla nieco zamożniejszej części społeczeństwa była wymiana złotego, którą przeprowadzono w 1950 r. Stare złotówki na nowe wymieniano w relacji 100 : 3, ale ten przelicznik zastosowano wyłącznie w przypadku wynagrodzeń i lokat bankowych do wysokości 100 tys. zł. Pozostałe oszczędności wymieniano w relacji 100 : 1. Szacuje się, że poczynione w ten sposób „oszczędności” stanowiły 10 proc. wartości rocznego budżetu państwa. Z perspektywy społecznej był to zwyczajny rozbój.

Nieodczuwalny manewr gospodarczy

Mimo znacznego wzrostu dochodu narodowego płace realne nie rosły, a stopa życiowa uległa nawet pewnemu obniżeniu. Intensywna rozbudowa przemysłu powodowała przepływ ludności ze wsi do miast, które nie były przygotowane do wchłonięcia rosnącej liczby nowych mieszkańców. Z braku wystarczającej liczby mieszkań młodzi robotnicy gnieździli się w przeludnionych hotelach robotniczych.

R19AGPZVOPXXD

Fotografia przedstawia dwóch mężczyzn i kobietę stojących przy ladzie w banku, gdzie leży kilka kupek pieniędzy. Po drugiej stronie siedzi pracownik banku i liczy pieniądze.

Pogarszające się warunki życia stały się źródłem niezadowolenia społecznego. W 1953 r. władze zdecydowały się na korektę planu sześcioletniego – tzw. manewr gospodarczy. Miał on polegać na doinwestowaniu rolnictwa, głównie spółdzielni i Państwowych Gospodarstw Rolnych oraz gałęzi przemysłu produkujących na potrzeby konsumentów. W praktyce jednak zmiany okazały się kosmetyczne i nie przyniosły oczekiwanych rezultatów. Polska wprawdzie przekształciła się z kraju rolniczego w kraj przemysłowo‑rolniczy, ale zmiana ta nie przyniosła poprawy warunków życia, a nawet spowodowała ich pogorszenie.

Wojnę przetrwało jedynie ok. 12% polskich Żydów. Wielu z nich nie chciało jednak zostawać w kraju, w którym zginęło tak wielu ich bliskich, inni bali się antysemityzmu, szczególnie po pogromie kieleckim. Do 1950 r. większość ocalałych wyjechała na stałe z Polski. Kolejne fale emigracji nastąpiły w roku 1956, kiedy odpowiedzialnością za stalinizm obarczano przywódców komunistycznych pochodzenia żydowskiego oraz w roku 1968, gdy rozpętano nagonkę antysemicką i antyinteligencką. Paradoksalnie komuniści, nie ukrywając zależności Polski od ZSRS, podkreślali jej narodowy charakter. Powodowało to sprzeczność pomiędzy deklarowaną suwerennością narodową i państwową podległością wobec Kremla.

Trenuj i ćwicz

Słownik